معاد و جهان پس از مرگ

نویسنده : آیت الله مکارم شیرازی

تجسم اعمال

چگونه در عرصه رستاخیز اعمال ما جان مى گیرند و هر کدام به صورتى متناسب خود مجسم مى گردند؟
از جمله ویژگى هاى آن جهان و تفاوت هاى آشکار آن، با زندگى این جهان، مسأله تجسم اعمال است.
در دنیایى که ما در آن زندگى داریم اعمال و گفتار ما، حرکات زودگذرى هستند که پس از انجام یافتن ظاهراً محو و نابود مى شوند و دوام و بقایى ندارند، ممکن است یک عکاس ماهر و وقت شناس درست در لحظه وقوع جنایتى در محل حاضر باشد و فوراً چند عکس گویا از تمام مراحل جنایت بگیرد و یا از صداها نوار بردارد و تا حدى رنگ جاودانگى به آن ببخشد، ولى اصل گفتار و عمل هرچه بود چند لحظه اى انجام یافت و گذشت و تمام شد.
اما همین الفاظ و سخنان و اعمال نیک و بدى که در این زندگى انجام داده ایم و ظاهراً نابود و فراموش شده است و حتى در آن چند لحظه وجود، نیز به ما وابسته بود و بدون ما وجودى نداشت، در رستاخیز به صورت موجودات مستقلى در مى آیند که احتمالاً همنشینهاى اصلى ما را تشکیل مى دهند و از ما دورى نخواهند کرد!
﴿ صفحه 270﴾
ظلم و ستم و بیدادگرى به شکل ابرى سیاه و ظلمانى اطراف ما را خواهد گرفت(101) اموال نامشروع یتیمان به صورت شعله هاى آتش(102) و ایمان به صورت نور و روشنایى(103) و خلاصه هر کارى به شکل متناسب خود مجسم مى گردد.
گاهى کیفیّات عملى، تبدیل به کیفیات روحى و جسمى مى گردند، و مثلاً رباخوارانى که با عمل زشت و آلوده خود تعادل اقتصادى جامعه را برهم زدند، به گونه بیماران مصروعى در مى آیند که به هنگام برخاستن از زمین قادر به حفظ تعادل خود نیستند.(104)
اموالى را که ثروتمندان محتکر و بخیل روى هم انباشتند و با اینکه در اطراف آنها افراد محروم و گرسنه بودند کمترین ترحمى بر آنها نکردند، و حتى خودشان هم بهره اى از آن اموال نبردند جز اینکه سنگینى حفظ و نگاهدارى آن را بر دوش کشیدند و مسؤولیت آنها را بر گردن گرفتند. سپس گذاردند و رفتند، این اموال به صورت طوقهاى سنگینى بر گردن آنها قرار خواهد گرفت که انجام هر گونه فعالیتى را از آنها سلب خواهد کرد!»(105)
در آیات مختلف قرآن، علاوه بر اشارتى که در موارد خاص گذشته
﴿ صفحه 271﴾
و مانند آن، راجع به تجسم اعمال مى یابیم، در چندین مورد به صورت یک حکم کلى نیز به این مطلب اشاره شده است از جمله:
1- «وَ وَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِراً; آنها اعمال خود را در آنجا حاضر مى بینند». و در واقع هر چه مى کشند از دست اعمال خود مى کشند و لذا بلافاصله بعد از این جمله مى گوید:
«وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ اَحَداً; و خداى تو به کسى ستم نمى کند!»(106)
2- «وَ بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ; اعمال سوء آنها براى آنان آشکار خواهد شد و آنچه از مجازات و کیفر الهى را به باد مسخره گرفته بودند دامان آنها را خواهد گرفت».(107)
3- «یَوْمَئِذ یَصْدُرُ النّاسُ أَشْتاتًا لِیُرَوْا أَعْمالَهُمْ; در آن روز مردم دسته دسته خارج مى شوند تا اعمالشان به آنها نشان داده شود».(108)
4- «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة خَیْرًا یَرَهُ * وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّة شَرًّا یَرَهُ; هر کس به اندازه سنگینى ذره اى کار نیک انجام داده آن را خواهد دید و هر کس به قدر سنگینى ذره اى کار بدى انجام داده او نیز آن را مشاهده خواهد کرد».(109)
این آیه مى گوید انسان نفس عمل نیک و بد را خواهد دید نه سزا و کیفر و پاداش آنها را، و همچنین آیات قبل، البته ممکن است همه اینها را به عنوان مشاهده نتیجه و پاداش و کیفر عمل یا مشاهده نامه اعمال توجیه و تفسیر کنیم، ولى مسلماً این توجیه و تفسیرها بر خلاف ظاهر آیات است، و شاهد و قرینه اى براى آن در دست نیست.
علاوه بر این روایات زیادى که در منابع اسلامى وارد شده ما را از چنین
﴿ صفحه 722﴾
توجیهى باز مى دارد و مى گوید که اعمال اعم از نیک و بد در آنجا چگونه مجسم مى گردند!

آیا تجسم اعمال ممکن است؟

مسأله مهمى که در اینجا پیش مى آید این است که آیا این مسأله به راستى با موازین علمى تطبیق مى کند؟
پاسخ این سؤال پس از توجه به چند مقدمه کوتاه روشن خواهد شد.
1- مى دانیم جهان ترکیبى از «ماده» و «انرژى» است و در آسمانها و زمین و هر چه بنگریم این دو را مى بینیم که در کنار یکدیگر در چهره هاى مختلف خودنمایى مى کند.
سابق بر این چنین تصور مى شد که در میان این دو یک مرز غیر قابل عبور کشیده شده است، ماده همیشه ماده بوده، و همیشه ماده خواهد ماند، و انرژى نیز چنین است، اما با پیشرفتهاى علوم طبیعى پى به اسرار نهانى از این دو اصل اساسى جهان خلقت برده ایم و معلوم شده اینها دو خویشاوند دیرین بلکه هر کدام پدر و در عین حال فرزند دیگرى است.
دژ «اتم» که به عنوان آخرین مرز جهان ماده در برابر علم و تکنولوژى سرسختانه مقاومت مى کرد سرانجام فرو ریخت، و درون آن چیزى جز انرژى نیافتند و روشن شد که این «ماده مشت پر کن» چیزى جز انرژى فشرده نیست و به این گونه تبدیل ماده به انرژى یک امر انجام شده تلقى گردید.
اجسام «رادیواکتیو» که در حال عادى و طبیعى تشعشعات اتمى پخش مى کنند، یعنى ماده آنها در حال پوسیدن و پلاسیدن و فرو ریختن و تبدیل شدن به انرژى است ثابت کرد که براى شکافتن و شکستن مرزهاى اتم همه
﴿ صفحه 273﴾
جا نیاز به رآکتورهاى نیرومند اتمى نیست، بلکه بسیارى از اتمهاى سنگین جهان خود به خود - اما به طور تدریجى و آهسته - در حال شکسته شدن هستند. این یک طرف مسأله بود.
آیا همان طور که اتمها مى شکنند و تبدیل به انرژى مى شوند، ممکن است انرژى ها نیز تبدیل به ماده شوند.
همان طور که مثلاً در رفتن «مهار یک فنر» موجب باز شدن آن مى شود و با یک فشار شدید بار دیگر مى توان آن فنر را جمع کرد و به مهار کشید، آیا در جهان انرژى ها نیز این اصل حکومت مى کند و مى توان آن را فشرد و تبدیل به ماده کرد؟
البته - تا آنجا که مى دانیم - علم و دانش امروز نتوانسته چنین کارى کند ولى هیچ دلیل بر نفى آن نیز در دست نیست، هنگامى که قبول کردیم اینها دو خویشاوند نزدیک، بلکه دو چهره مختلف از یک حقیقت هستند، تبدیل هر کدام به دیگرى کاملاً قابل درک است، و به این ترتیب مانعى بر سر راه تبدیل «انرژى» به «ماده» به چشم نمى خورد.
2- اعمال ما اشکال مختلفى از انرژى هستند، سخنان ما انرژى صوتى است که با انرژیهاى مکانیکى زبان و لب آمیخته مى شود و از انرژیهاى خاص مغزى مدد مى گیرد.
حرکات و افعال و کارهاى ما اعم ازخوب و بد، ظلم و عدالت، احسان و بخل، عبادت و نیایش شکل هاى دیگرى از انرژى مکانیکى یا آمیخته اى از انرژى مکانیکى و صوتى هستند.
در اینجا اشتباه بزرگى وجود دارد که باید از آن پرهیز کرد و آن اینکه غالباً تصور مى کنند که مواد غذایى در درون بدن ما تبدیل به انرژیها و حرکات
﴿ صفحه 274﴾
و اعمال مختلف ما مى گردد، در حالى که این اشتباه است، هرگز مواد غذایى تبدیل به انرژى نمى شوند، (تبدیل ماده به انرژى مخصوص شکستن اتم یا تشعشعات اتمى در اجسام رادیواکتیو است).
پس اینکه مى گویند غذا سوخت و سوز بدن است و در موتور بدن تبدیل به نیرو مى شود چیست؟
پاسخ این سؤال چندان پیچیده نیست زیرا در بدن ما مانند هر موتور دیگر یک نوع انرژى تبدیل به نوع دیگرى از انرژى مى شود، نه اینکه ماده تبدیل به انرژى گردد (دقت کنید).
توضیح اینکه: «هر تجزیه» یا «ترکیب» شیمیایى، معمولاً یک انرژى مى گیرد یا یک انرژى آزادى مى کند، مثلاً هنگامى که هیزم را آتش مى زنیم کربن موجود در آن با اکسیژن هوا ترکیب مى گردد و انرژى حرارتى را که در دل خود به هنگام انجام عمل کربن گیرى طى سالیان دراز در خود ذخیره کرده بود آزاد مى کند، بدون اینکه چیزى از کربن درخت یا اکسیژن هوا تبدیل به انرژى شده باشد.
حال ما مى توانیم این انرژى حرارتى را زیر یک دیگ آب قرار دهیم و آن را تبدیل به بخار کرده چرخ هایى را به وسیله آن نیروى بخار به حرکت در آوریم، در اینجا انرژى حرارتى تبدیل به انرژى مکانیکى و حرکتى شده است.
و نیز مى توانیم آن بخارها را به فشار از لوله اى عبور داده و صداى عظیمى ایجاد کنیم، یعنى انرژى حرارتى تبدیل به انرژى صوتى شود و همچنین... .
در تمام این احوال چیزى از مواد کاسته نشده، بلکه انرژى ذخیره شده در درون مواد تغییر شکل داده است.
﴿ صفحه 275﴾
همین موضوع در مورد مواد غذایى در بدن ما صادق است، زیرا مواد غذایى در بدن ما با اکسیژن ترکیب شده مى سوزند و از ترکیب آنها انرژى حرارتى آزاد مى گردد و این انرژى تغییر شکل داده تبدیل به حرکت و صوت و مانند آنها مى شود.
از اصل مطلب دور نشویم، اعمال و سخنانى که از ما سر مى زند به صورت انرژیهاى گوناگون در فضاى اطراف ما پراکنده مى شوند و روى در و دیوار و حتى بدن ما و زمینى که بر روى آن زندگى مى کنیم اثر مى گذارند اثرى جاودانى و فناناپذیر و براى همیشه در پرونده جهان طبیعت بایگانى مى شوند، زیرا فنا و نابودى - چنانکه قبلاً هم گفته ایم - در اینجا مفهوم ندارد; بلکه دائماً تغییر شکل مطرح است.
و سرانجام روزى فرا مى رسد که این انرژى هاى ظاهراً خاموش و فراموش شده، جمع آورى مى گردند، از نو جان مى گیرند و آشکار مى شوند و نشان مى دهند که نابود نشده اند!
جایى که مى شنویم دستگاه هایى اختراع شده یا در دست تکمیل است که مى تواند از سارقانى که به محلى دستبرد زده و فرار کرده اند (یعنى از جالى خالى آنها!) عکس بردراى کند زیرا اشعه مادون قرمز که به صورت حرارت بدن از آنها در محل باقیمانده قابل عکسبردارى است و یا مى شنویم دانشمندان توانسته اند از برگرداندن امواج موجود روى بدنه کوزه هایى که از دو هزار سال پیش از کارگران مصرى به یادگار مانده، صداى آنها را از نو زنده کنند و قابل شنیدن سازند،براى ما کاملاً ممکن خواهد بود که بپذیریم فرا رسیدن چنان روزى نسبت به تمام اعمال و گفتار ما امکان خواهد داشت.
﴿ صفحه 276﴾
و از آنجا که طبق مقدمه اول امکان تبدیل انرژى را به ماده پذیرفتیم، مسأله تجسم اعمال و تبدیل آنها به موجودات مادى حل مى شود.
بنابراین مأله تجسم اعمال، از نظر علمى قابل قبول است و خود این موضوع نشان مى دهد که زندگى سراى دیگر با زندگى این جهان چقدر تفاوت دارد.
فکرکنید اگر این تجسم در جهان امروز صورت مى گرفت و مثلاً یک دشنام و حرف ناسزا تبدیل به موجود مزاحم و آزاردهنده در کنار ما مى شد، و یا همانند یک لجن سیاه بر روى صورت ما مى نشست و یا سیلى به صورت بى گناه و غصب حق دیگران نیز تبدیل به موجوداتى ناهنجار و تنفرآمیزى مى شدند زندگى ما چه صورتى به خود مى گرفت!
خواهید گفت: چه خوب بود چنین مى شد تا مردم از ترس آنها هم که باشد راه خطا نپویند بلکه با سرعت به نیکى ها روى آروند (دقت کنید).
ولى نباید از نظر دور داشت که در آن صورت هیچ نوع تکامل در روح و جان ما صورت نمى گرفت، بلکه یک نوع جبر عملى براى افراد پیدا مى شد، یعنى مردم همانند کسى بودند که به زور سرنیزه به یک مؤسسه خیریه کمک کند که هیچ گونه تکامل اخلاقى و معنوى از کار خود نمى برد، لذا تنها به فرمانهاى عقل و خرد و تعلیمات عالى انبیاء و پیامبران در این زمینه اکتفا شده است.
اما به هر حال ایمان به اصل تجسم اعمال اثر فوق العاده اى از نظر مسائل تربیتى در انسان مى گذارد و او را به نیکیها علاقه مند و در برابر زشتى ها سختگیر و محتاط، و در امورى که نیاز به فداکارى دارد، دست و دل باز مى کند (باز هم دقت فرمایید).
﴿ صفحه 277﴾

بهشت و دوزخ

اگر رابطه اى میان مادر و کودکى که در شکم اوست برقرار شود، و بتوانند با هم سخن بگویند، هیچ مادرى قادر نخواهد بود منظره لذت بخش و دل انگیز لحظه طلوع یا غروب آفتاب را در کنار یک دریاچه زیبا که گرداگرد آن را درختان سر سبز فرا گرفته و بیدهاى مجنون با شاخه هاى آویزان خود امواج دریاچه را نوازش مى دهند بازگو کند.
او هرگز نمى تواند نسیم روح افزاى آمیخته با عطر گلها را که پیام آشنایى از لابه لاى آن به گوش جان مى رسد شرح دهد.
و نه او مى تواند درد فراق یک دوست صمیمى را که در آتش عشق و اشتیاق دوست خود مى سوزد و مى سازد تشریح کند، و شبهایى که تا صبح بیدار مانده و با ستارگان آسمان با زبان خاموش درد دل داشته مجسم سازد... جنین که جز با یک مشت خون و گوشت سر و کار ندارد چگونه مى تواند این مفاهیم را درک کند؟
شرح نعمت هاى بهشت و دردهاى جانکاه کیفرهاى دوزخ براى ما که در جنین این دنیا زندگى مى کنیم درست همین گونه است.
اصولاً - همان طور که گفته ایم - کلمات ما که براى این زندگى محدود ساخته شده اند عاجزتر و ناتوان تر از آنند که بتوانند حقایقى را که در بیرون
﴿ صفحه 278﴾
دایره این زندگى است شرح دهند.
الفاظ و کلمات دیگر و احساس و دید و درک دیگرى لازم است تا بتوان از آنها سخن گفت و یا سخن شنید.
چه زیبا مى گوید قرآن مجید: «فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُن; هیچ کس درک نمى کند چه نعمت هایى که مایه روشنى چشمهاست براى تو (در آن سرا) نهفته شده است!»(110)
و در آن حدیث پرمعنى مى خوانیم:
«فِیهَا مَا لا عَیْن رَأَتْ وَ لا اُذُنٌ سَمِعَتْ وِ لا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَر; در آنجا چیزهایى است که هیچ چشمى ندیده، هیچ گوشى نشنیده و حتى از لابه لاى پرده هاى خیال هیچ کس نگذشته است».(111)
و اگر مفهوم وسیع «هیچ کس» را در نظر بگیریم آنگاه به اهمیت موضوع آشناتر خواهیم شد! این از یک سو.
از سوى دیگر صفات و امتیازاتى براى نعمت هاى بهشتى در آیات قرآن مى خوانیم که با آنچه در دنیا وجود دارد اصلاً قابل مقایسه نیست:
1- «اُکُلُهَا دَائِمٌ وَ ظِلُّهَا; میوه آن همیشگى و سایه اش دائمى است».(112)
2- آبهاى آن هیچ گاه گندیده نمى شود، نهرهایى از شیر دارد که هرگز طعمش عوض نمى گردد (و گویا همگى به طور دائم در محیطى سرباز به شکل پاستوریزه و هموژنیزه هستند، بدون آنکه شکل طبیعى خود را از دست بدهند) نهرهایى از باده هاى خوشگوار در آن جارى است، لذت بخش و لذت آفرین نه گندیده و مستى زا!
﴿ صفحه 279﴾
«فیها أَنْهارٌ مِنْ ماء غَیْرِ آسِن وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَن لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْر لَذَّة لِلشّارِبینَ»(113)
3- سایه هاى درختانش نزدیک، چندین میوه ها آسان و حتى شاخه هاى آن در برابر چیننده تسلیم است و نه سرکش!
«وَ دانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلالُها وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلیلاً»(114)
4- باده هاى آن گوارا، و نه سکر آور، مهرزده (وپلمپ شده) و دستنخورده! اما مهرش از مشک روحپرور است (و نه از آهن و لاک و مانند آن:
«یُسْقَوْنَ مِنْ رَحیق مَخْتُوم * خِتامُهُ مِسْکٌ»(115)
5- نعمت هاى آنجا هیچ گونه محدودیتى از نظر نوع و جنس ندارد بلکه آنچه دل بخواهد و چشم لذت ببرد ایجاد مى گردد!
«وَ فیها ما تَشْتَهیهِ اْلأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ اْلأَعْیُنُ»(116)
6- در آنجا هیچ گونه کینه توزى و حسد و صفات مزاحم وجود ندارد، یک جهان صفا یک دنیا پاکى و محبت در درون هر سینه اى نهفته است:
«وَ نَزَعْنا ما فی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلّق إِخْوانًا»(117)
7- محیطى است کاملاً امن و امان، نه از جنگ و خونریزى در آنجا خبرى است، و نه از جدالها و کشمکشها اثرى، یکپارچه صلح و سلامت:
«لَهُمْ دَارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ»(118)
8- هیچ لذتى در آنجا بالاتر از لذت مناجات با خدا و غرق در جمال
﴿ صفحه 280﴾
و جلال او بودن و احساس خشنودى پروردگار کردن نیست:
«دَعْواهُمْ فیها سُبْحانَکَ أَللّهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فیها سَلامٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ»(119)
9- آتش دوزخ از درون جان خود مردم سر مى زند و هیزم این آتش خود مردمند و معبودها و اعمالشان:
«وَ اَمَّا الْقَاسِطُونَ فَکَانُو لِجَهَنَّمَ حَطَباً»(120)
«وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَة»(121)
10- این آتش بر خلاف تمام آتشهاى دیگر از درون مى سوزاند و به برون سرایت مى کند و نخستین جرقه آن بر قلب آدمى مى زند!
«نَارُ اللّهِ الْمُوقَدَةٌ * الَّتِى تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ»(122)
از آنچه گفتیم چنین نتیجه مى گیریم که جهان پس از مرگ و رستاخیز، عالمى است به مراتب وسیع تر از این جهان، با مفاهیم کاملاً تازه و زنده، مواهبش پربرکت تر، و کیفرش دردناک تر، که تنها شبحى از آن را از دور مشاهده مى کنیم.