زکات

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

چه مالى زكات دارد؟

تقریباً تمام فقها در رساله هاى خود فرموده اند كه زكات مربوط به نه چیز است: گندم، جو، خرما، كشمش، گوسفند، گاو، شتر، طلا و نقره مسكوك، همان چیزهایى كه مورد تولید و مصرف عموم مردم آن زمان بوده است. البتّه فقهاى بزرگوار شرایطى را براى مالى كه مورد زكات است در رساله هاى خود آورده اند. از جمله اینكه طلا و نقره به شكل سكّه رایج باشد. گندم و جو، اگر از آبیارى باشد مقدار كمترى زكات مى پردازد، ولى اگر از طریق دیم به دست آید، زكات بیشترى دارد، گاو و گوسفندى زكات دارد كه در چراگاه بچرد و صاحبش براى تأمین علوفه آنها هزینه اى نپردازد. تفصیل شرایط در رساله هاى عملیّه مطرح شده است و هر كس باید به مرجع تقلید خود مراجعه و به فتواى او عمل كند تا در قیامت حجّت داشته باشد.
در كنار نظریه قریب به اتّفاق مراجع تقلید، بعضى از علما و دانشمندان نظر دیگرى دارند كه به آن اشاره مى كنیم. این افراد مى گویند: دلیل وجوب زكات فقرزدایى است و تا فقر هست باید زكات از اجناس دیگر نیز گرفته شود تا فقر ریشه كن شود و در زكات، تفاوتى میان گندم و جو و سایر اجناس نیست، آنچه مهم است، ریشه كنى فقر است.
این افراد شواهدى نیز براى سخن خود مى آورند از جمله در روایات مى خوانیم: اگر مشكل فقرا با این موارد حل نمى شد، خداوند در مال اغنیا سهم بیشترى براى فقرا قرار مى داد، پس محور زكات حل مشكل فقرا است و چون امروزه با پرداخت زكات این نُه چیز، مشكل حل نمى شود، باید از اجناس دیگر نیز زكات گرفته شود.
همچنین در روایات مى خوانیم رسول خدا صلى الله علیه وآله زكات را از غیر این نه چیز عفو فرمود. كلمه «عفو» نشان مى دهد كه دامنه زكات در ابتدا گسترده بوده است، ولى در زمان پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله چون با پرداخت زكات نُه چیز مشكل فقرا حل مى شد، حضرت زكات باقى اجناس را عفو كردند و این عفو حكومتى، تنها براى زمان خاصى است و لذا بعد از پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله، حضرت على علیه السلام براى اسب ها زكات تعیین كرد. بنابراین دست حاكم اسلامى براى كم و زیاد كردن اقلام مشمول زكات باز است و هر گاه تعداد فقرا زیاد شد، حاكم اسلامى مى تواند بر چیزى زكات قرار دهد و اگر مشكل فقرا حل شد، مى تواند زكات جنسى را عفو كند.
ما به همین مقدار اشاره اكتفا و دامنه این بحث را جمع مى كنیم و بررسى آن را به حوزه هاى علمیه واگذار مى كنیم و همین قدر مى گوئیم كه:
اوّلاً: حل مشكل فقر، تنها از راه گرفتن زكات نیست، بلكه راه هاى دیگرى نظیر خمس، انفاقات، كفّارات، قرض الحسنه، ایجاد شركت هاى تعاونى، اشتغال، مضاربه و امثال آن نیز هست.
ثانیاً: باید فرهنگ ساده زیستى و زهد و قناعت و صرفه جویى و مصرف صحیح در مردم زنده شود تا میلیون ها نفر به خیال فقر ناله نزنند و توقّع نداشته باشند كه با كار كم، نان زیاد بخورند.

گستره زكات

در پایان كتاب به این نكته مهم اشاره مى كنیم كه در اسلام زكات داراى معناى گسترده اى است و براى هر چیز زكاتى تبیین شده است، مثلاً:
زكاتِ آبرو، حل مشكلات مردم است، چنانكه حضرت على علیه السلام فرمود: همان گونه كه اداى زكاتِ مال واجب است، اداى زكات آبرو نیز واجب است.
امام صادق علیه السلام فرمود: بر هر عضوى زكاتى واجب است:
زكات چشم، نگاه با عبرت و چشم پوشى از گناهان است.
زكات گوش، شنیدن و گوش دادن به علم و حكمت و قرآن است.
زكات زبان، نصیحت مسلمین و بیدار كردن غافلین و تسبیح خداست.
زكات دست، نوشتن علوم و بخشش مال است.
زكات پا، تلاش و سعى در راه جهاد، تحصیل، اصلاح میان مردم، عیادت و زیارت خوبان است.
زكات علم، نشر آن است.
زكات قدرت، انصاف است.
زكات زیبایى، عفت است.
زكات پیروزى، احسان است.
زكات شجاعت، جهاد است.
زكات سلامتى، سعى در اطاعت اوامر و نواهى الهى است.
زكات حكومت، كمك رسانى به درماندگان است.
و زكات عقل، تحمّل كردن بى خردان است.(241)

زكات در عصر امام زمان علیه السلام

پیامبر صلى الله علیه وآله فرمودند: قبل از ظهور حضرت مهدى علیه السلام فرهنگ اقتصادى مردم به نحوى است كه حرام خوارى ارزش و غنیمت، ولى پرداخت زكات خسارت شمرده مى شود. «حتّى تَرَون الحرام مغنماً و الزّكاة مغرما»(242)
امّا در آن روزگار كه امام مهدى علیه السلام ظهور كند، ثروتمندان باید حق خدا را بدهند و اگر ممانعت كنند، گرفتار قهر ولىّ اللّه قرار خواهند گرفت.(243) آرى دوران ظهور، دوران پایان گرسنگى و فقر است، گرچه به بهاى محو ثروتمندان بى درد و مرفّهان بى تفاوت باشد. در آن روز تبعیض ها از بین خواهد رفت و اموال عمومى به طور مساوى در میان مردم تقسیم خواهد شد و در آن روز كسى را كه نیازمند به زكات باشد، مشاهده نخواهى كرد. «یُسوّى بین النّاس حتّى لا ترى محتاجاً الى الزّكاة»(244)
«والحمد للّه ربّ العالمین»