معاد و جهان پس از مرگ

نویسنده : آیت الله مکارم شیرازی

یک سؤال مهم

در اینجا فوراً یک علامت استفهام بزرگ در فکر هر شنونده اى ترسیم مى شود که این نابرابرى چگونه در کار خدا ممکن است؟
چگونه مى توان پذیرفت که انسانى تمام عمر خود را که حداکثر هشتاد یا صد سال بوده کار خوب یا بد کرده است ولى میلیونها میلیون سال - و بیشتر - پاداش و کیفر ببیند؟!
باز این مطب در مورد پاداش چندان مهم نیست، زیرا بخشش و پاداش هر چه بیشتر باشد نشانه فضل و کرم پاداش دهنده است بنابراین جاى هیچ گونه ایراد و خرده گیرى نیست.
اما در مورد کار بد و گناه و ظلم و کفر و انکار، چگونه عذاب جاودانه در برابر گناه محدود با اصل عدالت سازگار است؟
کسى که دوران طغیان و سرگشى و تجاوزش حداکثر از یک صد سال تجاوز نمى کند چرا همیشه باید در آتش و مجازات شکنجه ببیند؟
آیا عدالت ایجاب نمى کند که یک نوع تعادل در اینجا برقرار گردد و مثلاً هشتاد یا صد سال (به اندازه اعمال خلافش) کیفر ببیند؟!

پاسخ هاى غیر قانع کننده

پیچیدگى پاسخ این اشکال سبب شده که بعضى به فکر توجیه آیات خلود بیفتند و آنها را طورى تفسیر کنند که مجازات جاودان که به عقیده آنها بر خلاف اصل عدالت است از آن استفاده نشود.
1- بعضى مى گویند: منظور از «خلود» معنى کنائى یا مجازى آن است
﴿ صفحه 284﴾
یعنى یک مدت نسبتاً طولانى، همانطور که به افرادى که تا آخر عمر باید در زندان بمانند مى گویند آنها محکوم به «زندان ابد» هستند، با اینکه مسلماً ابدیتى در هیچ زندانى وجود ندارد و با پایان عمر، پایان مى یابد، حتى در زبان عربى نیز «یُخَلَّدُ فِى السِّجْنِ» که از ماده خلود است در این گونه موارد به کار مى رود.
2- بعضى دیگر مى گویند: اینگونه گردنکشان طاغى و یاغى که گناه سراسر وجود آنها را فراگرفته است و وجودشان به رنگ کفر و گناه درآمده اگر چه همیشه در دوزخ خواهند بود، ولى مهم اینجاست که دوزخ همیشه به یک حال باقى نمى ماند بلکه روزى فرا مى رسد که آتش آن - مانند هر آتش دیگر - بالاخره خاموش مى گردد! و آرامش خاصى دوزخیان را فرا مى گیرد!
3- بعضى دیگر احتمال داده اند که با گذشت زمان و پس از کشیدن مجازات هاى فراوان، سرانجام یک نوع سازش با محیط در دوزخیان به وجود مى آید و آنها به رنگ محیط خود در مى آیند و کم کم به آن خو مى گیرند و عادت مى کنندو در این حال هیچ گونه احساس ناراحتى و عذاب ندارند!
البته همان گونه که گفتیم همه این توجیهات به خاطرعجز و ناتوانى در برابر حل مشکل خلود و جاودانى بودن عذاب است، وگرنه ظهور آیات خلود، در جاودانى بودن عذاب یک دسته خاص، قابل انکار نیست.

حل نهایى ایراد

براى حل این مشکل باید به بحثهاى سابق بازگردیم و اشتباهى را که در مقایسه مجازاتهاى رستاخیز با مجازاتهاى دیگر روى مى دهد اصلاح کنیم تا
﴿ صفحه 285﴾
معلوم شود که مسأله خلود هرگز با اصل عدالت پروردگار مخالف نیست.
براى توضیح این بحث باید به سه اصل توجه کرد:
1- مجازات ابدى و جاویدان، همان طور که قبلاً هم اشاره شد، منحصر به کسانى است که تمام روزنه هاى نجات را به روى خود بسته اند و عالماً و عامداً غرق در فساد و تباهى و کفر و نفاق گشته اند سایه شوم گناه تمام قلب و جان آنها را پوشانیده، و در حقیقت به رنگ گناه و کفر درآمده اند، همان گونه که در قرآن مى خوانیم:
«بَلى مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَ أَحاطَتْ بِهِ خَطیئَتُهُ فَأُولئِکَ أَصْحابُ النّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ; آرى کسى که مرتکب گناهى گردد و آثار آن تمام وجود او را احاطه کند چنان کسى اهل دوزخ است و جاودانه در آن خواهد ماند».(125)
2- این اشتباه است که بعضى خیال مى کنند که مدت و زمان کیفر باید به اندازه مدت و زمان گناه باشد، زیرا رابطه میان «گناه» و «کیفر» رابطه زمانى نیست بلکه رابطه «کیفى» است یعنى مقدار زمان مجازات تناسب با کیفیت گناه دارد نه مقدار زمان آن.
مثلاً کسى ممکن است در یک لحظه دست به قتل نفس بزند و طبق پاره اى از قوانین محکوم به زندان ابدگردد، در اینجا مى بینیم زمان گناه تنها یک لحظه بوده در حالى که مجازات آن گاهى هشتاد سال زندان خواهد بود.
بنابراین آنچه مطرح است «کیفیت» است نه «کمیّت زمان».
3- سابقاً گفتیم مجازاتها و کیفرهاى رستاخیز بیشتر جنبه اثر طبیعى عمل و خاصیت گناه دارد و به عبارت روشنتر: رنجها و دردها و ناراحتیهایى که گناهکاران در جهان دیگر مى کشند اثر و نتیجه اعمال خود
﴿ صفحه 286﴾
آنهاست که دامانشان را فرا مى گیرد.
در قرآن مى خوانیم:
«فَالْیَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئًا وَ لا تُجْزَوْنَ إِلاّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ; امروز (روز رستاخیز) به هیچ کس ذره اى ستم نمى شود و جز اعمال خود شما جزائى براى شما نیست!»(126)
«وَ بَدَالَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ; اعمال بد آنها در برابر آنان آشکار مى گردد و آنچه را به باد مسخره مى گرفتند بر آنها وارد مى گردد». (127)
«فَلا یُجْزَى الَّذینَ عَمِلُوا السَّیِّئاتِ إِلاّ ما کانُوا یَعْمَلُونَ; به آنها که کار بد انجام داده اند جزایى جز اعمال آنها داده نمى شود».(128)
قبلاً در بحث تجسم اعمال نیز توضیحات لازم در این زمینه داده شد.
اکنون که این مقدمات سه گانه روشن شد حل نهایى از دسترس ما چندان دور نیست، و براى رسیدن به آن کافى است به چند سؤال زیر جواب دهید:
فرض کنید کسى بر اثر مصرف کردن پى در پى مشروبات الکلى در مدت یک هفته گرفتار زخم معده شدید شود به طورى که مجبور باشد تا آخر عمر با این درد بسازد و رنج برد، آیا این برابرى میان عمل بد و نتیجه آن بر خلاف عدالت است؟
حال اگر عمر این انسان به جاى هشتاد سال، یک هزار سال و یا یک میلیون سال باشد و باید به خاطر یک هفته هوسرانى یک میلیون سال رنج
﴿ صفحه 287﴾
ببرد آیا این بر خلاف اصل عدالت است؟
در حالى که قبلاً وجود این خطر در میگسارى به او اعلام شده و عاقبت آن نیز براى او توضیح داده شده است.
و نیز فرض کنید کسى دستورات و مقررات رانندگى را که به کار بستن آنها مسلماً به نفع عموم و موجب کاهش تصادف و ناراحتى هاى ناشى از آن است، به دست فراموشى بسپارد و به اخطارهاى مکرر دوستان عاقل گوش فرا ندهد و حادثه در یک لحظه کوتاه - و همه حوادث در یک لحظه رخ مى دهد - به سراغ او بیاید، و چشمان خود و یا دست و پاى خود را در حادثه از دست بدهد، و به دنبال آن ناچار شود سالیان دراز رنج نابینایى و بى دست و پایى را تحمل کند، آیا این پدیده، هیچ گونه منافاتى با اصل عدالت پروردگار دارد؟
سابقا مثال جالبى داشتیم - و مثالها مطالب عقلى را به ذهن نزدیک کرده، و براى گرفتن نتیجه نهایى و استدلالى آماده مى کند - گفتیم: فرض کنید چند گرم بذر خار مغیلان را بر سر راه خود مى پاشیم و پس از چند ماه یا چند سال، خود را با یک صحراى وسیع خار مى بینیم که دائماً مزاحم ماست و ما را آزار مى دهد... و یا اینکه چند گرم بذر گل -آگاهانه - مى پاشیم و چیزى نمى گذرد که آنها تکثیر مثل مى کنند، و خود را با صحرایى از زیباترین و معطرترین گلها روبه رو مى بینیم که همواره مشام جان ما را معطر و دیده و دل ما را نوازش مى دهد.
آیا این امور که همه از آثار عمل است هیچ گونه منافاتى با اصل عدالت دارد، در حالى که مساوات و برابرى در میان کمیت عمل و نتیجه آن موجود نیست؟
﴿ صفحه 288﴾
از مجموع آنچه گفته شد چنین نیتجه مى گیریم:
هنگامى که پاداش و کیفر نتیجه و اثر خود عمل آدمى باشد مسئله مساوات و برابراى از نظر کمیّت و کیفیت مطرح نخواهد بود اى بسا عمل به ظاهر کوچکى که اثرش یک عمر محرومیت و شکنجه و ناراحتى است و اى بسا کار ظاهراً کوچکى که سرچشمه خیرات و برکات براى یک عمر خواهد بود.
(اشتباه نشود منظور ما از کار کوچک، از نظر مقدار زمان است والا کارها و گناهانى که باعث خلود در عذاب مى گردد حتماً کوچک از نظر کیفیت و اهمیت نخواهد بود).
بنابراین هنگامى که گناه و کفر و طغیان و سرکشى سراسر وجود انسانى را احاطه کرد و تمام بال و پرهاى روح و جان او در آتش بیدادگرى و نفاق سوخت چه جاى تعجب که در سراى دیگر براى همیشه از نعمت پرواز در آن جهان وسیع محروم گردد، و گرفتار درد و رنج این محرومیت بزرگ باشد.
آیا به او اعلام نکردند و او را از این خطر بزرگ آگاه نساختند؟!
آرى... پیامبران الهى از یکسو، و فرمان خرد از سوى دیگر، به او آگاهى لازم را دادند.
آیا بدون توجه و اختیار دست به چنان کارى زدو چنان سرنوشتى پیدا کرد؟ نه، از روى علم و عمد و اختیار بود.
آیاجز خودش و نتیجه مستقیم اعمالش این سرنوشت را براى او فراهم ساخت؟ نه، هر چه بود از آثار کار خود او بود.
بنابراین نه جاى شکایتى باقى است و نه ایراد و اشکال به کسى، و نه منافاتى با قانون عدالت پروردگار دارد.
﴿ صفحه 289﴾
یک نکته در اینجا باقى مانده که با ذکر آن این بحث را پایان مى دهیم و آن اینکه: در حدیثى از امام صادق(ع) مى خوانیم که فرمود:
«اِنَّمَا خُلِّدَ اَهْلَ النَّارِ فِى النَّارِ لانَّ نِیَّاتِهِم کَانَتْ فِى الدُّنْیَا اَنْ لَوْ خُلِّدُوا فِیهَا اَنْ یَعْصُوا اللّهَ ابداً وَ اَنَّمَا خُلِّدَ اَهْلَ الْجَنَّةِ لانَّ نِیَّاتِهِم کَانَتْ فِى الدُّنْیَا اَنْ لَوْ بَقُوا فِیهَا اَنْ یُطِیعُوا اللّهَ ابداً - فَبِالنِّیَّاتِ خُلِّدَ هؤُلاءِ وَ هؤُلاءِ»(129)
«به این سبب (جمعى از) اهل دوزخ همیشه در آن مى مانند که نیت آنها این بوده که اگر جاودانه در دنیا بمانند گناه و مصعیت خدا کنند و به این سبب اهل بهشت همیشه در آن مى مانند که قصد آنها این بوده که اگر به طور دائم در این جهان بمانند اطاعت فرمان خدا کنند، بنابراین هر دو دسته به خاطر نیت و قصدشان، «خلود» یافتند».
اگر با نظر ابتدائى به این حدیث بنگریم ممکن است سؤالاتى براى ما پیش آید که پاسخ آن آسان نباشد، زیرا تنها تصمیم بر گناه کافى براى آن همه مجازات نیست.
به علاوه در روایات متعددى که در باب نیت گناه وارد شده تصریح گردیده که نیت گناه به تنهایى گناه نیست تا چه رسدبه اینکه مجازاتش جاودانى باشد.
اما با دقت مى توان گفت که این حدیث نیز اشاره لطیفى به بحث هاى گذشته دارد، زیرا نیت گناه جاویدان، تنها براى کسانى است که تمام وجودشان به رنگ گناه درآمده است طغیان و سرکشى همه وجود آنان را احاطه کرده، و تمام روزنه ها را به روى خود بسته اند و بال و پر خویش را سوزانده اند.
﴿ صفحه 290﴾
و به تعبیر روشنتر: این نیت به تنهایى چنان اثرى را نمى گذارد بلکه «خلود» خاصیت آنچنان روح آلوده و طغیانگرى است که تصمیم بر گناه دائم دارد، کسى که بر اثر گناه به چنین حالتى درآمده آنچنان از خدا دور شده که راهى براى بازگشت او باقى نمانده، و این از آثار اعمال خود اوست.