خمس

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

چگونگى تقسیم خمس

از امام رضا علیه السلام درباره نحوه ى تقسیم خمس سؤال شد كه اگر عدد یكى از اصناف شش گانه، بیشتر بود، چه باید كرد؟ حضرت فرمود: تقسیم آن مربوط به نظر امام است، همان گونه كه رسول اللّه صلى الله علیه وآله آن گونه كه صلاح مى دانست خمس را عطا مى فرمود.(110)
در حدیث دیگرى مى خوانیم كه اگر مشاهده كردید امام معصوم تمام بیت المال را به یك نفر داد، نباید در قلب شما چیزى خطور كند، زیرا كار معصوم به امر پروردگار است، (نه سلیقه شخصى.)(111)
نكته: هر دستورى سه حالت مى تواند داشته باشد:
1- ضد عقل.
2- طبق عقل.
3- فوق عقل.
در اسلام هرگز دستورى ضد عقل نیست (البتّه عقل سلیم، نه آنچه زاییده خیال ها، پندارها، اطلاعات محدود، عادات و رسوم و حدسیّات است). امّا لازم هم نیست تمام دستورات دین طبق عقل ما باشد، بلكه ممكن است بعضى از فرمان ها فوق عقل باشد.
اكنون كه این مطلب را مى نویسم، در هواپیما نشسته ام. این هواپیما گاهى برفراز ابرها و گاهى لابه لاى ابرها حركت مى كند. اگر یك قرن قبل مى گفتند: انسان مى تواند بر ورق هاى آهن سوار شده و در آسمانها پرواز كند، براى مردم آن زمان، باور كردنى نبود و آن را ضد عقل مى پنداشتند، ولى آیا این دستور ضد عقل است؟
علماى قدیم وقتى به این آیه مى رسیدند: «وَكَأَیِّن مِّنْ آیَةٍ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ »(112) چه بسیار نشانه هاى الهى در آسمان ها كه مردم بر آن مرور مى كنند در حالى كه از آن غافل و اعراض كننده هستند؛ چون هواپیما و امثال آن نبود، در فهمِ (مرور بر آسمان ها) «یمرّون علیها» مى ماندند و مى گفتند: مراد از مرور، نگاه كردن به آیات آسمانى است، همان گونه كه وقتى مى گوئیم كتاب را مرور كردم یعنى نگاه كردم، ولى امروزه ما به راحتى شاهد مرور بر آیات آسمانى هستیم.
بنابراین ما نباید هر چه را كه نمى فهمیم ضد عقل بدانیم، بلكه بسیارى از مسایل كه در دید ساده ما ناشدنى است، از نظر عقل، مانعى براى شدنش نیست.
قرآن در ماجراى حضرت موسى و خضر چند صحنه نقل مى كند كه تمام آنها در دید حضرت موسى غیر منطقى بود ولى خضر براى كار خود دلیل و استدلال داشت. اولیاى خدا به خصوص آنان كه معصومند، كارى را بدون اذن الهى انجام نمى دهند، گرچه ما براى كار آنها توجیهى نداشته باشیم.

مقدار پرداخت

در روایات مى خوانیم: نیمى از خمس كه براى یتیمان و مساكین و در راه ماندگان است، طبق كتاب خدا و سنّت پیامبر تقسیم مى شود و مقدار آن باید در حدّى باشد كه تا یكسال این افراد بى نیاز باشند. «ما یستغنون به فى سنّتهم»
در روایت دیگرى مى خوانیم: تقسیم خمس مى تواند در حدّى باشد كه گیرندگان را علاوه بر كفاف، توسعه هم بدهد.(113)

آداب پرداخت

آداب پرداخت خمس شبیه آداب پرداخت زكات است، ولى چون خمس حقّ رسول خدا و امام است، و به تعبیر روایات پولى است كه براى كمك به راه خدا، دین خدا و عزّت اولیاى خدا قرار داده شده، باید در پرداخت آن كرامت بیشترى از خود نشان داد و به نكات ذیل توجّه نمود:
1- بدانیم كه مال از خداوند است، «مال اللّه»(114)، و به ما روزى كرده است، «رزقكم اللّه»(115)، پس بخشى از آن را به راحتى براى خدا بدهیم. آرى، اگر كسى مال و ثروت را نتیجه تدبیر و قدرت و تخصّص خود بداند، تفكّر قارونى دارد. او بود كه مى گفت: سرمایه من محصول علم و تخصّص من است.« إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَىٰ عِلْمٍ عِندِی »(116)
2- گمان نكنیم كه خدا و رسول محتاج ما هستند. امام صادق علیه السلام مى فرمود: من از گرفتن خمس شما هدفى جز پاك كردن شما و مالتان ندارم. «ما ارید بذلك الا ان تطهروا»(117)
و در حدیثى دیگر فرمود: «مَن زَعم ان الامام یحتاج الى ما فى ایدى الناس فهو كافر و انما الناس یحتاجون ان یقبل منهم الامام»(118) هر كس گمان كند كه امام محتاج اوست، كافر است. این مردمند كه به قبول كردن امام نیازمندند.
هنگامى كه این آیه نازل شد: «مَّن ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا»(119) كیست به خدا قرض بدهد؛ بعضى از یهودیان گفتند، خدا فقیر است و ما اغنیاء و به همین دلیل او از ما قرض خواسته است.(120)
حضرت على علیه السلام در نهج البلاغه مى فرماید: خدایى از شما قرض خواسته كه خزائن آسمانها و زمین به دست اوست. بنابراین درخواست قرض الهى یك نوع دعوت به حمایت از مستضعفین و آزمایش مردم است.
3- با اشتیاق و رغبت بپردازیم. قرآن از كسانى كه مال خود را با اكراه مى پردازند، به شدّت انتقاد كرده و مى فرماید: «وَلَا یُنفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ »(121)
4- گرفتار غرور نشویم. قرآن از كسانى ستایش مى كند كه هم با میل و رغبت مال خود را مى دهند و در عین حال نگران نپذیرفتن آن نیز هستند. «وَالَّذِینَ یُؤْتُونَ مَا آتَوا وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَىٰ رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ »(122)
5 - بر گیرنده منّت نگذاریم زیرا كه منّت، پاداش پرداخت را از بین مى برد.
6- در پرداخت عجله كنیم زیرا عجله در كار خیر یك ارزش است و چه خیرى بهتر از حمایت مكتب اهل بیت و كمك به فقرا از ذریّه پیامبر.
7- كار خود را بزرگ نپنداریم، انسان اگر توجّهى به جهان هستى و عظمت قدرت الهى و ضعف هاى خود كند، هرگز دچار بزرگ بینى خود و كار خود نمى شود. امام سجاد علیه السلام در پاسخ كسانى كه به كثرت عبادت او انتقاد داشتند، مى فرمود: عبادت من كجا و عبادت جدّم علىّ بن ابیطالب علیهما السلام كجا؟ و پیامبرصلى الله علیه وآله مى فرمود: «ما عبدناك حقّ عبادتك و ما عرفناك حقّ معرفتك»(123)
8 - هنگام حساب سال، مال خود را با دقّت حساب كنیم. در حدیثى از امام صادق چنین نقل شده است: واى بر كم فروشان كه هنگام خمس دادن، از آل محمّد كم مى گذارند.(124)
«والْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ»