زکات

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

آثار زكات

الف: آثار فردى زكات

درمان بخل
بخل عیبى است كه عیوب دیگرى را به دنبال مى آورد. بى اعتنایى به مردم، سنگدلى، عذرتراشى، دروغ پنداشتن ادعاى فقرا، از دست دادن دوستان خوب، سخت گیرى نسبت به خود و بستگان، سوءظن به وعده هاى خداوند، تحقیر شخصیّت خود در جامعه، به جاى توكل بر خدا توكل بر مال خود، گوشه اى از آثار بخل است.
قرآن مى فرماید: افرادى كه به فكر رستگارى خود هستند، باید خود را از این عیب دور بدارند: «وَمَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ »(76)
یكى از امامان معصوم را دیدند كه از اول شب تا صبح در حالى كه مشغول طواف كعبه بود، تنها یك دعا مى كرد و آن این بود كه خدایا! مرا از بخل دور بدار.(77)
شاید مراد از آیه 103 سوره توبه كه به پیامبر اسلام صلى الله علیه وآله دستور مى دهد: «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً... تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّیهِم»، زكات مردم را بگیر و آنان را پاك كن، مراد پاك كردن مردم از بخل و حبّ دنیا باشد.
امام صادق علیه السلام فرمود: «من ادّى الزكاة... فقد وقى من الشح»(78) هر كس زكات مال خود را بپردازد، قطعاً از بخل حفظ شده است.
زكات، وسیله تقرّب انسان به خداوند است. «الزّكاة جعلت مع الصّلوة قرباناً لأهل الاسلام»(79)
زكات، پل اسلام است. «الزّكاة قنطرة الاسلام»(80)
زكات، بعد از شناخت دین و نماز، بالاترین ارزش هاست. «ما من شى ء بعد المعرفة و الصلاة یعدل الزّكاة»(81)
زكات، نشانه بندگى خداست. «للعابد ثلاث علامات: الصّلوة و الصّوم و الزّكاة»(82)
زكات، موجب رستگارى است. «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَكَّىٰ »(83)
بركت رزق
هر یك از كلمات «زكات» و «بركت» و واژه هاى مربوط به این دو، 32 بار در قرآن آمده و این نشانه آن است كه زكات، مساوى بركت است. آرى بریدن شاخه هاى درخت انگور، در ظاهر كوتاه كردن درخت است، ولى در واقع سبب رشد آن مى شود.
در قرآن مى خوانیم: «یَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَیُرْبِی الصَّدَقَاتِ »(84). خداوند ربا را محو مى كند، ولى صدقات را رشد مى دهد.
در روایات زیادى مى خوانیم: «الزّكاة تزید فى الرّزق»(85) زكات روزى انسان را زیاد مى كند.
بیمه مال
امام كاظم علیه السلام فرمود: «حصّنوا أموالكم بالزّكاة»(86) اموال خود را از طریق زكات بیمه كنید.
امام صادق علیه السلام فرمود: اگر حق خدا را بپردازید، من ضامن هستم كه اموال شما در دریا و خشكى تلف نشود.(87)
محبوبیّت نزد خدا
امام صادق علیه السلام فرمود: محبوب ترین فرد نزد خداوند، سخاوت مندترین است و سخاوت مندترین مردم كسى است كه زكات مال خود را بدهد و از آنچه كه خدا در مال او واجب نموده است، در مورد مؤمنین بخل نكند.(88)
تقرّب به خدا
امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند زكات را همراه با نماز وسیله تقرّب به خود قرار داد.(89)
دریافت رحمت خاص خداوند
در قرآن مى خوانیم: «وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ كُلَّ شَیْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَیُؤْتُونَ الزَّكَاةَ...»(90) رحمت پروردگار بر هر چیزى گسترده است، ولى دریافت قطعى آن مخصوص كسانى است كه اهل تقوى و زكات باشند.
خداوند مى فرماید: «إِنِّی مَعَكُمْ ۖ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَیْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنتُم بِرُسُلِی »(91) اگر شما نماز را به پا دارید و زكات را پرداخت كنید و به پیامبران من ایمان آورید، قطعاً من با شما هستم.
باز شدن گره ها
قرآن مى فرماید: «فَأَمَّا مَنْ أَعْطَىٰ وَاتَّقَىٰ *وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَىٰ *فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْرَىٰ »(92) هر كس بخششى نماید و پرهیزگار باشد و حقیقت را تصدیق نماید، ما كارهاى مشكل او را آسان مى كنیم.
كفّاره گناهان
حضرت على علیه السلام مى فرماید: «اللّه اللّه فى الزّكاة، فانّها تطفى ء غضب ربّكم»(93) شما را به خدا، شما را به خدا درباره زكات (دقت كنید) كه همانا زكات غضب پروردگار را فرو مى نشاند.
خداوند مى فرماید: اگر نماز به پا دارید و زكات بپردازید، من بدى هاى شما را مى پوشانم.(94)
خدایى شدن انسان
همان گونه كه خداوند رحمت خود را بر همه گسترانده است، زكات دهنده لطف خود را بر فقرا سرازیر مى كند و بدین گونه اخلاق خدایى را در خود شكوفا مى كند و مظهر رحمانیّت پروردگار مى شود.
رهایى از كیفر
كفّار، با توبه و نماز و زكات مى توانند خود را از كیفر برهانند. قرآن مى فرماید: «فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ »(95)
گشایش براى مردگان
شخصى به امام صادق علیه السلام گفت: برادرم از دنیا رفته است و زكات زیادى به عهده اش بود، من آنها را پرداخت كردم، امام فرمود: با این عمل مشكل او برطرف مى شود.(96)
استجابت دعا
در روایتى مى خوانیم: هر كس مى خواهد دعاى او مستجاب شود، لقمه خود را حلال كند و یكى از راه هاى حلال كردن لقمه، پرداخت حق خدا از خمس و زكات است. امام صادق علیه السلام فرمود: اگر حق آنچه را كه خداوند رزق شما كرده است بپردازید، باقیمانده آن براى شما طیّب و حلال است. «یطیب اللّه لكم بقیّته»(97)
قبولى نماز
پیامبر صلى الله علیه وآله فرمود: زكات اموال خود را بپردازید تا نمازتان قبول شود. «زكّوا اموالكم تقبل صلاتكم»(98)
جاودانگى اموال
زكات در حقیقت ذخیره قیامت مى شود، بنابراین مال فانى را جاودانه مى كند. كامیابى هاى احتمالى و موقت و پردردسر دنیا را مى توان از طریق پرداخت زكات به كامیابى هاى قطعى و دائمى و بى دردسر تبدیل نمود.
زندگى شیرین
امام صادق علیه السلام فرمود: اگر مردم حقوق خود را ادا كنند، قطعاً در زندگى شیرینى به سرخواهند برد: «لوانّ الناس ادّوا حقوقهم لكانوا عایشین بخیر»(99)
خواب راحت
به امام معصوم گفتند: فلانى در خواب به مشكلات و ناگوارى هایى برمى خورد، حضرت فرمود: این به خاطر آن است كه زكات خود را در راه صحیح مصرف نمى كند.(100)

ب: آثار اجتماعى زكات

برادرى
قرآن در یك جا مى فرماید: مؤمنان با یكدیگر برادرند: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»(101) و در جایى دیگر مى فرماید: هر گاه مخالفان شما توبه كنند و نماز به پا دارند و زكات بپردازند، آنها هم برادر دینى شما مى شوند: «فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِی الدِّینِ »(102) بنابراین شرط برادرى، در كنار توبه و نماز، پرداخت زكات است.
ایجاد یا تعمیق روابط
در آداب دوستى، صدها روایت به چشم مى خورد كه آنچه سبب ایجاد دوستى یا تعمیق وتوسعه آن مى شود، خوش نیّتى، خوش رفتارى، انصاف، كرم، ایثار، سخاوت، احسان، محبت، زهد، صله رحم، هدیه وتفقّد از یكدیگر مى باشد كه در پرداخت زكات همه آن آثار به روشنى نهفته است.
كینه زدایى
با پرداخت زكات، كینه محرومان برطرف و به محبت و دوستى تبدیل مى شود و این محبت و دوستى در تعاون و یارى یكدیگر و تولید بهتر و بیشتر و حفاظت از دستاوردهاى جامعه اسلامى نقش مهمى دارد.
به صحنه كشاندن واماندگان
فقر و گرسنگى، انسان را به انزوا و گوشه گیرى و بدبینى و ناامیدى و حقارت پذیرى مى كشاند، امّا زمانى كه با پرداخت خمس و زكات و سایر انفاقات مشكلات اقتصادى مردم حل شود، تلاش، نشاط، دلسوزى و حضور مردم در صحنه هاى مختلف بیشتر مى شود.
تقویت بنیه دینى مردم
امام رضا علیه السلام فرمود: فلسفه و دلیل پرداخت زكات، قوت فقرا و... و تقویت آنان و كمك رسانى در امور دینى آنها است.(103)
از محل زكات مى توان مدارس، كتابخانه ها، مساجد و سایر مراكز دینى و فرهنگى را ایجاد نمود و یا آنچه را كه قبلاً احداث شده است، توسعه داد و با دعوت از كارشناسان دینى و علما و اساتید مناطق دیگر، پایگاه علمى و اعتقادى مردم را تقویت نمود.
ایجاد همدلى در جامعه
پرداخت زكات، دل ها را به هم نزدیك مى كند و جامعه را براى حل همه مشكلات آماده مى سازد. اگر فقرا خود را در سود اغنیا شریك بدانند، در برابر نابسامانى ها و مشكلات و آفات با تمام توان به پا خواهند خاست و تا آنجا كه بتوانند در حل مشكلات كوشش خواهند نمود.
زكات دهنده علاوه بر كسب رضاى خداوند و بركات معنوى و اخروى، دل هاى دیگران را نیز به سوى خود جذب مى كند و به خاطر همین محبوبیّتى كه در جامعه پیدا مى كند، دیر یا زود از حمایت هاى مردمى در امور مختلف برخوردار مى شود.
آرى بعضى از افراد سرمایه خود را با خرید جمادات (خانه، ماشین، مزرعه، فرش، لباس و...) هزینه مى كنند تا شاید بتوانند دل هاى مردم را به خود جذب كنند، ولى از آنجا كه دل هاى مردم در اختیار خداوند است، این دسته افراد معمولاً در جامعه منفور دیگرانند، امّا كسانى كه بخشى از سرمایه خود را (به جاى جمادات) در راه نجات انسان ها، رشد استعدادهاى فراموش شده، تأمین هزینه ازدواج و مسكن و كارآموزى به افرادى كه صاحب حرفه نیستند، صرف میكنند، هم در تمام ارزش ها و پاداش هایى كه بر اثر آن كمك هاى خالصانه به دست مى آید خود را شریك مى كنند و هم محبت و حمایت مردم را در اختیار خواهند داشت. در اینجا باید ببینیم آیا گروه اوّل عاقلند كه با صرف هزینه در خرید جمادات خود را منفور خلق و خالق مى كنند، یا بندگان خالص خدا كه با پرداخت حقوق الهى، خود را محبوب خالق و خدا مى نمایند. آرى، اغنیا مى توانند عقل و لیاقت خود را با انتخاب یكى از این دو راه بیازمایند.
تربیت نسل پاك
در بسیارى از كتاب هاى تربیتى و روان شناسى، به هسته مركزى تربیت كه انتخاب همسر و لقمه حلال است، كمتر توجّه شده است. اسلام براى تربیت نسل آینده، به مسأله انتخاب همسر و پس از آن به نقش لقمه حلال بسیار توجّه و تأكید دارد.
پرداخت زكات، سبب پاك و حلال شدن رزق است و لقمه ها را از حق محرومان پاك مى كند و نقش لقمه پاك در جامعه و نسل آینده از طریق گرایش به خوبى ها و كمالات و تنفّر از بدى ها بر كسى پوشیده نیست.
دفع بلا از امّت
در قرآن مى خوانیم: «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِینَ »(104)
امام صادق علیه السلام ذیل این آیه فرمود: قطعاً خداوند به خاطر كسانى از شیعیان ما كه زكات مى دهند، انواع بلاها و خطرات را از سایرین نیز دفع مى كند و اگر زكات این گروه نبود، همه یكجا نابود مى شدند.(105)
فقرزدایى
یكى از مسایل مهم جامعه، وجود فقر و گرسنگى و سایر كمبودها است كه یكى از راه هاى مبارزه با آن، توجّه جدى به مسأله پرداخت خمس و زكات و انفاقات است.
امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «فما جاع فقیرٌ الاّ بما منع غنى و اللّه سبحانه و تعالى سائلهم عن ذلك»(106) هیچ فقیرى گرسنه نمى ماند مگر به خاطر آن كه توانمندى حق خدا را نمى پردازد و خداوند در روز قیامت توانمند را به همین دلیل بازخواست خواهد كرد. در روایات متعدد مى خوانیم: اگر مردم زكات مال خود را بپردازند، فقیرى باقى نمى ماند.(107)
امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ محتاج و گرسنه و برهنه اى در جامعه وجود نخواهند داشت، مگر به خاطر گناهان اغنیا.(108)
ایجاد اشتغال
یكى از مسائل مهم جامعه، وجود بیكارى است كه زمینه ساز انواع فسادهاست. اگر مردم خمس و زكات خود را بپردازند، چرخ هاى اقتصاد به گردش در مى آید و بخش مهمى از افراد بیكار شاغل خواهند شد. همان گونه كه از طریق مضاربه یا قرض الحسنه مى توان ایجاد اشتغال كرد، از طریق پرداخت خمس و زكات و یا بخشش هاى بلاعوض و یا ایجاد زمینه هاى تحصیل براى بیسوادها و كم سوادها و آموزش فن و حرفه و تأسیس و توسعه مراكز فرهنگى و احداث جادّه ها و پل ها و آبادانى هاى دیگر نیز مى توان ایجاد اشتغال كرد. بنابراین در احیاى خمس و زكات، حلّ مسأله اشتغال و توسعه اقتصادى و فرهنگى و پر كردن ایّام فراغت و جلوگیرى از مفاسدى كه در اثر بیكارى به چشم مى خورد، نهفته است. به علاوه كار و اشتغال سبب دلگرمى به مكتب، به امّت، به نظام اسلامى و سبب شكوفایى استعدادها و نبوغ ها و مانع انواع افسردگى هاى فرد و جامعه است و در مقابل آن بیكارى باعث تبهكارى، افسردگى، سوءظن، ركود، ایجاد عقده و زمینه ساز انواع فتنه ها و آشوب ها است كه اگر شعله آن برافروخته شود، همه را در خود مى سوزاند. شاید به همین دلیل باشد كه در قرآن جمله «لاتلقوا بأیدیكم الى التّهلكة»(109) یعنى خودتان را با دست خود به هلاكت نیندازید، بعد از دستور انفاق مطرح شده است.
آرى اگر در جامعه، مردم در قالب خمس و زكات و سایر كمك ها دست از انفاق بردارند و بر فقرا فشار وارد شود، این فشارها تبدیل به آشوب و فتنه اى مى گردد كه فقیر و غنى در آن مى سوزند.
وسیله اقتدار امّت
اگر كمبودها از طریق مالیات هاى اسلامى و خمس و زكات تأمین شود و افراد جامعه به یك نوع رفاه نسبى دست یابند، دل ها نسبت به هم مهربان مى شود، نیروها متمركز مى گردند و همه پشتیبان یكدیگر خواهند بود. چنین جامعه اى داراى صلابت و اقتدار خواهد بود و در مقابل هر وعده و وعید و یا هر تهدید و تطمیعى بیمه مى شود. بخصوص كه در پرداخت خمس وزكات قصد قربت در كار است وهیچ گونه تحقیر ومنّتى روانیست.
آرى، جبران كمبودها از طرف پرداخت كنندگان مخلص و اجراى این امر الهى از طریق مراجع دینى محبوب ومتّقى، سبب آرامش و دلگرمى و اتّصال به علماى ربّانى خواهد شد كه این امر خود وسیله اقتدار و عزّت ملّى و اسلامى است.
البتّه ممكن است مؤسسات خیریه یا افراد نیكوكار از طریق صندوق ها و بانك ها كمك هایى به محرومان اختصاص دهند، امّا مگر تنها هدف اسلام سیر كردن گرسنگان است؟ در طراحى و مهندسى اسلام، علاوه بر رسیدگى به فقرا آثار و اسرار زیادى نهفته است، از جمله اینكه:
اولاً: كمك كنندگان نیّت خالص داشته باشند و هیچ گونه ریا، خودنمائى، شهرت طلبى در كار آنها وجود نداشته باشد و انتظار مدح و ستایش و جبران از كسى نداشته باشند.
ثانیاً: مالى كه مى پردازند از جنس مرغوب، عالى، حلال وبى منّت باشد.
ثالثاً: نحوه پرداخت آگاهانه، عاشقانه، آزادانه باشد.
این شرایط در تربیت افراد مؤثر است و اتّصال آنان را به عالم ربانى كه مرزبان مكتب اسلام است، روشن مى كند و سبب یك اقتدار معنوى مى شود زیرا هم سر و كار پرداخت كنندگان و هم سر و كار گیرندگان با علماى ربّانى خواهد بود.
كم شدن مفاسد اجتماعى
هم ازدیاد سرمایه زمینه ساز فساد است كه با پرداخت خمس و زكات ثروت ها تعدیل و مفاسد مهار مى شود و هم فقر ممكن است زمینه وقوع سرقت، دریافت رشوه، خیانت و امثال آن شود كه دریافت خمس و زكات و... این زمینه را مى خشكاند و از بین مى برد. بنابراین پرداخت خمس و زكات، در مهار مفاسد اجتماعى نقش مهمى دارد.
حفظ آبروى فقرا
در بسیارى از موارد فقر آبروى انسان را در جامعه در معرض خطر قرار مى دهد و خمس و زكات، فقر را از بین مى برد و آبروى انسان ها را حفظ مى كند. از امام صادق علیه السلام پرسیدند: شخصى كه در خط فكرى ما نیست، از دنیا رفته و اطفال فقیرى را به جا گذاشته است، آیا مى توانیم از زكات به آنها بدهیم؟
فرمود: بله، آن اطفال گرسنگانى هستند كه تقصیرى ندارند و باید آبرو و موقعیّت آنان در جامعه حفظ شود و زندگى آنها تا رسیدن به حدّ بلوغ و رشد لازم تأمین گردد. امّا، اگر این اطفال بالغ شدند و حق را فهمیدند ولى با لجاجت دست از آن كشیدند، از زكات به آنها ندهید. (سزاوار نیست زكات از افراد مؤمن گرفته و به منحرفین لجوج داده شود).(110)
تعدیل ثروت
خمس و زكات، گامى براى مهار ثروت ها است.
اسلام از یك سو دست افراد قوى، مبتكر، پركار و خلاّق را در مالكیّت باز گذاشته تا مانع رشد آنان نشود و از سویى درآمدهایى از قبیل ربا، سرقت، رشوه، اختلاس و... را ممنوع دانسته است و از سوى دیگر به مالكین درآمدهاى حلال اجازه نمى دهد تا درآمد خود را هرگونه كه خواستند مصرف كنند و آنان را از اسراف و تبذیر و ثروت اندوزى نهى فرموده است و از طرف دیگر با واجب نمودن خمس و زكات و كفّارات و سفارش اكید به انواع كمك ها و صدقات، بخشى از اموال آنان را با علم، اراده، عشق و ایمان براى حل مشكلات طبقه محروم گرفته است.
جذب دیگران
اسلام، مصرف زكات را براى هشت گروه قرار داده است كه یكى از آنها، سرشناسانى هستند كه اگر حمایت هاى مالى از آنان به عمل آید، ابتدا خودشان و سپس قوم آنان به اسلام جذب مى شود.
البتّه این جذب، مقدمه گرایش هاى فكرى، فرهنگى و اعتقادى است، همچون جاذبه هایى كه براى فرزندان در روزهاى اول مدرسه ایجاد مى شود و بدین وسیله ابتدا آنان را با مدرسه آشنا مى كنند و سپس نماز علمى و فكرى آنان در مدرسه و دانشگاه تأمین مى شود.
پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله سهمى از زكات را به رؤساى قبایل مى داد و در هر زمان ولىّ امر مسلمین مى تواند این كار را انجام دهد.(111)
از همین سهم كه به نام «المؤلّفة قلوبهم» در قرآن مطرح شده است، مى توان مقدارى به مسلمانان ضعیف الایمانى پرداخت كرد كه اگر به حال خود رها شوند، تبعات و وسوسه هاى دشمنان در آنان ایجاد شك مى نماید. اسلام براى پایدارى آنان در دین، مشكلات اقتصادى آنان را حل مى كند و این كار مقدمه اى براى انس بیشتر با مكتب خواهد بود.(112)