زکات

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

توافق عادلانه

یكى از مسائلى كه پرداخت زكات را براى مردم آسان تر مى كند، توافق گیرنده با پرداخت كننده است. در حدیث مى خوانیم: اگر گیرنده زكات آن حیوانى را كه مشمول زكات است نیافت، مى تواند با دهنده زكات توافقى عادلانه داشته باشد، یا شتر بزرگترى بردارد و ارزش اضافه آن را به صاحبش بپردازد و یا حیوان كوچكترى بردارد و صاحبش مبلغى كه ما به التّفاوت است همراه شتر به گیرنده زكات رد كند.(239)

تسهیلات در گرفتن زكات

براى تشویق مردم باید ما به سراغ آنان برویم، مثلاً وسیله حمل و نقل گندم و جو و... را به سرِ زمین ببریم، زیرا تهیه وسیله و حمل محصول براى دولت آسان و براى مردم مشكل است.
از امام صادق علیه السلام پرسیدند: آیا ما مردم را جمع كنیم و زكات مالشان را بگیریم یا اینكه به سراغ مردم برویم؟ فرمود: شما به سراغ آنان بروید.(240)

چه مالى زكات دارد؟

تقریباً تمام فقها در رساله هاى خود فرموده اند كه زكات مربوط به نه چیز است: گندم، جو، خرما، كشمش، گوسفند، گاو، شتر، طلا و نقره مسكوك، همان چیزهایى كه مورد تولید و مصرف عموم مردم آن زمان بوده است. البتّه فقهاى بزرگوار شرایطى را براى مالى كه مورد زكات است در رساله هاى خود آورده اند. از جمله اینكه طلا و نقره به شكل سكّه رایج باشد. گندم و جو، اگر از آبیارى باشد مقدار كمترى زكات مى پردازد، ولى اگر از طریق دیم به دست آید، زكات بیشترى دارد، گاو و گوسفندى زكات دارد كه در چراگاه بچرد و صاحبش براى تأمین علوفه آنها هزینه اى نپردازد. تفصیل شرایط در رساله هاى عملیّه مطرح شده است و هر كس باید به مرجع تقلید خود مراجعه و به فتواى او عمل كند تا در قیامت حجّت داشته باشد.
در كنار نظریه قریب به اتّفاق مراجع تقلید، بعضى از علما و دانشمندان نظر دیگرى دارند كه به آن اشاره مى كنیم. این افراد مى گویند: دلیل وجوب زكات فقرزدایى است و تا فقر هست باید زكات از اجناس دیگر نیز گرفته شود تا فقر ریشه كن شود و در زكات، تفاوتى میان گندم و جو و سایر اجناس نیست، آنچه مهم است، ریشه كنى فقر است.
این افراد شواهدى نیز براى سخن خود مى آورند از جمله در روایات مى خوانیم: اگر مشكل فقرا با این موارد حل نمى شد، خداوند در مال اغنیا سهم بیشترى براى فقرا قرار مى داد، پس محور زكات حل مشكل فقرا است و چون امروزه با پرداخت زكات این نُه چیز، مشكل حل نمى شود، باید از اجناس دیگر نیز زكات گرفته شود.
همچنین در روایات مى خوانیم رسول خدا صلى الله علیه وآله زكات را از غیر این نه چیز عفو فرمود. كلمه «عفو» نشان مى دهد كه دامنه زكات در ابتدا گسترده بوده است، ولى در زمان پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله چون با پرداخت زكات نُه چیز مشكل فقرا حل مى شد، حضرت زكات باقى اجناس را عفو كردند و این عفو حكومتى، تنها براى زمان خاصى است و لذا بعد از پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله، حضرت على علیه السلام براى اسب ها زكات تعیین كرد. بنابراین دست حاكم اسلامى براى كم و زیاد كردن اقلام مشمول زكات باز است و هر گاه تعداد فقرا زیاد شد، حاكم اسلامى مى تواند بر چیزى زكات قرار دهد و اگر مشكل فقرا حل شد، مى تواند زكات جنسى را عفو كند.
ما به همین مقدار اشاره اكتفا و دامنه این بحث را جمع مى كنیم و بررسى آن را به حوزه هاى علمیه واگذار مى كنیم و همین قدر مى گوئیم كه:
اوّلاً: حل مشكل فقر، تنها از راه گرفتن زكات نیست، بلكه راه هاى دیگرى نظیر خمس، انفاقات، كفّارات، قرض الحسنه، ایجاد شركت هاى تعاونى، اشتغال، مضاربه و امثال آن نیز هست.
ثانیاً: باید فرهنگ ساده زیستى و زهد و قناعت و صرفه جویى و مصرف صحیح در مردم زنده شود تا میلیون ها نفر به خیال فقر ناله نزنند و توقّع نداشته باشند كه با كار كم، نان زیاد بخورند.