زکات

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

چرا در جامعه فقیر وجود دارد؟

فقر انواعى دارد: گاهى به خاطر تن پرورى است. گاهى به دلیل نادانى است. گاهى به جهت حقارت و خودكم بینى است. گاهى به طور طبیعى است. گاهى هم انتخابى است.
آنجا كه ریشه فقر، تن پرورى، جهل، حقارت، استعمار و استثمار باشد، اسلام به شدّت از آن انتقاد كرده است، ولى در جایى كه فقر انتخابى باشد، یعنى انسان زندگى ساده و زاهدانه اى را انتخاب مى كند تا گرفتار ثروت اندوزى، جمع مال، حفظ مال، بخل و حرص نشود، در نظر اسلام این فقر ارزش است.
آنچه مربوط به بحث زكات مى شود، فقر طبیعى است. یعنى فرد، تمام تلاش خود را كرده است، امّا به دلایل مختلف درآمد او كفاف زندگیش را نمى دهد و یا اصولاً امكان كار و تلاش ندارد، از كار افتاده است و یا سرپرست خانواده در اثر سانحه یا به مرگ طبیعى از دنیا رفته و خانواده اش درآمدى ندارند. این فقر بر اساس تن پرورى، جهل، حقارت، استعمار و استثمار نیست. اینجا یك آزمایش الهى براى فقیر و غنى است كه فقیر چه مقدار صبر مى كند و غنى چه مقدار بذل مى كند. اسلام براى حلّ این نوع فقر دستوراتى از قبیل پرداخت خمس، زكات، انفاق، صدقه و... داده است.
بنابراین كسى نمى تواند بگوید كه نظام دینى، ابتدا جامعه را به دو قطب فقیر و غنى تقسیم كرده و سپس سفارش به انفاق و خمس و زكات مى نماید، بلكه این امرى طبیعى است كه بر اساس تفاوت استعدادها، ابتكارات و گاهى مقدّرات حكیمانه الهى جامعه به دو گروه تقسیم مى شود، ولى این تفاوت ها با دستورات واجب یا مستحب جبران مى شود.

به چه كسانى نباید زكات بدهیم؟

در این بحث با توجّه به روایات، كسانى كه حق گرفتن زكات ندارند، معین شده اند، از جمله:
1- كسانى كه مى توانند بدون مشقّت حرفه اى بیاموزند و از طریق آن امرار معاش كنند.(151) امام باقر علیه السلام فرمود: «ان الصّدقة لاتحلّ... لذى مرةٍ سوىٍ قوىٍ»(152) افراد تندرست و قوى، نباید زكات بگیرند و نباید به آنها زكات داد.
آرى، در جامعه افرادى با این كه قدرت بر كار كردن دارند، به خاطر تن پرورى خود را مشمول زكات مى پندازند.
2- به كسى كه شارب خمر است، زكات ندهید.(153)
3- به كسانى كه سرسختانه و با علم و آگاهى با مسلمین عناد مى ورزند و نسبت به اهل بیت پیامبر علیهم السلام كینه و لجاجت دارند، زكات ندهید.(154)
4- در روایت مى خوانیم: به افراد ناصبى نیز زكات ندهید، مگر آن كه از زبان او بترسید و از طریق زكات بتوانید دین و آبروى خود را حفظ كنید.(155) و همچنین نااهلانى كه از طریق شعر و تهمت و امثال آن آبروى دیگران را مخدوش مى كنند.(156)
5 - امام رضا علیه السلام فرمود: به كسانى كه انحراف آنان نسبت به اهل بیت روشن و شناخته شده است، زكات ندهید.(157)
6- به كسانى كه تحت سرپرستى و واجب النفقه فرد هستند، زكات نمى رسد. «و كلّ من هو فى نفقتك فلا تعطه»(158)
7- به افراد غَنىّ، زكات پرداخت نمى شود.(159)
8 - به صاحبان حرفه زكات نمى رسد.(160)
9- به كسانى كه انحراف عقیده دارند، مثلاً واقفیّه و هفت امامى هستند، زكات پرداخت نمى شود.(161)
البتّه پرداخت كمى از زكات به گروهى كه در راه حق نیستند ولى با حق هم لجاجتى ندارند، بلامانع است.(162)

آداب پرداخت زكات

براى كمك به فقرا، آداب فراوانى ذكر شده است كه مراعات آنها ارزش كار را بالا مى برد، از جمله:
ادب روحى و روانى
پرداخت زكات باید برخاسته از رضایت قلبى و طیب خاطر باشد. رسول خدا صلى الله علیه وآله فرمود: «من اعطى زكاة ماله طیبةً بها نفسه اعطاه اللّه بكل حبّةٍ منها قصراً فى الجنّة من ذهب...»(163) هر كس زكات مال خود را عاشقانه بدهد در برابر هر دانه گندم و جوى كه مى پردازد، قصرى در بهشت دریافت مى كند.
حضرت على علیه السلام فرمود: اگر پرداخت زكات با رضایت قلبى همراه نباشد، فرد گرفتار پشیمانى و از دست دادن پاداش عمل خواهد شد.(164)
نكته دیگر این كه زكات دهنده توجّه داشته باشد كه هر چه دارد از خداوند است و پرداخت زكات، او را به خودپسندى و غرور كه سبب نابودى عمل است نكشاند. قرآن درباره آبادكنندگان مساجد كه اهل نماز و زكاتند، مى فرماید: «فَعَسَىٰ أُولَٰئِكَ أَن یَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ »(165) امید است كه از هدایت شدگان باشند. آرى، گاهى عبادات انسان، به خاطر غرور و عجب نابود مى شود و انسان را به كمال مطلوب نمى رساند.
ادب اجتماعى
گر چه در ظاهر، زكات به شخص فقیر پرداخت مى شود، ولى در حقیقت این خداوند است كه زكات را دریافت مى كند. «یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَیَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ »(166) پیامبر و امام و فقیر، نماینده و دست خدا هستند و لذا باید كمال احترام به آنان گذاشته شود.
امام صادق علیه السلام از یكى از یاران خود پرسید: زكات مال خودت را چه مى كنى؟ گفت: فقرا نزد من مى آیند و به آنها پرداخت مى كنم. امام فرمود: این كار تو سبب ذلّت فقرا است و هر كس دوست خدا را ذلیل كند، گویا در كمین جنگ با او نشسته است.(167) آرى به جاى آنكه فقرا براى دریافت زكات به در خانه تو آیند، تو باید زكات را به منزل آنان ببرى.
در حدیث دیگر مى خوانیم: اگر گیرنده زكات از این كه بفهمد آنچه به او مى دهید زكات است، رنج مى برد، زكات را به او بدهید ولى نگویید كه این زكات است و مؤمن فقیر را ذلیل نكنید.(168)
در حدیث دیگر مى خوانیم: اگر شخصى احساس كند كه بهتر است به جاى پرداخت پول به فقرا، براى آنان لباس و جنس دیگرى خریدارى كند، مى تواند به جاى پرداخت نقدى، لباس و جنس براى فقرا خریدارى كند. «... اشترى لهم ثیابا و طعاما و ادّى انّ ذلك خیر لهم لا بأس»(169)
اسلام براى حفظ آبروى فقیر مى فرماید: «لا یعطى احدٌ اقلّ من خمسة دراهم»(170) كمتر از پنج درهم به او ندهید.
امام خمینى قدس سره مى فرماید: اگر شخصى از گرفتن زكات شرمنده مى شود، مستحب است هنگام پرداخت در قلب نیّت زكات كنید، ولى در عمل آن را به عنوان هدیه پرداخت نمایید.(171)
نه تنها هنگام پرداخت زكات باید آبروى مردم را مراعات كرد، بلكه بعد از آن نیز نباید با منّت گذاشتن، گیرنده زكات تحقیر شود، چنانكه قرآن مى فرماید: «لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ »(172) منّت و آزار، سبب بطلان پاداش مى شود.
اگر بدانیم كه فقیر مأمور الهى است تا مال ما را پاك كند و آن را براى قیامت حمل كند، با او برخورد كریمانه اى خواهیم داشت.
در اسلام احترام گذاشتن به فقرا به قدرى مهم است كه در تاریخ مى خوانیم: جنس كمى را نزد پیامبر صلى الله علیه وآله آوردند. حضرت آن مقدار كم را به بعضى از فقرا داد، ولى نگران شد كه مبادا در دل دیگر فقرا كدورتى ایجاد شود. نزد سایر فقرا آمد و رسماً عذرخواهى كرد كه چون مال كم بود به همه نرسید و فرمود: به كسانى دادم كه حساسیّت آنان بیشتر بود.(173)
ادب زمانى
رسول خدا صلى الله علیه وآله به على علیه السلام فرمود: از اخلاق مؤمنین، سرعت در پرداخت زكات است.(174)
سرعت در پرداخت زكات بركاتى دارد از جمله:
الف: نشانه عشق و علاقه نسبت به انجام تكالیف الهى است.
ب: فقیر در اثر تأخیر پرداخت، آبروى خود را با سؤال و درخواست نمى ریزد.
ج: راه را به روى وسوسه هاى شیطان و افراد بخیل یا پیش آمد حوادثى كه ممكن است مانع پرداخت شوند، مى بندد.
د: فقرا از اضطراب و دغدغه و دلهره، زودتر نجات مى یابند.
امام صادق علیه السلام به مناسبت آیه «وَآتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ»(175) فرمود: قبل از آنكه محصول خود را به خانه ببرید، زكاتش را بدهید كه به سخاوت نزدیك تر است.(176)
پرداخت علنى
نكته دیگر در آداب پرداخت زكات آن است كه علاوه بر كمك هاى مخفیانه اى كه نشانه اخلاص و حفظ آبروى گیرندگان است، باید گاهى از اوقات پرداخت ها آشكار باشد تا هم دیگران تشویق شده و كمك كردن به دیگران جزء فرهنگ جامعه شود و هم انسان به بخل و بى تفاوتى متهم نشود. امام صادق علیه السلام فرمود: «كلما فرض اللّه علیك فاعلانه افضل من اسراره»(177) هر چه را خداوند واجب نموده است، علنى انجام دهید.
بوسیدن دست
حضرت على علیه السلام فرمود: «اذا ناولتم السائل فلیُردّ الّذى ناواه یده الى فیه فیُقبّلها فانّ اللّه تعالى یأخذ قبل أن تقع فى یده»(178) هر گاه با دست خود به فقیرى كمك كردید، همان دست را ببوسید چون در حقیقت خداوند كمك شما را دریافت كرده است.
درخواست دعا از گیرنده
در روایات مى خوانیم كه دعاى فقیر در حق كسى كه به او كمك مى كند مستجاب مى شود، لذا از فقیر تقاضا كنید تا در حق شما دعا كند.(179)
پرداخت در مسجد
هنگامى كه یاران رسول خدا صلى الله علیه وآله اموالشان به مقدار نصاب مى رسید، زكاتشان را به مسجد مى آوردند و حضرت در همان مكان زكات جمع شده را میان فقرا تقسیم مى فرمودند.(180)
دورى از گناه
رسول خدا صلى الله علیه وآله فرمودند: هر كس زكات مال خود را به مستحق بدهد و نماز را با شرایط و حدود معین شده انجام دهد و بعد از نماز و زكات گناهى كه سبب بطلان عملش شود انجام ندهد، در روز قیامت همه به او غبطه مى خورند.(181)
پرداخت از حلال
خداوند پاك و طیّب است و جز مال پاك را نمى پذیرد.(182)
گروهى قبل از اسلام آوردن درآمدهاى ناحقى داشتند، هنگامى كه اسلام آوردند خواستند آن اموال نامشروع را صدقه بدهند كه پیامبر اجازه نفرمود.(183)
امام حسین علیه السلام فرمود: صدقه دل پسند صدقه اى است كه انسان با عرق پیشانى و غبار صورت آن را به دست آورد و به فقرا بپردازد.(184)
پرداخت از مال مرغوب
قرآن مى فرماید: «لَن تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ»(185) به نیكى نمى رسید مگر آنكه از آنچه دوست دارید، در راه خدا انفاق كنید.
قرآن از مشركانى كه در تقسیم مال خود بخش هاى ناپسند را سهم خداوند قرار مى دادند، انتقاد مى فرماید. «یَجْعَلُونَ لِلَّهِ مَا یَكْرَهُونَ»(186)
آرى این عمل یك نوع بى ادبى نسبت به مقام پروردگار است.(187)
قرآن مى فرماید: «أَنفِقُوا مِن طَیِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ الْأَرْضِ ۖ وَلَا تَیَمَّمُوا الْخَبِیثَ مِنْهُ »(188) از اجناس دل پسندى كه به دست آورده اید و یا ما براى شما از زمین بیرون آورده ایم، به دیگران انفاق كنید و هرگز به فكر انفاق از مال نامرغوب نباشید.
بر اساس روایات، در زمان رسول خدا صلى الله علیه وآله گروهى بدترین نوع خرما(189) را به فقرا مى دادند و قرآن با جمله «و لا تیمّموا الخبیث منه» آنان را از این عمل بازداشت.(190)
برداشت محصول در برابر چشم مردم
امام صادق علیه السلام فرمود: محصولات كشاورزى خود را شبانه برداشت نكنید، سپس این آیه را تلاوت فرمودند: «وَآتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ»(191) یعنى حق محرومان را در روز برداشت بدهید و فرمود: اگر شما محصول خود را شبانه برداشت كنید، فقرا اطلاع پیدا نمى كنند و گرسنه مى مانند و شما از بركات پرداخت زكات محروم مى مانید.(192)