خمس

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

مقدار پرداخت

در روایات مى خوانیم: نیمى از خمس كه براى یتیمان و مساكین و در راه ماندگان است، طبق كتاب خدا و سنّت پیامبر تقسیم مى شود و مقدار آن باید در حدّى باشد كه تا یكسال این افراد بى نیاز باشند. «ما یستغنون به فى سنّتهم»
در روایت دیگرى مى خوانیم: تقسیم خمس مى تواند در حدّى باشد كه گیرندگان را علاوه بر كفاف، توسعه هم بدهد.(113)

آداب پرداخت

آداب پرداخت خمس شبیه آداب پرداخت زكات است، ولى چون خمس حقّ رسول خدا و امام است، و به تعبیر روایات پولى است كه براى كمك به راه خدا، دین خدا و عزّت اولیاى خدا قرار داده شده، باید در پرداخت آن كرامت بیشترى از خود نشان داد و به نكات ذیل توجّه نمود:
1- بدانیم كه مال از خداوند است، «مال اللّه»(114)، و به ما روزى كرده است، «رزقكم اللّه»(115)، پس بخشى از آن را به راحتى براى خدا بدهیم. آرى، اگر كسى مال و ثروت را نتیجه تدبیر و قدرت و تخصّص خود بداند، تفكّر قارونى دارد. او بود كه مى گفت: سرمایه من محصول علم و تخصّص من است.« إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ عِندِی »(116)
2- گمان نكنیم كه خدا و رسول محتاج ما هستند. امام صادق علیه السلام مى فرمود: من از گرفتن خمس شما هدفى جز پاك كردن شما و مالتان ندارم. «ما ارید بذلك الا ان تطهروا»(117)
و در حدیثى دیگر فرمود: «مَن زَعم ان الامام یحتاج الى ما فى ایدى الناس فهو كافر و انما الناس یحتاجون ان یقبل منهم الامام»(118) هر كس گمان كند كه امام محتاج اوست، كافر است. این مردمند كه به قبول كردن امام نیازمندند.
هنگامى كه این آیه نازل شد: «مَّن ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا»(119) كیست به خدا قرض بدهد؛ بعضى از یهودیان گفتند، خدا فقیر است و ما اغنیاء و به همین دلیل او از ما قرض خواسته است.(120)
حضرت على علیه السلام در نهج البلاغه مى فرماید: خدایى از شما قرض خواسته كه خزائن آسمانها و زمین به دست اوست. بنابراین درخواست قرض الهى یك نوع دعوت به حمایت از مستضعفین و آزمایش مردم است.
3- با اشتیاق و رغبت بپردازیم. قرآن از كسانى كه مال خود را با اكراه مى پردازند، به شدّت انتقاد كرده و مى فرماید: «وَلَا یُنفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ »(121)
4- گرفتار غرور نشویم. قرآن از كسانى ستایش مى كند كه هم با میل و رغبت مال خود را مى دهند و در عین حال نگران نپذیرفتن آن نیز هستند. «وَالَّذِینَ یُؤْتُونَ مَا آتَوا وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَىٰ رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ »(122)
5 - بر گیرنده منّت نگذاریم زیرا كه منّت، پاداش پرداخت را از بین مى برد.
6- در پرداخت عجله كنیم زیرا عجله در كار خیر یك ارزش است و چه خیرى بهتر از حمایت مكتب اهل بیت و كمك به فقرا از ذریّه پیامبر.
7- كار خود را بزرگ نپنداریم، انسان اگر توجّهى به جهان هستى و عظمت قدرت الهى و ضعف هاى خود كند، هرگز دچار بزرگ بینى خود و كار خود نمى شود. امام سجاد علیه السلام در پاسخ كسانى كه به كثرت عبادت او انتقاد داشتند، مى فرمود: عبادت من كجا و عبادت جدّم علىّ بن ابیطالب علیهما السلام كجا؟ و پیامبرصلى الله علیه وآله مى فرمود: «ما عبدناك حقّ عبادتك و ما عرفناك حقّ معرفتك»(123)
8 - هنگام حساب سال، مال خود را با دقّت حساب كنیم. در حدیثى از امام صادق چنین نقل شده است: واى بر كم فروشان كه هنگام خمس دادن، از آل محمّد كم مى گذارند.(124)
«والْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ»

پاورقی

1 - سوره بقره، آیه 127.
2 - واللّه لو وجدته قد تزوّج به النساء وملك به الاماء لرددتُه». نهج البلاغه، خطبه 15.
3 - سوره مائده، آیه 55 .
4 - سوره احزاب، آیه 56.
5 - سوره توبه، آیه 103.
6 - سوره اعراف، آیه 31.
7 - سوره بقره، آیه 172.
8 - سوره مؤمنون، آیه 51.
9 - سوره طه، آیه 81 .
10 - سوره انعام، آیه 141.
11 - سوره حج، آیه 28.
12 - سوره انفال، آیه 41.
13 - تفسیر طبرى، ج 2، ص 173.
14 - تفسیر مجمع البیان، ج 4، ص 518 .
15 - كتاب خمس آیة اللَّه حسن فقیه امامى، ص 36.
16 - اللهم انّك ان تهلك هذه العصابة لا تعبد بعد الیوم». بحار، ج 19، ص 334.
17 - وسائل، ج 9، ص 547 .
18 - وسائل، ج 9، ص 538 .
19 - وافى، ج 10، ص 334.
20 - وسائل، ج 9، ص 538 .
21 - وافى، ج 10، ص 334.
22 - وسائل، ج 9، ص 484.
23 - وسائل، ج 9، ص 488.
24 - وسائل، ج 9، ص 538 .
25 - وسائل، ج 9، ص 514 .
26 - وسائل، ج 9، ص 538 .
27 - وسائل، ج 9، ص 528 .
28 - وسائل، ج 9، ص 538 .
29 - وسائل، ج 9، ص 538 .
30 - تحف العقول، ص 301.
31 - سوره بقره، آیه 152.
32 - سوره اسراء، آیه 7.
33 - سوره نساء، آیه 86.
34 - سوره محمّد، آیه 7 .
35 - سوره بقره، آیه 195.
36 - بحار، ج 48، ص 74.
37 - وسائل، ج 9، ص 484.
38 - وسائل، ج 9، ص 536 .
39 - وسائل، ج 9، ص 541 .
40 - وسائل، ج 9، ص 540 .
41 - وافى، ج 10، ص 337.
42 - وسائل، ج 9، ص 550 .
43 - وسائل، ج 9، ص 503 .
44 - وسائل، ج 9، ص ص 483 و ص 536 .
45 - وسائل، ج 9، ص 545 .
46 - وافى، ج 10، ص 289 .
47 - وافى، ج 10، ص 334.
48 - وسائل، ج 9، ص 541 .
49 - وافى، ج 10، ص 337 و تحریرالوسیله، ج 1، ص 334 با اندكى تفاوت.
50 - وسائل، ج 9، ص 484.
51 - عروةالوثقى، كتاب الخمس، مسئله 50 .
52 - تحریرالوسیله، ج 1، ص 334.
53 - عروةالوثقى، مسئله 80 .
54 - عروةالوثقى، مسئله 78.
55 - كتاب خمس آیة اللّه نورى همدانى، ص 110.
56 - صحیح بخارى، ج 1، ص 32، 33 و 131.
57 - طبقات ابن سعد، ج 1، ص 374.
58 - كتاب خمس آیة اللّه نورى همدانى، ص 88، 110 و 745.
59 - كتاب خمس آیةاللّه نورى همدانى، ص 746.
60 - كتاب خمس آیة اللّه نورى همدانى، ص 607.
61 - علاّمه میرزا خلیل كمره اى در یك تحقیق عمیقِ علمى، نام نمایندگان بركنار شده اى كه علیه امام حسین علیه السلام نیرو به كربلا اعزام كردند (با تعداد آن نیروها) آورده است.
62 - سوره بقره، آیه 268.
63 - سوره سبأ، آیه 39.
64 - سوره بقره، آیه 110.
65 - سوره كهف، آیه 46.
66 - سوره نحل، آیه 96.
67 - سوره بقره، آیه 261.
68 - سوره بقره، آیه 261.
69 - سوره قصص، آیه 78.
70 - سوره یس، آیه 47.
71 - سوره سبأ، آیه 31.
72 - نهج البلاغه، حكمت 201.
73 - سوره انسان، آیه 8.
74 - سوره حشر، آیه 9.
75 - وسائل، ج 9، ص 538 .
76 - سوره حج، آیه 37.
77 - مستدرك الوسائل، ج 7، ص 279 .
78 - وسائل، ج 9، ص 512 .
79 - وسائل، ج 9، ص 537.
80 - تفسیر نور، ج 4، ص 327.
81 - سوره نساء، آیه 59 .
82 - كتاب خمس آیة اللّه نورى همدانى، ص 4.
83 - كتاب خمس آیه اللّه فقیه امامى، از زبدةالمقال.
84 - وسائل، ج 9، ص 518 .
85 - وسائل، ج 9، ص 520 .
86 - وسائل، ج 9، ص 483.
87 - وسائل، ج 9، ص 520 .
88 - وسائل، ج 9، ص 226.
89 - بحار، ج 8، ص 49.
90 - وسائل، ج 9، ص 513 .
91 - كافى، ج 1، ص 548.
92 - سوره بقره، آیه 233.
93 - سوره حشر، آیه 7.
94 - تهذیب، ج 1، ص 390.
95 - نظیر آیات 15، 18 و 19 سوره فتح.
96 - بحار، ج 78، ص 93.
97 - كتاب خمس آیة اللّه نورى همدانى، ص 100 و 105.
98 - وافى، ج 10، ص 309.
99 - وسائل، ج 9، ص 500.
100 - وسائل، ج 9، ص 506 .
101 - كتاب خمس آیة اللّه نورى همدانى، ص 740 به نقل از عوائد نراقى، وسائل و مستدرك الوسائل، ابواب صفات قاضى.
102 - بحار، ج 2، ص 60.
103 - وافى، ج 10، ص 334.
104 - وسائل، ج 9، ص 530 .
105 - كتاب خمس آیةاللّه نورى همدانى، ص 107.
106 - وسائل، ج 9، ص 553 .
107 - بحار، ج 29، ص 117.
108 - كتاب خمس آیةاللّه نورى همدانى، ص 110.
109 - ما این بخش را از كتاب خمس آیة اللّه نورى همدانى، ص 88 تا 110 و آیة اللّه حسن فقیه ایمانى ص 82 تا 90 استفاده كرده ایم.
110 - وسائل، ج 9، ص 519 .
111 - وسائل، ج 9، ص 520 .
112 - سوره یوسف، آیه 105.
113 - وسائل، ج 9، ص 521 .
114 - سوره نور، آیه 33.
115 - سوره یس، آیه 47.
116 - سوره قصص، آیه 78.
117 - وسائل، ج 9، ص 484.
118 - كافى، ج 1، ص 537 .
119 - سوره بقره، آیه 245.
120 - سوره آل عمران، آیه 181.
121 - سوره توبه، آیه 54.
122 - سوره مؤمنون، آیه 60.
123 - بحار، ج 68، ص 23.
124 - بحار، ج 93، ص 189