زکات

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

چه كنیم كه مردم خمس و زكات مال خود را بپردازند؟

ابتدا باید به سراغ ریشه هاى اعتقادى و فكرى و فرهنگى رفت:
اگر كسى باور كند مالى كه در اختیار اوست، امانت و هدیه خدایى است،
اگر باور كند امتیازى بر دیگران ندارد و همه با هم برادرند،
اگر باور كند ارزش جذب دل محرومان، بیش از ارزش جمع مال است،
اگر باور كند دعاى محرومان، مشكل هاى زندگى او را حل مى كند،
اگر باور كند ممكن است فردا خودش یكى از محرومان جامعه باشد،
اگر باور كند كه خدا جاى آنچه را انفاق مى شود، پر مى كند،
اگر باور كند انفاق او همچون دانه اى است كه تبدیل به خوشه هاى متعدد و صدها دانه مى شود،
اگر باور كند فقیر، كمك مالى او را براى قیامتش حمل مى كند،
اگر باور كند سیر شدن فقرا، یك لذّت معنوى و آرامش درونى به همراه دارد،
اگر باور كند كمك امروز او به صورت چهره زیبایى در برزخ مونس او خواهد بود،
اگر باور كند حل مشكل مسلمین، حل مشكل رسول خدا صلى الله علیه وآله است،
اگر باور كند بى تفاوتى نسبت به محرومان جامعه ممكن است سبب انفجار و انقلاب و از دست دادن كل اموال او شود،
اگر به آثار و بركات و پاداش هاى كمك به دیگران ایمان داشته باشد،
و اگر خطرات بى تفاوتى، كنزاندوزى، بخل و حرص را بداند و با تاریخ ثروتمندان بى تفاوت آشنا شود، خود را براى پرداخت خمس و زكات و انفاق و... آماده مى كند.
اگر بدانیم خدایى از ما قرض خواسته و فرموده است: « مَّن ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا»(29) كه خزینه هاى آسمان ها و زمین به دست اوست، خواهیم فهمید كه هدف از این قرض در حقیقت شكوفایى روحیه سخاوت و انسان دوستى در انسان است.(30) اگر ما همچون حضرت سلیمان دارایى هاى خود را از فضل خداوند بدانیم و بگوییم: « هَٰذَا مِن فَضْلِ رَبِّی »(31)، هرگز در پرداخت خمس و زكات مال خود بخل نمى كنیم.
اگر ما نعمت هاى خداوند را وسیله رفاه و غفلت و سرمستى ندانیم، بلكه همان گونه كه قرآن مى فرماید: « لِیَبْلُوَنِی أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ»(32)، آنها را وسیله آزمایش خود بدانیم كه آیا با بكارگیرى صحیح آنها شكر عملى نعمت هاى خدادادى را به جا مى آوریم و یا كفران نعمت مى كنیم،
اگر همان گونه كه امام رضا علیه السلام فرمود، بدانیم كه خداوند مسئولیّت افراد زمین گیر را به عهده متمكنین قرار داده است،
اگر بدانیم هستى ما و فكر و علم و قدرت و ابتكار و توفیقى كه داریم، از خداوند است و حتّى در كشاورزى نقش ما تنها بذرافشانى و آبیارى است، امّا جذب آب توسط زمین و شكوفایى بذر در درون آن، جذب نور و هوا، شكفتگى زمین و خروج خوشه ها از خداست و به تعبیر قرآن: «أَأَنتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ»(33)، هرگز بخل نخواهیم ورزید.
اگر بدانیم دریافت كنندگان كمك هاى ما در ظاهر فقرا هستند، ولى در واقع خداوند است كه صدقات را تحویل مى گیرد، «یَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ »(34)، به راحتى كمك مى كنیم و همان گونه كه در روایات آمده دست خود را نیز مى بوسیم.
اگر بدانیم بى اعتنایى به فقرا ما را به سرنوشت قارون ها گرفتار مى كند كه خود و خانه و سرمایه اش یك جا به زمین فرو رفتند، «فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ»(35) این همه بخل در كار نخواهد بود. قارون مى گفت: اموال من از خدا نیست، بلكه به وسیله علم و تخصص و ابتكار و نبوغ خودم، آن را به دست آورده ام. «إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ عِندِی»(36)
اگر به داستان باغى كه سوخت توجّه كنیم، خواهیم دید كه چگونه باغ كسانى كه تصمیم گرفتند فقرا را از نعمت هاى الهى محروم كنند، یك جا سوخت. «فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِیمِ»(37)
اگر بدانیم بى توجّهى به یتیمان ممكن است سبب یتیم شدن فرزندان خود ما شود.
اگر بدانیم كمك هاى امروز ما در مواردى دو برابر و در مواردى چند برابر و در مواردى ده برابر و در مواردى هفتصد برابر مى شود و به ما برمى گردد، هرگز بخل نخواهیم كرد.
اگر به سخن امام صادق علیه السلام ایمان داشته باشیم كه فرمود: خداوند مهم تر از زكات چیزى را بر مردم سخت نگرفته است و بسیارى از مردم به خاطر نپرداختن آن هلاك شده اند، «ما فرض اللّه على هذه الامّة شیئاً اشدّ علیهم من الزكاة و فیها تهلك عامتهم»(38) هرگز بخل نخواهیم كرد.
اگر بدانیم آن كه ما را از فقر آینده مى ترساند، شیطان است: «الشَّیْطَانُ یَعِدُكُمُ الْفَقْرَ»(39)، هرگز از وسوسه هاى تهدیدآمیز شیطان نمى ترسیم.
اگر بدانیم ما جانشین خدا هستیم و حیف است تنها به مادیّات راضى باشیم، هرگز به مادیّات دلخوش نمى شویم «أَرَضِیتُم بِالْحَیَاةِ الدُّنْیَا»(40)
اگر بدانیم ریشه جمع مال، پندار باطل ابدى بودن آن است، «الَّذِی جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُ *یَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ »(41)، هرگز از پرداخت خمس و زكات طفره نمى رویم.
اگر بدانیم هر چه بیشتر داشته باشیم، مسئولیّت ما بیشتر است. خداوندى كه به پیامبرش كوثر و خیر كثیر مى دهد، براى او ذبح گوسفند را كافى نمى داند، بلكه باید شتر نحر نماید.(42) آرى كسى كه بیشترین دریافت را دارد، باید كمك او نیز بیشتر باشد.
اگر بدانیم با پرداخت زكات، سلام و صلوات پیامبر را دریافت مى كنیم، به راحتى زكات خواهیم داد. خداوند به پیامبرش مى فرماید: زكات مردم را بگیر و بر آنها درود بفرست.(43)
اگر بدانیم حضرت على علیه السلام انگشتر خود را در نماز به فقیر داد و حتّى صبر نكرد نماز تمام شود و اگر بدانیم ارزش كمك به محرومان همچون بوسیدن كعبه و حجر الأسود است، هرگز آن را به دیگرى واگذار نمى كنیم و حتماً مسئولیّت آن را خودمان به عهده مى گیریم. گاهى یاران امامان از آنان مى خواستند كه حمل غذا به خانه فقرا را به آنان واگذار نماید، ولى امامان معصوم ما نمى پذیرفتند.
اگر بدانیم كه دوزخیان در پاسخ بهشتیان مى گویند: یكى از عوامل سقوط ما به دوزخ بى تفاوتى نسبت به فقرا بوده است، «وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِینَ»(44)، نسبت به آنان احساس مسئولیّت خواهیم كرد.
اگر باور كنیم كه رسول خدا صلى الله علیه وآله فرمود: روزى براى شما فرا خواهد رسید كه از هر كس محتاج تر خواهید بود، هرگز بخل نخواهیم كرد.(45)
اگر باور كنیم این سخن خدا را كه فرمود: افراد بخیل گمان مبرند كه اموالشان براى آنان خیر است، بلكه براى آنها شر است،(46)
اگر باور كنیم كه قرآن مى فرماید: آنچه نزد شماست، نابود مى شود و آنچه براى خدا و در راه او داده مى شود، باقى مى ماند، «مَا عِندَكُمْ یَنفَدُ وَمَا عِندَ اللَّهِ بَاقٍ»(47)
اگر باور كنیم كه امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند فقرا را در اموال اغنیا شریك قرار داده است و نباید حق فقرا در غیر آنان هزینه شود،(48)
اگر باور كنیم كه خداوند از بنده اش مى پرسد: آیا نسبت به فرمان من بخل مى كنى؟! یا مرا متهم مى كنى؟ یا گمان مى كنى كه من از جبران آنچه انفاق كرده اى عاجزم؟!، خود را براى كمك به محرومان آماده تر خواهیم كرد.(49)
اگر بدانیم كه نپرداختن زكات از گناهانى است كه سبب ندامت و حسرت مى شود(50) و لحظه مرگ، انسان از خداوند مى خواهد كه به دنیا برگردد و حق فقرا را بدهد،(51)
اگر بدانیم كه زكات ندادن، انسان را از مدار ایمان واسلام خارج مى كند،(52)
اگر بدانیم كه پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله در سایه كعبه به ابوذر فرمود: كسانى زیانكارترند كه زكات نمى دهند،(53)
اگر بدانیم هر روز هزار فرشته، ثروتمندى را كه زكات نمى دهد به آتش بشارت مى دهند،(54)
اگر بدانیم رسول خدا صلى الله علیه وآله كسانى را كه پرداخت زكات را خسارت مى پندارند به انواع قهرهاى الهى (باد سخت، زلزله و دگرگونى چهره) وعده داده است،(55)
اگر بدانیم حضرت مهدى علیه السلام با كسانى كه زكات مال خود را نمى پردازند مانند زناكارانِ همسردار برخوردكرده وگردنشان را مى زند،(56)
اگر بدانیم كه رسول خدا صلى الله علیه وآله سوگند یاد كردند كه نپرداختن زكات خیانت به خدا و شرك است،(57)
اگر بدانیم كه خداوند نام كسانى را كه زكات نمى دهند در میان نام مشركان و كافران قرار داده است،(58)
اگر بدانیم كه زكات از ضروریات دین و انكار آن به منزله كفر است،(59)
اگر بدانیم كه در زمان ابوبكر با گروهى كه زكات نمى دادند (به نام اصحاب ردّه) برخورد نظامى شد، بر علیه آن افراد لشگركشى شد و حضرت على علیه السلام نیز در آن جبهه شركت فرمودند،(60)
اگر بدانیم كه امام صادق علیه السلام فرمودند: هر كس حتّى اگر مقدار كمى از زكات خود را ندهد، یهودى یا نصرانى مى میرد،(61)
اگر بدانیم رسول خدا صلى الله علیه وآله مى فرمود: مالى كه زكات آن پرداخت نشده است، ملعون است، ملعون،(62)
اگر بدانیم امام صادق علیه السلام به كسى كه زكات نمى داد لقب سارق دادند،(63)
اگر بدانیم دست كسانى كه زكات نمى دهند در قیامت به گردنشان بسته مى شود و با سخت ترین كلمات مورد توبیخ فرشتگان قرار مى گیرند،(64)
اگر بدانیم و باور كنیم كه رسول خدا صلى الله علیه وآله و اهل بیت معصومش علیهم السلام صحنه هایى از شكنجه تاركان زكات را در قیامت این گونه بیان كرده اند كه مار بزرگى به گردن آنان آویخته مى شود و این همان است كه قرآن مى فرماید: «سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا »(65) همان مالى كه بخل شد، در قیامت طوق گردن مى شود،(66)
اگر باور كنیم كه قرآن مى فرماید: روز قیامت اموال كنز شده را داغ مى كنند و بر پیشانى و پهلو و كمر كسانى كه زكات نداده اند مى گذارند و به آنان گفته مى شود: این همان چیزى است كه در دنیا ذخیره كردید و حق محرومان را نپرداختید،
اگر باور كنیم كه نپرداختن زكات از گناهان كبیره اى است كه خداوند در مقابل آن وعده عذاب داده است،
آرى اگر این باورها را داشته باشیم، لحظه اى در پرداخت حق الهى درنگ نخواهیم كرد.
اگر بدانیم كه زكات در برزخ در كنار نماز تجسم یافته و مونس انسان مى شود، به راحتى آن را خواهیم پرداخت.(67)
اگر بدانیم كه با پرداخت زكات، پاداش هاى چندین برابرى كه تعداد و عمق آن را كسى جز خدا نمى داند، دریافت خواهیم كرد،(68) هرگز بخل نخواهیم كرد.
اگر بدانیم كه با پرداخت زكات درهاى بهشت را به روى خود باز مى كنیم،(69) هرگز بخل نخواهیم كرد.
اگر بدانیم كه در قیامت از كسى كه زكات مال خود را كامل مى پردازد و در جاى خود مصرف مى كند، نمى پرسند كه اموال خود را از كجا آورده اى،(70) انگیزه پرداخت زكات زیاد خواهد شد.
اگر بدانیم كه پرداخت زكات در دنیا، كلید دریافت رحمت الهى در روزى است كه از همه محتاج تریم و نپرداختن امروز، عامل بیشترین خسارت است،(71) لحظه اى در پرداخت آن درنگ نخواهیم كرد.
اگر بدانیم پاداش هر دانه گندم و جو و امثال آن كه به قصد زكات داده مى شود، قصرهایى از طلا، نقره، لؤلؤ، زبرجد، جواهر و نور است(72)، لحظه اى در پرداخت آن دریغ نخواهیم كرد.
اگر بدانیم كه زكاتِ عاشقانه كفّاره گناهان است(73)، در پرداخت آن شتاب خواهیم كرد.
اگر بدانیم زكات دهنده در هر یك از آسمان هاى هفت گانه به نام مقدسى خوانده مى شود، در آسمان اوّل به نام «سخىّ»، در آسمان دوم «جواد»، در آسمان سوم «معطى »، و در آسمان هاى دیگر «مبارك»، «محفوظ»، «منصور» و «مغفور» نامیده مى شود(74)، هرگز این نام هاى نیك را به آسانى از دست نخواهیم داد.
اگر بدانیم سیر كردن فقرا، رمز سیر بودن در قیامت و سیراب كردن تشنگان، رمز سیراب شدن در قیامت و پوشاندن فقرا، رمز پوشیده بودن در رستاخیز است(75)، تا آنجا كه مى توانیم با پرداخت خمس و زكات به گرسنگان و تشنگان و برهنگان خدمت خواهیم كرد.

آثار زكات

الف: آثار فردى زكات

درمان بخل
بخل عیبى است كه عیوب دیگرى را به دنبال مى آورد. بى اعتنایى به مردم، سنگدلى، عذرتراشى، دروغ پنداشتن ادعاى فقرا، از دست دادن دوستان خوب، سخت گیرى نسبت به خود و بستگان، سوءظن به وعده هاى خداوند، تحقیر شخصیّت خود در جامعه، به جاى توكل بر خدا توكل بر مال خود، گوشه اى از آثار بخل است.
قرآن مى فرماید: افرادى كه به فكر رستگارى خود هستند، باید خود را از این عیب دور بدارند: «وَمَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ »(76)
یكى از امامان معصوم را دیدند كه از اول شب تا صبح در حالى كه مشغول طواف كعبه بود، تنها یك دعا مى كرد و آن این بود كه خدایا! مرا از بخل دور بدار.(77)
شاید مراد از آیه 103 سوره توبه كه به پیامبر اسلام صلى الله علیه وآله دستور مى دهد: «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً... تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّیهِم»، زكات مردم را بگیر و آنان را پاك كن، مراد پاك كردن مردم از بخل و حبّ دنیا باشد.
امام صادق علیه السلام فرمود: «من ادّى الزكاة... فقد وقى من الشح»(78) هر كس زكات مال خود را بپردازد، قطعاً از بخل حفظ شده است.
زكات، وسیله تقرّب انسان به خداوند است. «الزّكاة جعلت مع الصّلوة قرباناً لأهل الاسلام»(79)
زكات، پل اسلام است. «الزّكاة قنطرة الاسلام»(80)
زكات، بعد از شناخت دین و نماز، بالاترین ارزش هاست. «ما من شى ء بعد المعرفة و الصلاة یعدل الزّكاة»(81)
زكات، نشانه بندگى خداست. «للعابد ثلاث علامات: الصّلوة و الصّوم و الزّكاة»(82)
زكات، موجب رستگارى است. «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَكَّىٰ »(83)
بركت رزق
هر یك از كلمات «زكات» و «بركت» و واژه هاى مربوط به این دو، 32 بار در قرآن آمده و این نشانه آن است كه زكات، مساوى بركت است. آرى بریدن شاخه هاى درخت انگور، در ظاهر كوتاه كردن درخت است، ولى در واقع سبب رشد آن مى شود.
در قرآن مى خوانیم: «یَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَیُرْبِی الصَّدَقَاتِ »(84). خداوند ربا را محو مى كند، ولى صدقات را رشد مى دهد.
در روایات زیادى مى خوانیم: «الزّكاة تزید فى الرّزق»(85) زكات روزى انسان را زیاد مى كند.
بیمه مال
امام كاظم علیه السلام فرمود: «حصّنوا أموالكم بالزّكاة»(86) اموال خود را از طریق زكات بیمه كنید.
امام صادق علیه السلام فرمود: اگر حق خدا را بپردازید، من ضامن هستم كه اموال شما در دریا و خشكى تلف نشود.(87)
محبوبیّت نزد خدا
امام صادق علیه السلام فرمود: محبوب ترین فرد نزد خداوند، سخاوت مندترین است و سخاوت مندترین مردم كسى است كه زكات مال خود را بدهد و از آنچه كه خدا در مال او واجب نموده است، در مورد مؤمنین بخل نكند.(88)
تقرّب به خدا
امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند زكات را همراه با نماز وسیله تقرّب به خود قرار داد.(89)
دریافت رحمت خاص خداوند
در قرآن مى خوانیم: «وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ كُلَّ شَیْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَیُؤْتُونَ الزَّكَاةَ...»(90) رحمت پروردگار بر هر چیزى گسترده است، ولى دریافت قطعى آن مخصوص كسانى است كه اهل تقوى و زكات باشند.
خداوند مى فرماید: «إِنِّی مَعَكُمْ ۖ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَیْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنتُم بِرُسُلِی »(91) اگر شما نماز را به پا دارید و زكات را پرداخت كنید و به پیامبران من ایمان آورید، قطعاً من با شما هستم.
باز شدن گره ها
قرآن مى فرماید: «فَأَمَّا مَنْ أَعْطَىٰ وَاتَّقَىٰ *وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَىٰ *فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْرَىٰ »(92) هر كس بخششى نماید و پرهیزگار باشد و حقیقت را تصدیق نماید، ما كارهاى مشكل او را آسان مى كنیم.
كفّاره گناهان
حضرت على علیه السلام مى فرماید: «اللّه اللّه فى الزّكاة، فانّها تطفى ء غضب ربّكم»(93) شما را به خدا، شما را به خدا درباره زكات (دقت كنید) كه همانا زكات غضب پروردگار را فرو مى نشاند.
خداوند مى فرماید: اگر نماز به پا دارید و زكات بپردازید، من بدى هاى شما را مى پوشانم.(94)
خدایى شدن انسان
همان گونه كه خداوند رحمت خود را بر همه گسترانده است، زكات دهنده لطف خود را بر فقرا سرازیر مى كند و بدین گونه اخلاق خدایى را در خود شكوفا مى كند و مظهر رحمانیّت پروردگار مى شود.
رهایى از كیفر
كفّار، با توبه و نماز و زكات مى توانند خود را از كیفر برهانند. قرآن مى فرماید: «فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ »(95)
گشایش براى مردگان
شخصى به امام صادق علیه السلام گفت: برادرم از دنیا رفته است و زكات زیادى به عهده اش بود، من آنها را پرداخت كردم، امام فرمود: با این عمل مشكل او برطرف مى شود.(96)
استجابت دعا
در روایتى مى خوانیم: هر كس مى خواهد دعاى او مستجاب شود، لقمه خود را حلال كند و یكى از راه هاى حلال كردن لقمه، پرداخت حق خدا از خمس و زكات است. امام صادق علیه السلام فرمود: اگر حق آنچه را كه خداوند رزق شما كرده است بپردازید، باقیمانده آن براى شما طیّب و حلال است. «یطیب اللّه لكم بقیّته»(97)
قبولى نماز
پیامبر صلى الله علیه وآله فرمود: زكات اموال خود را بپردازید تا نمازتان قبول شود. «زكّوا اموالكم تقبل صلاتكم»(98)
جاودانگى اموال
زكات در حقیقت ذخیره قیامت مى شود، بنابراین مال فانى را جاودانه مى كند. كامیابى هاى احتمالى و موقت و پردردسر دنیا را مى توان از طریق پرداخت زكات به كامیابى هاى قطعى و دائمى و بى دردسر تبدیل نمود.
زندگى شیرین
امام صادق علیه السلام فرمود: اگر مردم حقوق خود را ادا كنند، قطعاً در زندگى شیرینى به سرخواهند برد: «لوانّ الناس ادّوا حقوقهم لكانوا عایشین بخیر»(99)
خواب راحت
به امام معصوم گفتند: فلانى در خواب به مشكلات و ناگوارى هایى برمى خورد، حضرت فرمود: این به خاطر آن است كه زكات خود را در راه صحیح مصرف نمى كند.(100)