معاد و جهان پس از مرگ

نویسنده : آیت الله مکارم شیرازی

جهان از دریچه چشم یک جوجه!

بسیار جالب است که مفهوم زندگى و گذشته و آینده، و همچنین جهان هستى را از زاویه دید «یک جوجه» که هنوز سر از تخم بر نداشته است و دنیاى خارج را ندیده، مورد بررسى قرار دهیم:
«آ! چه زندان کوچکى، اصلاً دست و پایم را نمى توانم تکان دهم... نمى دانم چرا آفریننده جهان تنها مرا آفریده، و چرا دنیا این قدر کوچک و تنگ آفریده شده، اصلاً یک زندانى تک و تنها به چه درد او مى خورد، و چه مشکلى را حل مى کند؟ نمى دانم دیوار این زندان را از چه ساخته اند، چقدر محکم و نفوذناپذیر است شاید براى این بوده که موج وحشتناک عدم از بیرون این جهان به درون سرایت نکند، نمى دانم... .
آه! غذاى روز نخستین من «زرده» به کلى تمام شده اکنون از سفیده دارم تغذیه مى کنم و این ذخیره هم به زودى تمام خواهد شد و من از گرسنگى مى میرم و با مرگ من دنیا به آخر مى رسد، چه بیهوده، چه بى حاصل و
﴿ صفحه 74﴾
چه بى هدف است آفرینش این جهان!
اما باز جاى شکر او باقى است، افتخار بزرگى به من داده است من تنها آفریده و برگزیده جهان هستم!
مرکز این جهان قلب من است، و شمال و جنوب و شرق و غرب آن اطراف بدن من!... از تصور این موضوع احساس غرور مى کنم اما چه فایده، کسى نیست که این همه افتخار را ببیند و به این موجود برگزیده خلقت آفرین بگوید!
آه! یک مرتبه هوا سرد شد (مرغ چند لحظه اى براى آب و دانه از روى تخم برخاسته است) سرماى شدیدى تمام محیط زندان مرا فرا گرفته و در درون استخوانم مى مدود، اوه، این سرما مرا مى کشد، نور خیره کننده اى از مرز عدم به درون این جهان تابیده و دیوارهاى زندان مرا روشن ساخته است، گمان مى کنم لحظه آخر دنیا فرا رسیده است و همه چیز جهان در شرف پایان یافتن است این نور شدید آزار دهنده و این سرماى کشنده هر دو مرا از پاى در مى آورد.
آه! این آفرینش چقدر بیهوده بود و زودگذر، و فاقد هدف، در زندان تولد یافتن و در زندان مردن و دیگر هیچ!... بالاخره نفهمیدم «از کجا آمده ام، آمدنم بهر چه بود!»...
آه! خداى من، خطر برطرف شد (مرغ مجدداً روى تخم مى خوابد) استخوانم گرم شد، و نور خیره کننده و کشنده از بین رفت، اکنون چقدر احساس آرامش مى کنم، به به زندگى چه لذت بخش است!
اى واى زلزله شد! دنیا کن فیکون شد (مرغ، تخم ها را در زیر پاى خود براى کسب حرارت مساوى زیر و رو مى کند) صداى ضربه سنگین
﴿ صفحه 75﴾
وحشتناکى تمام استخوان هایم را مى لرزاند، این لحظه پایان دنیاست، و دیگر همه چیز تمام شده، سرم گیج مى خورد اعضاى بدنم به دیوار زندان کوبیده مى شوند، گویا بناست این دیوار بشکند و یکباره این جهان هستى به دره وحشتزاى عدم پرتاب شود، دارم زهره چاک مى شوم... اى خدا!
آه! خداى من، خوب شد آرام شدم، زلزله فرو نشست، همه چیز به جاى خود آمد، تنها این زلزله عظیم قطب هاى جهان را عوض کرد، قطب شما تبدیل به جنوب، و جنوب به شمال تبدیل شد! اما مثل اینکه بهتر شد، مدتى بود که احساس گرماى زیاد و سوزش در سرم مى کردم و به عکس، دست و پایم سرد شده بود، الان هر دو به حال تعادل برگشت... گویا این زلزله نبود، این حرکت و جنبش حیات و زندگى بود! (چند روزى به همین صورت مى گذرد) آه! غذاى من به کلى تمام شد، حتى امروز آنچه به دیوار زندان چسبیده بود با دقت و با نهایت ولع و حرص خوردم و دیگر چیزى باقى نمانده... خطر، این بار، جدى است... راستى آخر دنیاست، و مرگ و فنا در چند قدمى من دهان باز کرده است.
بسیار خوب بگذار من بمیرم، اما بالاخره معلوم نشد هدف از آفرینش این جهان و این تنها مخلوق زندانى آن چه بود؟ چقدر بیهوده! چه بى هدف! چه بى حاصل بود! در زندان زاده شدن، و در زندان مردن و نابود شدن، «من که خود راضى به این خلقت نبودم زور بود!»
آه! گرسنگى به من فشار مى آورد، تاب و توان از من رفته و مرگ در یک قدمى است، مثل اینکه این زندان با همه بدبختى هایش از عدم بهتر بود، فکرى به نظرم رسید، مثل این که از درون جانم یکى فریاد مى زند محکم با نوک خود بر دیوار زندان بکوب!
﴿ صفحه 76﴾
عجب فکر خطرناکى مگر مى شود. این یک «انتحار» است این آخر دنیاست، اینجا مرز میان عدم و وجود است... ولى نه، شاید خبر دیگرى باشد و من نمى دانم... من که محکوم به مرگم، بگذار با تلاش بمیرم.
این فریاد در درون جانم قوت گرفته و به من مى گوید دیوار را بشکن... آه! نکند مأمور کشتن خود باشم... در هر حال چاره اى جز اطاعت این فرمان درونى را ندارم (در اینجا جوجه آهسته شروع به کوبیدن نوک خود بر پوسته ظریف تخم مى کند).
محکم بکوب... باز هم محکم تر... نترس! از این هم محکمتر!...
اوه! دیوار وجود و عدم شکسته شد، طوفانى از این روزنه به درون پیچید، نه، نسیم لطیف و جان بخشى است، به به جان تازه اى گرفتم! همه چیز دگرگون شد، زمین و آسمان در حال تبدیل و دگرگونى است، محکم تر باید زد! این زندان را باید به کلى متلاشى کرد... .
آه! خداى من چه زیباست!... چه دل انگیز است!... اوه چه پهناور است! چه وسیع است! چه ستاره هاى زیبا! چه مهتاب زیبایى! چشمم از نور آن خیرره مى شود، چه گلها! چه نغمه ها!... چه مادر مهربانى دارم!... چه غذاهاى گوناگون و رنگارنگ!... اوه چقدر خدا مخلوق دارد!... آه چقدر من کوچکم و چقدر این جهان بزرگ است! کجا من مرکز جهانم! من به ذره غبارى مى مانم معلق در یک فضاى بیکران... .
حالا مى فهمم که آنجا زندان نبود، یک مدرسه بود، یک مکتب تربیت بود، یک محیط پرورش عالى بود که مرا براى زندگى در چنین جهان زیبا و پهناور آماده مى کرد، الان مى فهمم زندگى چه مفهومى دارد، چه هدفى دارد، چه برنامه اى در کار بوده است، حالا مى توانم
﴿ صفحه 77﴾
بگویم مقیاس هاى من چقدر کوچک بودند و مفاهیم این جهان چقدر بزرگ، و آنچه در آن بودم حلقه کوچکى بود از یک رشته زنجیر مانند حوادث که آغاز و آخر آن ناپیداست در حالى که من همه چیز را منحصر در آن یک حلقه مى دانستم و آغاز و پایان را در آن خلاصه مى کردم.
اکنون مى دانم که من یک جوجه کوچکم. کوچکتر از آنچه به تصور مى گنجد.»
این بود منظره جهان هستى از دیدگاه یک جوجه زندانى.
آیا فکر نمى کنیم چهره این عالم که مادر آن زندگى مى کنیم در برابر آنچه در پشت سر آن قرار دارد به همین گونه باشد؟ آیا هیچ دلیلى بر نفى آن در دست هست؟
در طول تاریخ ایرادات فراوانى از طرف مکتب هاى مادى به آفرینش انسان، و به طور کلى آفرینش جهان و همچنین رنجها و مطائب و آلام و مشکلاتى که در چهار روز عمر، انسان با آن مواجه است شده، که نمونه کامل آن را شاعر معروف مادى مذهب عرب «ایلیا ماضى» در اشعار تکان دهنده خود که همه با جمله «لستُ اَدْرِى» (نمى دانم) ختم مى شود آورده است. و شاعر فارسى زبان «بهمنى» نیز در اشعار معروفش همان گونه مسائل را آورده است.
ولى ما فکر مى کنیم بیشتر این اشکالات مولود مطالعات محدود در زندگى مادى این جهان و بریدن آن از زندگى آینده و عالم پس از مرگ است و درست به ایرادهاى همان جوجه اى مى ماند که هنوز سر از تخم برنداشته، که نمونه اى از احساسات او در بالا تشریح شد.
﴿ صفحه 78﴾
البته اگر ما از رستاخیز و زندگى پس از مرگ، چشم بپوشیم، پاسخى براى این چراها نخواهیم داشت.
اما هنگامى که این زندگى را به عنوان یک حلقه تکامل در میان یک رشته طولانى تکامل ها، مورد بررسى قرار دهیم، شکل مسأله عوض مى شود و بیشتر این ایرادها با توجه به ارتباط حال و آینده زندگى بشر، خود به خود حل خواهد شد.
این که مى گوییم بیشتر ایرادها - نه همه آنها - به خاطر این است که قسمتى از اشکالات از این دردها و رنج ها و مصائب موجود بر اثر ندانم کارهاى خود ما، و یا نظام فاسد اجتماعى، و یا جنبش هاى استعمارى و یا تنبلى ها و سستى ها و سهل انگاریها است که باید عوامل آن را در چگونگى فعالیت هاى فردى و اجتماعى جستجو کنیم و از میان برداریم.
﴿ صفحه 79﴾

چهره رستاخیز در کتب آسمانى

«یهود» بر اثر فرو رفتن در مادّیات و سجده در برابر بت ثروت، در محو آیات رستاخیز کوشیدند تا با وجدانى آرام به کارهاى خود ادامه دهند!
و «مسیحیان» با پیش کشیدن مسأله فداء و نجات به وسیله مسیح و گناه بخشى کشیشان، آثار تربیتى ایمان به رستاخیز را از میان بردند!
توجه دادن به دو چیز و پاسخ دادن به دو معما جزء برنامه همه پیامبران، و متفکران بشر بوده است «آغاز آفرینش» و «انجام آن» و به عبارت دیگر: «مبدأ» و «معاد».
مسلماً فهم معنى زندگى و حیات، بدون فهم این دو ممکن نیست. همانطور که جهان شناسى واقعى، بدون فهم این دو امکان پذیر نمى باشد.
تربیت به معنى حقیقى - یعنى; تربیتى که تنها در تشریفات و آداب میهمانى و طرز غذا خوردن وتعارف بادوستان و مانند اینهاخلاصه نشود بلکه از سطح زندگى بگذرد و به اعماق حیات و جان انسان نفوذ کند - آن هم نیاز به حل این دو مسأله دارد یعنى; توجه به دستگاه مراقبتى که بر انسان حکومت مى کند، و توجه به پاداش و کیفر، و تکامل و سقوط
﴿ صفحه 80﴾
انسان در سایه اعمالش.
به همین دلیل هیچ کتاب آسمانى نبوده و نه هیچ پیامبرى که اساس دعوت خود را بر این دو موضوع استوار نساخته باشد. ولى از آنچه که دست تحریف از روى عمد، یا به واسطه جهل ونادانى به کتابهاى آسمانى پیامبران پیشین دراز شده، چهره رستاخیز در آنها در پاره اى از قسمتها دگرگون گردیده است.
ولى به هر حال لازم است در اینجا یک بررسى اجمالى روى محتویات این کتب از نظر بحث رستاخیز به عمل آید که از جهاتى آموزنده و جالب است.

کتب تاریخى به جاى کتب آسمانى

بد نیست بدانید کتب مقدسى که از یهود ونصارى امروز در دست است، از نظر خود آنها فقط کتب مقدس است نه کتاب آسمانى ولذا نام کتاب آسمانى بر آنها نمى گذارند، هیچ یهودى و مسیحى پیدا نمى کنیم که بگوید این کتب همان وحى آسمانى است که بر مسیح و موسى نازل شده است، بلکه همه معترفند که اینها بعد از این دو پیامبر بزرگ به وسیله شاگردان و پیروان آنها به رشته تحریر در آمده، اگر چه در آنها چیزى از وحى آسمانى وجود دارد و به همین دلیل بیوگرافى مسیح (ع) و موسى (ع) و حتى حوادث بعد از آنها در این کتابها به وضوح نوشته شده است.
توضیح اینکه:
عهد عتیق (کتب مقدس یهودیان) مشتمل بر 39 کتاب است که پنج
﴿ صفحه 81﴾
کتاب آن اسفار پنجگانه تورات است و مثلا در آخرین فصل سفر پنجم - که سفر تثنیه یا «تورات مثنى» نام دارد - مى خوانیم: «پس موسى بنده خداوند در آنجا به زمین «مواب» موافق قول خداوند وفات کرد واو را در دره زمین مواب برابر یعور دفن کرد...»
و این خود گواه تألیف آنها بعد از وفات موسى (ع) است.
و هفده کتاب آن که به نام «مکتوبات مورخان» آمده است چنانکه از نامشان پیداست تاریخى از ملوک و پادشاهان و مانند آنها مى باشد و هفده کتاب باقیمانده به عنوان مکتوبات انبیاء و پیامبران بنى اسرائیل است که شرح حال و بیان کلمات قصار و پند و اندرزها و مناجاتهاى پیامبران خداست.
و اما کتب عهد جدید (کتب مقدس مسیحیان) مشتمل بر 27 کتاب است چهار کتاب آن که «اناجیل اربعه» نام دارند به وسیله شاگردان مسیح (ع)، یا شاگردان شاگردان مسیح (ع) نوشته شده و بیست و دو کتاب از آن، نامه هایى است که پولس و رجال برجسته دیگر مسیحیت براى مناطق مختلف فرستاده اند و آخرین کتاب آن هم کتاب «مکاشفات یوحنا» است که شرح مکاشفات او را مى دهد.
و به هر حال در میان عهد عتیق و جدید یک تفاوت روشن به چشم مى خورد و آن اینکه در کتب یهود، سخن از دنیا فراوان است و از رستاخیز بسیار کم! در حالى که در انجیل چنین نیست و سخن از رستاخیز و عالم پس از مرگ و پاداش و کیفر نسبتاً زیاد است تا آنجا که «مستر هاکس» آمریکایى نویسنده «قاموس کتاب مقدس» تصریح مى کند که افکار قوم یهود در پاره اى از مسائل مربوط به عالم پس از مرگ نامعلوم و غیر واضح است.
﴿ صفحه 82﴾
آنچه مى توان با توجه به وضع خاص روحى قوم یهود در این جا حدس زد این است که: یهود- که در میان مردم دنیا به مادى بودن و خودخواهى و ثروت پرستى بى قید و شرط مشهورند، تا آنجا که گفته اند: خداى آنها نیز پول است - به هنگامى که دست تحریف به سوى کلمات و حالات پیامبران گشودند آنچه سخن از زندگى مادى بود به خوبى ثبت کردند ولى آنچه سخن از رستاخیز و کیفر دنیا پرستان و ستمکاران و غاصبان بازگو مى کرد حذف نمودند.
آنها تنها اخبار جهان را به سود خود تحریف نمى کنند بلکه سخنان انبیا و کتب آسمانى را نیز هم!
در قرآن مجید نیز آیاتى وجود دارد که نشان مى دهد یهودیان معاصر پیامبر اسلام (ص) نیز مردمى بودند فوق العاده حریص به زندگى مادى.
«وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النّاسِ عَلى حَیاة»(34)
این روحیه اى است که امروز در آنها دیده مى شود و دیروز هم وجود داشته و گویا به مرور ایام جزء خون آنها شده است «و ریشه دربه درى گذشته، و سرسختى و لجاجت امروز آنها را که سر از دربه درى دیگرى بیرون خواهد آورد در همین باید جستجو کرد».
مگر اینکه به راستى در برنامه زندگى خود تجدید نظر کنند و با مردم دنیا از در آشتى در آیند و براى غیر «ماده» نیز ارزشى قائل شوند.
به هر حال، با همه بى اعتنائى کتب عهد قدیم به مسأله رستاخیز باز تعبیرات روشنى در پاره اى از کتابهاى آن در این زمینه دیده مى شود که به عندان نمونه چند قسمت را یادآور مى شویم:
﴿ صفحه 83﴾
1- در کتاب اول سموئیل (باب 2 جمله 6) مى خوانیم:
«خداوند مى میراند و زنده مى کند، به قبر فرود مى آورد و بر مى خیزاند».
این جمله - همانطور که مى بینیم - علاوه بر اصل مسأله رستاخیز صراحت در معاد جسمانى دارد، چه اینکه قبر جاى جسم انسان است که تبدیل به خاک شده، و الّا قبر جایگاه روح نیست که از آن بر خیزد، و این درست شبیه آن است که در قرآن مى خوانیم:
«وَ أَنَّ اللّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ; و خداوند تمام کسانى را که در قبرها هستند زنده مى کند»(35)
2- در کتاب اشعیاى نبى (باب 26 جمله 19) مى خوانیم:
«مرگان تو زنده خواهند شد، و جسدهاى من خواهند برخاست اى شما که در خاک ساکنید بیدار شوید و ترننم نمایید!»
در این جمله رستاخیز یک نوع بیدارى (شبیه بیدارى از خواب) معرفى شده همانطور که در روایات اسلامى نیز مى خوانیم: «اَلنّاسُ نِیامٌ اِذا ماتُوا انْتَبَهُوا; مردم خوابند، هنگام مرگ (و ورود در آستانه رستاخیز) بیدار مى شوند».
این تشبیه «مرگ» یا «رستاخیز» به بیدارى از خواب بسیار چیزها به ما مى آموزد که بعداً - به خواست خدا - مورد بررسى قرار مى گیرد.
ضمناً تعبیر به جسدهاى من (با اینکه هر کس یک جسد بیشتر ندارد). شاید به منظور اجزاء و اعضاى مختلف جسد - و یا جسدهائى است - که در طول عمر و با گذشت زمان عوض مى شود.
﴿ صفحه 84﴾
3- در مزامیر داوود (مزمور 23، جمله 4 تا 6) مى خوانیم:
«چون در وادى سایه موت نیز راه روم از بدى نخواهم ترسید زیرا تو با منى. هر آینه نیکوئى و رحمت تمام عمرم در پى من خواهد آمد و در خانه خداوند ساکن خواهم بود تا ابد الاباد».
و از این جمله ها پیوند انسان، در عالم پس از مرگ، با اعمالى که در این جهان انجام داده است به خوبى به دست مى آید، که اعمال او همه جا به دنبال او خواهد شتافت و هرگز از او جدا نمى شود.
و به این ترتیب در سخنان پیامبرانى همچون «سموئیل» و «اشعیاء» و «داود» اشارات قابل ملاحظه اى درباره رستاخیز آمده است ولى قوم یهود آنچنان رستاخیز را فراموش کردند که گوئى جز این زندگى مادى دنیا، زندگى دیگرى در کار نبوده است!