زکات

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

زكات در اسلام

واژه زكات سى و دو مرتبه در قرآن كریم آمده است؛ كه بر اساس آن.
پرداخت زكات، نشانه ایمان به خدا و روز قیامت است. « مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ...»(8)
راه پذیرش توبه و آمرزش گناهان، اقامه نماز و اداى زكات است. « فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِی الدِّینِ »(9)
برپایى نماز و زكات، نشانه حكومت صالحان است. « الَّذِینَ إِن مَّكَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ»(10)
نشانه مردان الهى، تجارت و داد و ستد، همراه با انجام نماز و اداى زكات است. « رِجَالٌ لَّا تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَیْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِیتَاءِ الزَّكَاةِ ۙ»(11)
انكار زكات، برابر با كفر است. « الَّذِینَ لَا یُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُم بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ»(12)
در سوره هاى مكّى فراوانى به مسأله زكات اشاره شده است، از جمله سوره هاى اعراف آیه 156، نمل آیه 3، لقمان آیه 4، فصّلت آیه 7. برخى مفسّران این آیات را مخصوص زكات مستحب مى دانند(13) و برخى دیگر مى گویند: حكم زكات در مكه نازل شد، امّا به علت كمى مسلمانان، پول زكات جمع نمى شد و مردم خودشان زكات را مى پرداختند.(14) امّا پس از تشكیل حكومت اسلامى در مدینه، مسأله گرفتن زكات و واریز كردن آن به بیت المال و تمركز آن توسط حاكم اسلامى با نزول آیه «خُذ من أموالهم صَدقة»(15) مطرح شد.
این آیه در ماه رمضان سال دوم هجرى در مدینه نازل شده و پیامبر دستور داد تا ندا دهند كه خداوند زكات را همچون نماز واجب ساخت. پس از یك سال نیز فرمان داد كه مسلمانان زكاتشان را بپردازند.(16)
در واقع پس از تشكیل حكومت اسلامى و تأسیس بیت المال، زكات تحت برنامه مشخصى قرار گرفت و نصابها و مقدارهاى معیّنى براى آن قرار داده شد.(17)
برخى بر این باورند كه پس از مأموریّت پیامبر صلى الله علیه وآله به اخذ زكات، مصارف زكات به طور دقیق در آیه 60 سوره توبه بیان گردید و جاى تعجب نیست كه تشریع اصل زكات در آیه 103 سوره توبه باشد و ذكر مصارف آن در آیه 60، زیرا مى دانیم آیات قرآن به فرمان پیامبر صلى الله علیه وآله هر كدام در محل مناسبى قرار داده شده است.(18)

تفاوت زكات در اسلام با ادیان دیگر

با بررسى آیات و روایات درمى یابیم كه زكات در اسلام مانند زكات در دیگر ادیان الهى نیست كه صرفاً یك وصیّت و سفارش اخلاقى و موعظه باشد تا مردم به برّ و نیكى رغبت پیدا كنند و از بخل و امساك بپرهیزند، بلكه فریضه اى الهى است و بى اعتنایى به آن فسق است و منكر آن، كافر محسوب مى شود.
در اسلام، موارد و شرایط زكات و كیفیّت اداى آن به طور دقیق مشخص شده و مسئولیّت اخذ آن بر عهده دولت اسلامى است وكسانى كه از پرداخت زكات امتناع ورزند، بازخواست مى شوند و مى توان با متمرّدین آن در صورتى كه منجر به انكار ضرورى دین گردد، مقابله كرد.(19)

اهمیّت زكات

علماى اسلام زكات را از ضروریات دین و منكر آن را كافر دانسته اند.
روزى امام صادق علیه السلام آداب و نحوه گرفتن زكات را كه در نامه 25 نهج البلاغه نیز آمده است، از قول حضرت على علیه السلام نقل فرمود. سپس گریه كرد و فرمود: به خدا سوگند حرمت ها را شكستند و به كتاب خدا و سنّت پیامبرش عمل نكردند.(20)
زكات، درمان دردهاى اقتصادى جامعه است و همان گونه كه اگر براى عضوى از بدن كسى ناراحتى پیش بیاید او را از حركت مى اندازد، در جامعه نیز اگر گروهى با مشكلات روبرو شوند، حركت آن جامعه فلج مى شود و زكات براى حلّ مشكلات جامعه است.
امام رضا علیه السلام فرمود: خداوند به من نعمت هایى داده است كه دائماً نگران آن هستم تا حقوقى را كه خداوند نسبت به آنها بر من واجب كرده است، پرداخت كنم. سؤال شد: شما نیز با آن مقام بزرگى كه دارید به خاطر تأخیر زكات از خدا مى ترسید؟ فرمود: بله.(21)
رسول خدا صلى الله علیه وآله سوگند یاد كرد كه جز مشرك كسى در مورد پرداخت زكات خیانت نمى كند.(22)
و نیز فرمود: یا على! ده گروه از امت من كافر مى شوند كه یكى از گروه ها كسانى هستند كه زكات نمى پردازند.
در آخرین خطبه خود نیز فرمود:
اى مردم! زكات اموال خود را بپردازید. پس هر كس زكات نپردازد، براى او نه نمازى است و نه حجّى و نه جهادى.(23)
در روایات متعددى زكات به عنوان یكى از پایه هاى دین اسلام شمرده شده است و فرموده اند: بناى اسلام بر پنج پایه استوار است: نماز، حج، زكات، روزه و ولایت.(24)
در روایات مى خوانیم: زكات، نشانه بى نقص بودن و كمال اسلام و ایمان است. «تمام اسلامكم اداء الزّكاة»(25)، «... سبعة من كنّ فیه فقد استكمل حقیقة الایمان... و ادّى الزّكاة ماله»(26)
پیامبر اسلام صلى الله علیه وآله به حضرت على علیه السلام فرمود: علامت و نشانه مؤمنان و شیعیان ما سه چیز است: نماز، روزه و زكات.(27)