زکات

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

ب: آثار اجتماعى زكات

برادرى
قرآن در یك جا مى فرماید: مؤمنان با یكدیگر برادرند: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»(101) و در جایى دیگر مى فرماید: هر گاه مخالفان شما توبه كنند و نماز به پا دارند و زكات بپردازند، آنها هم برادر دینى شما مى شوند: «فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِی الدِّینِ »(102) بنابراین شرط برادرى، در كنار توبه و نماز، پرداخت زكات است.
ایجاد یا تعمیق روابط
در آداب دوستى، صدها روایت به چشم مى خورد كه آنچه سبب ایجاد دوستى یا تعمیق وتوسعه آن مى شود، خوش نیّتى، خوش رفتارى، انصاف، كرم، ایثار، سخاوت، احسان، محبت، زهد، صله رحم، هدیه وتفقّد از یكدیگر مى باشد كه در پرداخت زكات همه آن آثار به روشنى نهفته است.
كینه زدایى
با پرداخت زكات، كینه محرومان برطرف و به محبت و دوستى تبدیل مى شود و این محبت و دوستى در تعاون و یارى یكدیگر و تولید بهتر و بیشتر و حفاظت از دستاوردهاى جامعه اسلامى نقش مهمى دارد.
به صحنه كشاندن واماندگان
فقر و گرسنگى، انسان را به انزوا و گوشه گیرى و بدبینى و ناامیدى و حقارت پذیرى مى كشاند، امّا زمانى كه با پرداخت خمس و زكات و سایر انفاقات مشكلات اقتصادى مردم حل شود، تلاش، نشاط، دلسوزى و حضور مردم در صحنه هاى مختلف بیشتر مى شود.
تقویت بنیه دینى مردم
امام رضا علیه السلام فرمود: فلسفه و دلیل پرداخت زكات، قوت فقرا و... و تقویت آنان و كمك رسانى در امور دینى آنها است.(103)
از محل زكات مى توان مدارس، كتابخانه ها، مساجد و سایر مراكز دینى و فرهنگى را ایجاد نمود و یا آنچه را كه قبلاً احداث شده است، توسعه داد و با دعوت از كارشناسان دینى و علما و اساتید مناطق دیگر، پایگاه علمى و اعتقادى مردم را تقویت نمود.
ایجاد همدلى در جامعه
پرداخت زكات، دل ها را به هم نزدیك مى كند و جامعه را براى حل همه مشكلات آماده مى سازد. اگر فقرا خود را در سود اغنیا شریك بدانند، در برابر نابسامانى ها و مشكلات و آفات با تمام توان به پا خواهند خاست و تا آنجا كه بتوانند در حل مشكلات كوشش خواهند نمود.
زكات دهنده علاوه بر كسب رضاى خداوند و بركات معنوى و اخروى، دل هاى دیگران را نیز به سوى خود جذب مى كند و به خاطر همین محبوبیّتى كه در جامعه پیدا مى كند، دیر یا زود از حمایت هاى مردمى در امور مختلف برخوردار مى شود.
آرى بعضى از افراد سرمایه خود را با خرید جمادات (خانه، ماشین، مزرعه، فرش، لباس و...) هزینه مى كنند تا شاید بتوانند دل هاى مردم را به خود جذب كنند، ولى از آنجا كه دل هاى مردم در اختیار خداوند است، این دسته افراد معمولاً در جامعه منفور دیگرانند، امّا كسانى كه بخشى از سرمایه خود را (به جاى جمادات) در راه نجات انسان ها، رشد استعدادهاى فراموش شده، تأمین هزینه ازدواج و مسكن و كارآموزى به افرادى كه صاحب حرفه نیستند، صرف میكنند، هم در تمام ارزش ها و پاداش هایى كه بر اثر آن كمك هاى خالصانه به دست مى آید خود را شریك مى كنند و هم محبت و حمایت مردم را در اختیار خواهند داشت. در اینجا باید ببینیم آیا گروه اوّل عاقلند كه با صرف هزینه در خرید جمادات خود را منفور خلق و خالق مى كنند، یا بندگان خالص خدا كه با پرداخت حقوق الهى، خود را محبوب خالق و خدا مى نمایند. آرى، اغنیا مى توانند عقل و لیاقت خود را با انتخاب یكى از این دو راه بیازمایند.
تربیت نسل پاك
در بسیارى از كتاب هاى تربیتى و روان شناسى، به هسته مركزى تربیت كه انتخاب همسر و لقمه حلال است، كمتر توجّه شده است. اسلام براى تربیت نسل آینده، به مسأله انتخاب همسر و پس از آن به نقش لقمه حلال بسیار توجّه و تأكید دارد.
پرداخت زكات، سبب پاك و حلال شدن رزق است و لقمه ها را از حق محرومان پاك مى كند و نقش لقمه پاك در جامعه و نسل آینده از طریق گرایش به خوبى ها و كمالات و تنفّر از بدى ها بر كسى پوشیده نیست.
دفع بلا از امّت
در قرآن مى خوانیم: «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِینَ »(104)
امام صادق علیه السلام ذیل این آیه فرمود: قطعاً خداوند به خاطر كسانى از شیعیان ما كه زكات مى دهند، انواع بلاها و خطرات را از سایرین نیز دفع مى كند و اگر زكات این گروه نبود، همه یكجا نابود مى شدند.(105)
فقرزدایى
یكى از مسایل مهم جامعه، وجود فقر و گرسنگى و سایر كمبودها است كه یكى از راه هاى مبارزه با آن، توجّه جدى به مسأله پرداخت خمس و زكات و انفاقات است.
امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «فما جاع فقیرٌ الاّ بما منع غنى و اللّه سبحانه و تعالى سائلهم عن ذلك»(106) هیچ فقیرى گرسنه نمى ماند مگر به خاطر آن كه توانمندى حق خدا را نمى پردازد و خداوند در روز قیامت توانمند را به همین دلیل بازخواست خواهد كرد. در روایات متعدد مى خوانیم: اگر مردم زكات مال خود را بپردازند، فقیرى باقى نمى ماند.(107)
امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ محتاج و گرسنه و برهنه اى در جامعه وجود نخواهند داشت، مگر به خاطر گناهان اغنیا.(108)
ایجاد اشتغال
یكى از مسائل مهم جامعه، وجود بیكارى است كه زمینه ساز انواع فسادهاست. اگر مردم خمس و زكات خود را بپردازند، چرخ هاى اقتصاد به گردش در مى آید و بخش مهمى از افراد بیكار شاغل خواهند شد. همان گونه كه از طریق مضاربه یا قرض الحسنه مى توان ایجاد اشتغال كرد، از طریق پرداخت خمس و زكات و یا بخشش هاى بلاعوض و یا ایجاد زمینه هاى تحصیل براى بیسوادها و كم سوادها و آموزش فن و حرفه و تأسیس و توسعه مراكز فرهنگى و احداث جادّه ها و پل ها و آبادانى هاى دیگر نیز مى توان ایجاد اشتغال كرد. بنابراین در احیاى خمس و زكات، حلّ مسأله اشتغال و توسعه اقتصادى و فرهنگى و پر كردن ایّام فراغت و جلوگیرى از مفاسدى كه در اثر بیكارى به چشم مى خورد، نهفته است. به علاوه كار و اشتغال سبب دلگرمى به مكتب، به امّت، به نظام اسلامى و سبب شكوفایى استعدادها و نبوغ ها و مانع انواع افسردگى هاى فرد و جامعه است و در مقابل آن بیكارى باعث تبهكارى، افسردگى، سوءظن، ركود، ایجاد عقده و زمینه ساز انواع فتنه ها و آشوب ها است كه اگر شعله آن برافروخته شود، همه را در خود مى سوزاند. شاید به همین دلیل باشد كه در قرآن جمله «لاتلقوا بأیدیكم الى التّهلكة»(109) یعنى خودتان را با دست خود به هلاكت نیندازید، بعد از دستور انفاق مطرح شده است.
آرى اگر در جامعه، مردم در قالب خمس و زكات و سایر كمك ها دست از انفاق بردارند و بر فقرا فشار وارد شود، این فشارها تبدیل به آشوب و فتنه اى مى گردد كه فقیر و غنى در آن مى سوزند.
وسیله اقتدار امّت
اگر كمبودها از طریق مالیات هاى اسلامى و خمس و زكات تأمین شود و افراد جامعه به یك نوع رفاه نسبى دست یابند، دل ها نسبت به هم مهربان مى شود، نیروها متمركز مى گردند و همه پشتیبان یكدیگر خواهند بود. چنین جامعه اى داراى صلابت و اقتدار خواهد بود و در مقابل هر وعده و وعید و یا هر تهدید و تطمیعى بیمه مى شود. بخصوص كه در پرداخت خمس وزكات قصد قربت در كار است وهیچ گونه تحقیر ومنّتى روانیست.
آرى، جبران كمبودها از طرف پرداخت كنندگان مخلص و اجراى این امر الهى از طریق مراجع دینى محبوب ومتّقى، سبب آرامش و دلگرمى و اتّصال به علماى ربّانى خواهد شد كه این امر خود وسیله اقتدار و عزّت ملّى و اسلامى است.
البتّه ممكن است مؤسسات خیریه یا افراد نیكوكار از طریق صندوق ها و بانك ها كمك هایى به محرومان اختصاص دهند، امّا مگر تنها هدف اسلام سیر كردن گرسنگان است؟ در طراحى و مهندسى اسلام، علاوه بر رسیدگى به فقرا آثار و اسرار زیادى نهفته است، از جمله اینكه:
اولاً: كمك كنندگان نیّت خالص داشته باشند و هیچ گونه ریا، خودنمائى، شهرت طلبى در كار آنها وجود نداشته باشد و انتظار مدح و ستایش و جبران از كسى نداشته باشند.
ثانیاً: مالى كه مى پردازند از جنس مرغوب، عالى، حلال وبى منّت باشد.
ثالثاً: نحوه پرداخت آگاهانه، عاشقانه، آزادانه باشد.
این شرایط در تربیت افراد مؤثر است و اتّصال آنان را به عالم ربانى كه مرزبان مكتب اسلام است، روشن مى كند و سبب یك اقتدار معنوى مى شود زیرا هم سر و كار پرداخت كنندگان و هم سر و كار گیرندگان با علماى ربّانى خواهد بود.
كم شدن مفاسد اجتماعى
هم ازدیاد سرمایه زمینه ساز فساد است كه با پرداخت خمس و زكات ثروت ها تعدیل و مفاسد مهار مى شود و هم فقر ممكن است زمینه وقوع سرقت، دریافت رشوه، خیانت و امثال آن شود كه دریافت خمس و زكات و... این زمینه را مى خشكاند و از بین مى برد. بنابراین پرداخت خمس و زكات، در مهار مفاسد اجتماعى نقش مهمى دارد.
حفظ آبروى فقرا
در بسیارى از موارد فقر آبروى انسان را در جامعه در معرض خطر قرار مى دهد و خمس و زكات، فقر را از بین مى برد و آبروى انسان ها را حفظ مى كند. از امام صادق علیه السلام پرسیدند: شخصى كه در خط فكرى ما نیست، از دنیا رفته و اطفال فقیرى را به جا گذاشته است، آیا مى توانیم از زكات به آنها بدهیم؟
فرمود: بله، آن اطفال گرسنگانى هستند كه تقصیرى ندارند و باید آبرو و موقعیّت آنان در جامعه حفظ شود و زندگى آنها تا رسیدن به حدّ بلوغ و رشد لازم تأمین گردد. امّا، اگر این اطفال بالغ شدند و حق را فهمیدند ولى با لجاجت دست از آن كشیدند، از زكات به آنها ندهید. (سزاوار نیست زكات از افراد مؤمن گرفته و به منحرفین لجوج داده شود).(110)
تعدیل ثروت
خمس و زكات، گامى براى مهار ثروت ها است.
اسلام از یك سو دست افراد قوى، مبتكر، پركار و خلاّق را در مالكیّت باز گذاشته تا مانع رشد آنان نشود و از سویى درآمدهایى از قبیل ربا، سرقت، رشوه، اختلاس و... را ممنوع دانسته است و از سوى دیگر به مالكین درآمدهاى حلال اجازه نمى دهد تا درآمد خود را هرگونه كه خواستند مصرف كنند و آنان را از اسراف و تبذیر و ثروت اندوزى نهى فرموده است و از طرف دیگر با واجب نمودن خمس و زكات و كفّارات و سفارش اكید به انواع كمك ها و صدقات، بخشى از اموال آنان را با علم، اراده، عشق و ایمان براى حل مشكلات طبقه محروم گرفته است.
جذب دیگران
اسلام، مصرف زكات را براى هشت گروه قرار داده است كه یكى از آنها، سرشناسانى هستند كه اگر حمایت هاى مالى از آنان به عمل آید، ابتدا خودشان و سپس قوم آنان به اسلام جذب مى شود.
البتّه این جذب، مقدمه گرایش هاى فكرى، فرهنگى و اعتقادى است، همچون جاذبه هایى كه براى فرزندان در روزهاى اول مدرسه ایجاد مى شود و بدین وسیله ابتدا آنان را با مدرسه آشنا مى كنند و سپس نماز علمى و فكرى آنان در مدرسه و دانشگاه تأمین مى شود.
پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله سهمى از زكات را به رؤساى قبایل مى داد و در هر زمان ولىّ امر مسلمین مى تواند این كار را انجام دهد.(111)
از همین سهم كه به نام «المؤلّفة قلوبهم» در قرآن مطرح شده است، مى توان مقدارى به مسلمانان ضعیف الایمانى پرداخت كرد كه اگر به حال خود رها شوند، تبعات و وسوسه هاى دشمنان در آنان ایجاد شك مى نماید. اسلام براى پایدارى آنان در دین، مشكلات اقتصادى آنان را حل مى كند و این كار مقدمه اى براى انس بیشتر با مكتب خواهد بود.(112)

ج: آثار ترك زكات

تلف شدن اموال
امام صادق علیه السلام فرمود: «ما ضاع مال فى البرّ و لاالبحر الاّ بتضییع الزّكاة»(113) هیچ مالى در خشكى یا دریا ضایع نمى شود، مگر به خاطر آنكه زكات آن پرداخت نشده است. آن حضرت در حدیث دیگرى فرمودند: «حصّنوا اموالكم بالزّكاة و أنا ضامن لكل ما یتوى فى برّ او بحر بعد اداء حق اللّه فیه»(114) اموال خود را از طریق پرداخت زكات بیمه كنید و اگر بعد از پرداختن زكات مالى تلف شد، من ضامن آن هستم.
خسارت دو برابر
در روایات مى خوانیم: «من مَنَعَ حقّاً للّه أنفق فى باطل مثلیه»(115) كسى كه حق خدا را نپردازد و در راه حق مال خود را صرف نكند، دو برابر آن مقدار را در راه باطل صرف خواهد كرد.
هزینه در راه اشرار
رسول خداصلى الله علیه وآله فرمود: «من مَنَعَ ماله من الأخیار اختیاراً صرّف اللّه ماله فى الأضرار اضطراراً»(116) كسى كه مال خود را از مصرف در راه خوبان با اختیار خود باز دارد، خداوند مال او را در راه اشرار با اجبار صرف خواهد نمود.
هزینه در راه گناه
امام صادق علیه السلام فرمود: «و اعلم أنه من لم ینفق فى طاعة اللّه ابتلى بان ینفق فى معصیة اللّه و من لم یمش فى حاجة ولىّ اللّه ابتلى بان یمشى فى حاجة عدوّ اللّه»(117) آگاه باشید، كسى كه مال خود را در راه اطاعت خداوند صرف نكند، به هزینه كردن آن در راه معصیت خداوند گرفتار مى شود و هر كس در حل مشكلات ولىّ خدا گامى برندارد، خداوند او را بر تلاش و حركت در راه حلّ مشكلات دشمن خدا گرفتار مى كند.
كمبود و قحطى
رسول خدا صلى الله علیه وآله فرمود: «لاتزال امّتى بخیر ما تحابّوا و اقاموا الصلوة و اتوا الزّكاة فاذا لم یفعلوا ذلك ابتلوا بالقحط و السنین»(118) امّت من تا مادامى كه یكدیگر را دوست بدارند و اهل نماز و زكات باشند در خیر و سعادت به سر مى برند، ولى اگر این گونه نباشند، گرفتار قحطى مى شوند.
محروم شدن از تولیت و تعمیر مراكز دینى
قرآن مى فرماید: مشركان حقّ تعمیر مساجد را ندارند، بلكه تعمیر وآباد كردن آن تنها سزاوار كسانى است كه اهل نماز وزكات وشجاعت باشند.(119)
رفع بركت از زمین
رسول خدا صلى الله علیه وآله فرمود: «اذا مُنِعَت الزكاة مَنَعت الأرض بركاتها»(120) هر گاه زكات پرداخت نشود، زمین بركات خود را از مردم باز مى دارد و در حدیث دیگرى مى خوانیم: اگر توانگران زكات مال خود را نپردازند، خداوند باران رحمت خود را از مردم باز مى دارد.(121)
در حدیث دیگرى از امام باقر علیه السلام مى خوانیم: اگر زكات پرداخت نشود، بركت از كشاورزى و میوه ها و معادن برداشته مى شود.(122)
مرگ چهارپایان
امام رضا علیه السلام فرمود: «اذا حُبست الزكاة ماتت المواشى»(123) هر گاه زكات پرداخت نشود، چهارپایان مى میرند.
محروم شدن از رحمت
امام صادق علیه السلام فرمود: كسى كه حق خداوند را از مالش نپردازد، سزاوار است كه خداوند رحمت خود را از او دریغ كند.(124)
اخراج از مسجد
امام باقر علیه السلام فرمود: روزى پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله وارد مسجد شدند و با جمله «قم یا فلان، قم یا فلان، قم یا فلان» پنج نفر را از مسجد اخراج كردند و فرمودند: شما كه زكات نمى دهید از مسجد بیرون بروید.(125) آرى نمازگزار واقعى بخیل نیست. «وَإِذَا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعًا* إِلَّا الْمُصَلِّینَ »(126)
علامت نفاق
در آیه 67 سوره توبه كه سیماى منافقان را بیان مى كند، مى فرماید: «الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُم مِّن بَعْضٍ... یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ ۚ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ »(127) آنان دست خود را از كمك به دیگران مى بندند و (این گونه) خدا را فراموش مى كنند، خدا نیز با آنان رفتار فراموش شدگان را انجام مى دهد.
قبول نشدن نماز و عبادات
در روایات مى خوانیم: «ایّها النّاس ادّوا زكاة اموالكم فمن لا یزكّى لا صلوة له و من لا صلوة له لا دین له»(128) قبولى تمام اعمال، وابسته به قبولى نماز است و قبولى نماز وابسته به پرداخت زكات است.
امام رضا علیه السلام فرمود: خداوند نماز و زكات را قرین و مقرون یكدیگر قرار داد و نماز بى زكات پذیرفته نیست.(129)
حضرت موسى علیه السلام جوانى را دید كه نماز با حالى مى خواند، به خداوند گفت: چه نماز زیبایى دارد! به او وحى شد نماز او زیباست ولى این جوان بخیل است و زكات نمى پردازد و تا زمانى كه زكات ندهد، نمازش قبول نیست.
رسول خدا صلى الله علیه وآله فرمود: نماز كسى كه زكات نمى پردازد همچون لباس كهنه در هم پیچیده و به صورت نمازگزار پرتاب مى شود.(130)
هم ردیف رباخواران
حضرت على علیه السلام فرمود: «مانع الزّكاة كآكل الرّبا»(131) كسى كه زكات ندهد همچون رباخوار است.
پرداخت نكردن زكات، خیانت، شرك ونوعى سرقت است، در حدیث مى خوانیم: «ما خان اللّه احدٌ شیئاً من زكاة ماله الاّ مشرك باللّه»(132) چنانكه سه نوع سارق داریم كه یكى از آنان كسى است كه زكات نمى دهد.(133)

مصارف زكات

مصرف زكات باید دقیق و به جا و در مواردى كه خداوند دستور داده است باشد. در روایات مى خوانیم: اگر زكات در جاى خود مصرف نشود، انسان ضامن است.(134)
قرآن بعد از آنكه موارد هشتگانه مصرف زكات را در آیه 60 سوره توبه بیان مى كند، در پایان مى فرماید: «فریضةً من اللّه و اللّه علیم حكیم». در هر یك از كلمات فریضه، علیم و حكیم نكته اى نهفته است:
«فریضة»، یعنى تقسیم زكات واجب است و آن را جدى بگیرید.
«علیم حكیم» یعنى خداوند مى داند كه حل مشكلات فقرا و نابسامانى ها در سایه انجام صحیح واجبات الهى و تقسیم صحیح زكات است، بنابراین مصارفى كه در قرآن براى زكات آمده عالمانه و حكیمانه است و اگر زكات در جاى خود مصرف نشود، برخلاف علم و حكمت است.
در برخى روایات آمده است: اگر زكات در جایى مصرف شود كه مورد نهى خداوند باشد، پروردگار آن را قبول نخواهد كرد.(135)
قرآن درباره تقسیم زكات مى فرماید: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِینِ وَالْعَامِلِینَ عَلَیْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقَابِ وَالْغَارِمِینَ وَفِی سَبِیلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَةً مِّنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَكِیمٌ »(136)
همانا صدقات (زكات)، براى نیازمندان و درراه ماندگان و كارگزاران زكات و جلب دلها و آزادى بردگان و اداى بدهى بدهكاران و (هزینه جهاد) در راه خدا و تأمین در راه مانده است، این دستور، فرمانى است از جانب خدا و خداوند، دانا و حكیم است.
با توجّه به این آیه، زكات در هشت مورد قابل مصرف است:
اوّل و دوم: «الفقراء و المساكین» فقرا و مساكین
امام صادق علیه السلام در تفاوت فقیر ومسكین فرمودند: فقیر، نیازمندى است كه از دیگران درخواست كمك نمى كند، ولى مسكین كسى است كه به خاطر فشار فقر، از مردم درخواست كمك مى كند.(137) شاید دلیل آنكه حضرت درباره فقیر فرمودند: كسى است كه سؤال نمى كند، آیه 273 بقره باشد كه مى فرماید: «لِلْفُقَرَاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ» تا آنجا كه مى فرماید: «یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ » فقرا همان كسانى هستند كه به خاطر عفّت وسؤال نكردن از دیگران، بى خبران آنان را اغنیا مى پندارند.
ناگفته نماند شرط فقیر و مسكین بودن بیكارى نیست، چه بسا افرادى داراى شغل و كار و سهم یا سهامى باشند، ولى درآمد آنان كفایت مخارج زندگى آنها را نمى كند.
قرآن درباره آن كشتى كه حضرت خضر آن را سوراخ كرد، مى فرماید: صاحبان كشتى جمعى از مساكین كارگر بودند. «أَمَّا السَّفِینَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ »(138)
اسلام فقرزدایى را در رأس مصارف زكات قرار داده است. اگر نگاهى به آیات و روایات و سیره پیامبر اكرم و اهل بیت معصومش علیهم السلام بیاندازیم، اهمیّت مسأله را بهتر و بیشتر درك خواهیم كرد. به چند نمونه توجّه كنیم:
قرآن مى فرماید: در قیامت بهشتیان از دوزخیان مى پرسند چه چیز سبب دوزخى شدن شما شد؟ آنان در پاسخ مى گویند: «وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِینَ»(139) ما به فكر گرسنگان نبودیم.
حتّى اگر انسان مال و ثروتى ندارد، نمى تواند در برابر نیازمندان بى تفاوت باشد، بلكه باید دیگران را به كمك كردن تشویق و وادار كند و گرنه مورد توبیخ واقع مى شود. «وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَىٰ طَعَامِ الْمِسْكِینِ»(140)
قرآن رسیدگى به گرسنگان و فقرا را، طى كردن گردنه هاى آزمایش مى داند.(141)
توجّه به گرسنگان، اختصاص به گرسنگان مسلمان ندارد، بلكه باید همه مردم جامعه سیر باشند. حضرت ابراهیم پس از بنا كردن خانه كعبه، در دعاى خود گفت: «وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُم » پروردگارا از مردم مكه هر كس ایمان دارد او را روزى ده. خداوند فرمود: من كفّار گرسنه را نیز رزق مى دهم. «وَمَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِیلًا»(142)
سیر كردن گرسنگان عبادتى است كه امامان ما و اهل بیت علیهم السلام شخصاً انجام مى دادند و براى این كار كسى را نایب نمى گرفتند. در تاریخ مى خوانیم كه در كیفر و جریمه كفّار سخاوتمند، تخفیف داده مى شد. نه تنها انسان ها كه به حیوانات و گیاهان نیز باید رسیدگى شود تا آنجا كه در حدیث مى خوانیم: سیراب كردن درخت تشنه همچون سیراب كردن مسلمان تشنه است.
در اسلام، توجّه به گرسنگان تا آنجا مهم است كه اگر گرسنه اى نان مردم را سرقت كرد، به عنوان دزدى دستش قطع نمى شود.
و اگر شخصى غذاى مردم را در انبار خود احتكار نمود و با تذكرات حاكم اسلامى بیدار نشد، حكومت اسلامى مى تواند با او برخورد انقلابى كرده و گندم را از انبار او خارج كند.
سوّم: «العاملین علیها» كارگزاران زكات
یكى از مصارف زكات، كسانى هستند كه براى جمع آورى، تقسیم و حفظ اموال زكاتى، تلاش مى كنند(143). آرى، همان گونه كه زندگى قاضى باید تأمین شود تا به فكر گرفتن رشوه نیفتد، زندگى دست اندركاران مسأله زكات نیز باید به نحوى تأمین شود و حتّى اگر بى نیازند باید سهمى از زكات به آنان پرداخت شود(144) و بدین وسله مورد تشویق و محبت دیگران قرار گیرند تا به خاطر توسعه در زندگى به فكر رفتار ناروا نیفتند.
حضرت على علیه السلام پس از سفارشاتى كه به كارگزاران مسأله زكات مى كند، مى فرماید: اگر به این سفارشات عمل كنید، قطعاً به پاداش بزرگترى خواهید رسید و به كمالى كه در شأن شماست نزدیك خواهید شد، زیرا خداوند به اموال زكاتى و به شما كارگزاران امر زكات و به تلاش و دلسوزى كه نسبت به حاكم اسلامى و فقراى تحت پوشش او دارید، نگاه لطف و مرحمتى دارد و هر كس كه مورد نظر و لطف خداوند قرار بگیرد، در بهشت با ما خواهد بود.(145)
چهارم: «المؤلّفة قلوبهم» تألیف قلوب
سهمى از زكات باید در راه توسعه و ترویج فرهنگ اسلام و دعوت دیگران به دین اسلام از راه ایجاد روابط حسنه و جذب قلوب آنان مصرف شود. از قدیم گفته اند هر گردوئى گرد است، ولى هر گردى گردو نیست. هر مؤمنى مسلمان هست، ولى هر مسلمانى مؤمن نیست. بسیارند كسانى كه مسلمان هستند، یعنى از شرك دورند و در مدار توحید قرار گرفته اند، ولى در مرحله ضعیفى از ایمان قرار دارند، اسلام براى آنكه دست این افراد را بگیرد و به مراحل بالاتر ببرد، راه هایى را مطرح كرده است؛ از جمله سهمى از زكات براى كمك یا توسعه در زندگى آنان صرف شود تا با این عمل معرفت و شناخت در جان آنان تثبیت شود. كسانى كه با اسلام داغ شده اند، باید با محبت ها پخته شوند، زیرا هر داغى سرد مى شود، ولى هر پخته اى دیگر خام نمى شود.
كسانى كه به اسلام وارد شده اند: «یَدْخُلُونَ فِی دِینِ اللَّهِ »(146) با این گونه رفتارها و محبّت ها، اسلام در درون جان آنان جاى گیرد.
آرى، فرق است میان كسانى كه داخل در اسلام شده اند با كسانى كه اسلام و ایمان در روح آنان داخل شده است.
امام باقر علیه السلام فرمود: مراد از «مؤلّفة قلوبهم» گروهى هستند كه توحید را پذیرفته و از مدار شرك خارج شده اند، ولى هنوز معرفت پیامبر صلى الله علیه وآله در قلبشان رسوخ نكرده است. پس باید سهمى از زكات صرف این گونه افراد شود تا محبت و معرفت در آنان تثبیت شود.(147)
امروزه ابرقدرت ها با فرستادن كتاب ها، كشیش ها، كارشناس ها، دعوت نامه ها، بورسیه ها، هیأت هاى علمى و فنّى و صدها راه دیگر براى توسعه فكر خود و سلطه گرى، سایه شوم خود را بر كشورها گسترش داده اند، سفرها كردند، كنگره ها گرفتند، توطئه ها كردند، افرادى را با پول خریدند، به اسم جهانگرد وجب به وجب سرزمین هاى ما را گشتند و به اسم كارشناس فنى، اقتصاد ما و به اسم كارشناس نظامى، قواى مسلح ما را زیر نظر گرفتند و بدتر از همه اینكه از بودجه خود ما علیه خود ما استفاده كردند، ولى متأسفانه مسلمانان با داشتن ده ها فرمان به سیر و سفر، به هجرت و تبلیغ، به فراگیرى علوم از شرق و غرب، از گهواره تا گور و از زمین تا ثریا در خواب غفلت فرو رفته اند.
فراموش نكنیم كه حضرت على علیه السلام در روزهاى آخر عمر مباركشان با ناله مى فرمود، مبادا دیگران در عمل به اسلام از شما جلو بیفتند.
اگر ما امروز با پرداخت حق الهى دل افراد ضعیف را جذب كنیم، تمام توطئه ها و تبلیغات و تهاجمات دشمن را خنثى خواهیم كرد.
پنجم: «فى الرّقاب» آزادى بردگان
سهمى از زكات براى آزادسازى بردگان است. در طول تاریخ، درگیرى، جنگ، قتل و اسارت وجود داشته و آنچه مهم است بررسى سرچشمه ها، هدف ها و نتایج این نزاع ها است. اسلام انگیزه جنگ ابتدایى و جهاد را رفع فتنه و دفع موانع براى دعوت مردم به حق مى داند و براى همه امور جنگ و از جمله اسیران، برنامه ها و آداب بسیار عالى و حكیمانه دارد.
بردگان معمولاً كسانى هستند كه در جبهه جنگ با مسلمانان، اسیر شده اند كه در باره آنان چند طرح را مى توان تصور كرد:
1- تمام اسیران را یكجا بكشیم كه این كار با عاطفه و عقل و رأفت سازگار نیست.
2- تمام آنان را یكجا آزاد كنیم. این عمل سبب مى شود كه آنان دوباره تجدید قوا كنند و به جنگ ما بیایند.
3- آنان را در اردوگاه ها نگهدارى كنیم. این كار سبب تحمّل هزینه زیاد و بارى بر دوش جامعه اسلامى است.
4- اسرا را در میان مسلمین تقسیم كنیم و پس از مدتى به تدریج آزاد نمائیم كه این طرح اسلام و داراى امتیازاتى است. از جمله:
الف: در این طرح هزینه اسرا در میان مسلمین تقسیم مى شود و فشارى بر نظام وارد نمى گردد.
ب: اسرا در میان توده امّت اسلامى با برنامه هاى اسلام آشنا مى شوند و بسیارى از آنان دست از كفر و شرك برمى دارند. در تاریخ نام بسیارى از بردگانِ مسلمان شده كه منشأ آثار و بركات و به دست گرفتن مسئولیّت هاى حساس شده اند، آمده است تا آنجا كه مادر شش امام معصوم ما، از كنیزان بوده اند و فرزندان بسیارى از بردگان در زمره نوابغ قرار گرفته اند.
لذا كفّاره روزه خوردن و یا بسیارى اعمال نارواى دیگر، آزاد كردن بردگان قرار داده شده سهمى از زكات نیز براى خرید بردگان و آزاد كردن آنان اختصاص داده شده است.
ششم: «الغارمین» بدهكاران
سهمى از زكات براى بدهكارانى است كه توان پرداخت بدهى خود را ندارند. پیامبر صلى الله علیه وآله فرمود: «ایّما مؤمن او مسلم مات و ترك دَیناً لم یكن فى فساد و لا اسراف فعلى الامام ان یقضِه فان لم یقضه فعلیه اثم ذلك»(148) بر امام و حاكم اسلامى است كه بدهى كسانى را كه بدهكارند و بدهى آنان به خاطر اسراف و فساد نیست، از سهم زكات پرداخت نماید و در غیر این صورت گناهكار است.
چه بسیارند افراد آبرومندى كه به خاطر بدهى، گرفتار وام هاى با بهره (ربا) مى شوند و هر روز بدهى آنان اضافه مى گردد و به تدریج ورشكست شده و به فروش خانه و مغازه و ماشین خود مجبور مى شوند و آبروى چندین ساله آنان یكجا فرو مى ریزد و فرزندانشان تحقیر مى شوند. اگر هر یك از احكام الهى درست عمل شود، مشكلات جامعه حل مى شود. خداى علیم و حكیم، از علم و حكمت بى نهایت خود دستور داد تا بخشى از سهم زكات صرف پرداخت بدهى بدهكاران شود.
بدهكارى كه امروز گیرنده زكات است، همچون پیچ و مهره زنگ زده اى است كه اگر كمى روغن به آن برسد، دوباره به حركت درمى آید و فعالیّت هاى اقتصادى خود را از سرگرفته و چه بسا در فاصله كمى، خودش هم از زكات دهندگان شود.
هفتم: «فى سبیل اللّه» در راه خدا
یكى از مصارف زكات، كارهاى عامّ المنفعة است كه رنگ الهى داشته باشد، یعنى خداپسندانه و به مصلحت عموم مردم باشد. همچون ساخت مدارس، مساجد، مسكن براى محرومان، درمانگاه، پل و یا كمك به ازدواج جوانان، كمك به زلزله زده ها، جنگ زده ها، یا كمك به كتابخانه ها، تبلیغات اسلامى، تعظیم شعائر اسلامى، اصلاح و آشتى میان مسلمین، ایجاد اشتغال براى بیكاران، آموزش حرفه و فن براى كسانى كه تخصص ندارند و ده ها نمونه دیگر.(149)
یكى از امتیازات دین اسلام آن است كه هرگز بن بست ندارد و در كنار كارهاى مشخص و رسمى، انواع كارهاى داوطلبانه و آزاد را نیز قرار داده است:
اگر هفده ركعت نماز واجب و رسمى داریم، بیش از سیصد نوع نماز مستحبى داوطلبانه داریم.
اگر سفر حج در ایام مخصوص است، سفر عمره در هر ماه جایز است.
اگر خواندن سوره حمد در نماز واجب است، بعد از آن خواندن بیش از صد سوره دیگر آزاد است.
اگر روزه در ماه رمضان رسمى است، در تمام ایام سال (غیر از عید فطر و قربان) روزه گرفتن داوطلبانه و اختیارى است.
اگر خمس و زكات به مقدار معینى واجب شده است، پرداخت انواع صدقات و انفاقات بستگى به اراده پرداخت كننده و شرائط دیگر دارد.
اگر در مصرف زكات نامى از بدهكاران، بردگان، فقرا و كارگزاران زكات آمده است، مورد «فى سبیل اللّه» دست را باز گذاشته است كه هر كار خداپسندانه دیگر را نیز مى توان انجام داد.
ممكن است در زمانى كار خداپسندانه ساختن آب انبار باشد و در زمان دیگر لوله كشى آب. اگر در زمانى چاپ كتاب راه خداست،ممكن است در شرایط و زمان دیگر كار خداپسندانه امر دیگرى باشد. بنابراین عبارت «فى سبیل اللّه» هر كار خیرى را دربرمى گیرد.
هشتم: «ابن السّبیل» در راه مانده
«ابن السّبیل» یعنى فرزند راه، یعنى كسى كه در وطن خود فقیر نیست، ولى در سفر به مناطق دیگر به خاطر تصادف، دزدى، بیمارى، گرانى و یا هر امر دیگر نیاز به كمك دارد كه اگر مورد حمایت قرار نگیرد، جان یا آبروى او در معرض خطر قرار مى گیرد و نیاز مالى از یك سو و احساس غربت از سوى دیگر، فشار روحى و روانى خاصّى بر او وارد مى كند. مكتب زنده اسلام كه در تمام برنامه هایش به مسأله جان و مال و آبرو و شخصیّت افراد توجّه خاصى دارد، در اینجا نیز با اختصاص سهمى از زكات، هم آبرویشان را حفظ مى كند وهم دغدغه آنان را برطرف مى نماید.