زکات

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

زكات در ادیان پیشین آسمانى

زكات مخصوص اسلام نیست بلكه در ادیان پیشین نیز بوده است.
زكات و نماز از مشتركات همه ادیان آسمانى است.
حضرت عیسى علیه السلام در گهواره به سخن آمد و گفت: « أَوْصَانِی بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ »(2) خداوند مرا به نماز و زكات سفارش نموده است.
حضرت موسى علیه السلام خطاب به بنى اسرائیل فرمود: « وَأَقِیمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ »(3) نماز به پا دارید و زكات دهید.
قرآن درباره حضرت اسماعیل علیه السلام مى فرماید: « كَانَ یَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ »(4) او خانواده اش را به نماز و زكات فرمان مى داد.
درباره عموم پیامبران نیز آمده است:
« وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِیتَاءَ الزَّكَاةِ»(5) آنان به فرمان ما مردم را هدایت مى كردند و ما انجام كارهاى نیك و به پا داشتن نماز و پرداخت زكات را به آنان وحى كردیم.
بر اساسِ آیه « وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا... وَیُقِیمُوا الصَّلَاةَ وَیُؤْتُوا الزَّكَاةَ ۚ وَذَٰلِكَ دِینُ الْقَیِّمَةِ »(6) نیز، در تمام ادیان آسمانى، قرین و همتاى نماز، زكات بوده است.
مرحوم علاّمه طباطبایى در مبحثى پیرامون زكات مى فرماید: هر چند قوانین اجتماعى به صورت كاملى كه اسلام آورده، سابقه نداشته، لكن اصل آن ابتكار اسلام نبوده است. زیرا فطرت بشر به طور اجمال آن را درمى یافت. لذا در آیین هاى آسمانى قبل از اسلام و قوانین روم قدیم، جسته و گریخته چیزهایى درباره اداره اجتماع دیده مى شود و مى توان گفت كه هیچ قومى در هیچ عصرى نبوده، مگر آن كه در آن حقوقى مالى براى اداره جامعه رعایت مى شده است. زیرا جامعه هر جور كه بود در قیام و رشدش نیازمند هزینه مالى بوده است.(7)

زكات در اسلام

واژه زكات سى و دو مرتبه در قرآن كریم آمده است؛ كه بر اساس آن.
پرداخت زكات، نشانه ایمان به خدا و روز قیامت است. « مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ...»(8)
راه پذیرش توبه و آمرزش گناهان، اقامه نماز و اداى زكات است. « فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِی الدِّینِ »(9)
برپایى نماز و زكات، نشانه حكومت صالحان است. « الَّذِینَ إِن مَّكَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ»(10)
نشانه مردان الهى، تجارت و داد و ستد، همراه با انجام نماز و اداى زكات است. « رِجَالٌ لَّا تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَیْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِیتَاءِ الزَّكَاةِ ۙ»(11)
انكار زكات، برابر با كفر است. « الَّذِینَ لَا یُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُم بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ»(12)
در سوره هاى مكّى فراوانى به مسأله زكات اشاره شده است، از جمله سوره هاى اعراف آیه 156، نمل آیه 3، لقمان آیه 4، فصّلت آیه 7. برخى مفسّران این آیات را مخصوص زكات مستحب مى دانند(13) و برخى دیگر مى گویند: حكم زكات در مكه نازل شد، امّا به علت كمى مسلمانان، پول زكات جمع نمى شد و مردم خودشان زكات را مى پرداختند.(14) امّا پس از تشكیل حكومت اسلامى در مدینه، مسأله گرفتن زكات و واریز كردن آن به بیت المال و تمركز آن توسط حاكم اسلامى با نزول آیه «خُذ من أموالهم صَدقة»(15) مطرح شد.
این آیه در ماه رمضان سال دوم هجرى در مدینه نازل شده و پیامبر دستور داد تا ندا دهند كه خداوند زكات را همچون نماز واجب ساخت. پس از یك سال نیز فرمان داد كه مسلمانان زكاتشان را بپردازند.(16)
در واقع پس از تشكیل حكومت اسلامى و تأسیس بیت المال، زكات تحت برنامه مشخصى قرار گرفت و نصابها و مقدارهاى معیّنى براى آن قرار داده شد.(17)
برخى بر این باورند كه پس از مأموریّت پیامبر صلى الله علیه وآله به اخذ زكات، مصارف زكات به طور دقیق در آیه 60 سوره توبه بیان گردید و جاى تعجب نیست كه تشریع اصل زكات در آیه 103 سوره توبه باشد و ذكر مصارف آن در آیه 60، زیرا مى دانیم آیات قرآن به فرمان پیامبر صلى الله علیه وآله هر كدام در محل مناسبى قرار داده شده است.(18)

تفاوت زكات در اسلام با ادیان دیگر

با بررسى آیات و روایات درمى یابیم كه زكات در اسلام مانند زكات در دیگر ادیان الهى نیست كه صرفاً یك وصیّت و سفارش اخلاقى و موعظه باشد تا مردم به برّ و نیكى رغبت پیدا كنند و از بخل و امساك بپرهیزند، بلكه فریضه اى الهى است و بى اعتنایى به آن فسق است و منكر آن، كافر محسوب مى شود.
در اسلام، موارد و شرایط زكات و كیفیّت اداى آن به طور دقیق مشخص شده و مسئولیّت اخذ آن بر عهده دولت اسلامى است وكسانى كه از پرداخت زكات امتناع ورزند، بازخواست مى شوند و مى توان با متمرّدین آن در صورتى كه منجر به انكار ضرورى دین گردد، مقابله كرد.(19)