راز دعوت(آموزه هایی از قرآن و حدیث درباره تبلیغ)

نویسنده : محمد موحدی نژاد

اهمیّت و جایگاه تبلیغ

هشدار، یك امر غریزى در میان انسان ها و بسیارى از حیوانات است كه وقتى احساس خطر مى كنند، سایرین را با خبر كرده و هشدار مى دهند. خداوند در قرآن به نمونه هایى از این هشدارها در بین حیوانات اشاره فرموده است، از جمله:
به هنگام عبور لشگر سلیمان، یكى از مورچه ها به سایر مورچگان هشدار مى دهد كه به لانه هاى خود برگردند.(6)
و هنگامى كه هدهد از خورشید پرستى مردم منطقه سبأ مطّلع شد، آن را به حضرت سلیمان علیه السلام خبر مى دهد.(7)
خداوند از همان ابتداى آفرینش، انسان هاى شایسته اى را براى ارشاد و هدایت انسان مأموریت داده است تا نسبت به خطراتى كه در مسیر رسیدن به كمال و هدف اصلى آفرینش، انسان را تهدید مى كند، او را هشدار دهند.
« وَإِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلَا فِیهَا نَذِیرٌ»(8)
«هیچ قومى بدون هشدار دهنده نبوده است.»
و در آیه دیگر مى فرماید:
« فَلَوْلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَائِفَةٌ لِّیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَلِیُنذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ»(9)
«پس چرا از هر گروهى از ایشان (مؤمنین) دسته اى كوچ نمى كنند تا در دین فقیه شوند و هنگامى كه به سوى قوم خویش بازگشتند، آنان را بیم دهند تا شاید آنان (از گناه و طغیان) پرهیز كنند.»
پس باید از هر منطقه اى، افرادى براى شناخت اسلام به مراكز علمى بروند و پس از آموختن برگشته تا در همه مناطق عالم دینى به مقدار لازم وجود داشته باشد. بنابراین براى طُلّاب حوزه ها، دو هجرت لازم است:
یكى از شهرها به سوى حوزه ها،
یكى از حوزه ها به سوى شهرها.
خداوند در خطابى دیگر به پیامبرصلى الله علیه وآله مى فرماید:
« إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِیرًا *وَدَاعِیًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُّنِیرًا »(10) «ما تو را به عنوان گواه و بشارت دهنده و انذار كننده فرستادیم. و تو را دعوت كننده به سوى الله به فرمان او قرار دادیم. و (تو را) چراغ روشنى بخش (براى جامعه و مردم قرار دادیم).»
و در زیارتنامه پیامبرصلى الله علیه وآله مى خوانیم:
«السلام علیك یا مبلّغاً عن اللّه»(11)
«سلام بر تو اى مبلّغ خداوند!»
هدایت، به معناى به ثمر رسیدن همه نعمت هاى الهى است كه با تلاش مبلّغ دین انجام مى شود. و اگر او به وظائف خود عمل كند، مرتبه اى نیكو و والا را از آنِ خود نموده است، چرا كه قرآن در این باره مى فرماید:
« وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِّمَّن دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا»(12)
«وگفتار چه كسى بهتر است از آن كس كه دعوت به سوى خدا مى كند و عمل صالح انجام مى دهد.»
پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله در آستانه سفر تبلیغى حضرت على علیه السلام به یمن به او مى فرماید:
«لان یَهدى اللّه على یدیك رجلاً خیر لك مما طلعت علیه الشمس»(13)
«اگر یك نفر به دست تو هدایت شود، از آن چه خورشید بر آن مى تابد، بهتر است.»
لذا طلاّب محترم حوزه ها به این نكته باید توجه داشته باشند كه اگر «طلب علم» یك ارزش است و «علم»، «درجه» و برترى است، مسئولیّت نشر و تبلیغ و هدایت نیز ارزشمند و سنگین است. چرا كه پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله همواره پس از هر نماز دعا مى كرد:
«الّلهمّ انّى أعوذ بك من علم لا ینفع»(14)
«خداوندا! به تو پناه مى برم از علمى كه (به جامعه و امّت اسلامى) نفع نرساند.»
«الّلهمّ وفّقنا لما تحبّ و ترضى »

آداب تبلیغ

1- استعانت از خداوند
اولین دستورى كه پیامبر از جانب خداوند دریافت كرد این بودكه پیام و سخنش را با نام و یاد او شروع كرده و براى موفقیّت در این راه از او كمك بخواهد؛
« اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَقَ»(15)
«بخوان به نام پروردگارت كه آفرید.»
از آنجا كه مبلّغ و مربّى دینى، منسوب به اسلام و دین است، باید رفتار و كردار و منش او دینى باشد. زیرا شیطان همواره در كمین است و از طرفى تمام كارهایش زیر نظر مردم است و گناهش با گناه دیگران فرق دارد.
بنابراین مبلّغ باید كاملاً مواظب باشد و به خاطر سالم ماندن از خطرات، به خداوند پناه ببرد و از او كمك بجوید. چرا كه تبلیغ به نتیجه نمى رسد و هدایت انجام نمى شود مگر به عنایت خداوند و آن به جز از راه استمداد از درگاه آن خالق یكتا میسّر نیست.
2- واگذارى امور به خداوند
خداوند از پیامبرش مى خواهد كه در آغاز و انجام كار، امور را به او واگذار نماید و از او كمك بخواهد.
در آغاز رسالت به پیامبر مى فرماید:
« اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَقَ »(16)
«بخوان به نام پروردگارت كه خلق كرد.»
و در پایان هر مرحله مى فرماید:
« فَإِذَا فَرَغْتَ فَانصَبْ *وَإِلَىٰ رَبِّكَ فَارْغَب»(17)
«سپس هنگامى كه از كار مهمّى فارغ مى شوى به مهم دیگرى بپرداز و به سوى پروردگارت توجه كن.»
همان گونه كه حضرت موسى علیه السلام فرمود:
« أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِیرٌ بِالْعِبَادِ»(18) «امور خود را به خدا واگذار مى كنم، كه او بر بندگانش بیناست.»
3- توجّه به عنصر زمان و مكان
تبلیغ مسائل دینى و رساندن دستورات الهى به بندگان، در مكان ها و زمان هاى مناسب تأثیر بیشترى خواهد گذاشت.
چنانكه حضرت زكریّا پس از دیدن نعمت ها و عنایات خاص خداوند بر حضرت مریم، از خداوند استمداد كرد:
« هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِیَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِی مِن لَّدُنكَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً»(19) «در این هنگام زكریّا پروردگارش را خواند و گفت: پروردگارا! از جانب خود نسلى پاك و پسندیده به من عطا كن.»
یا در مورد اوصاف مؤمنان در قرآن مى خوانیم:
« وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ»(20) «و به هنگام سحرها استغفار و از خداوند طلب بخشش مى نمایند.»
همان گونه كه در ماه رمضان، دعاى افطار و دعاى سحر با هم فرق مى كند: اوّلِ افطار، دعاى مختصر و یك سطرى، و در سحر دعاهاى طولانى.
یا در روایات آمده است:
«به هنگام سفر، همسرت را موعظه و نصیحت نما كه بهتر و زودتر اثر مى گذارد.»
«براى بركت و توسعه رزق و روزى، صبح زود تلاش روزانه را شروع كنید.»
«در شب قدر، دعا ردّ نشده و مستجاب مى شود.»
«دعاى بین نماز و در حال جماعت و در مسجد، زودتر مستجاب مى شود.»
«به هنگام اجراى صیغه عقد، دعا مستجاب مى شود.»
«حضور در مسجد و یادگیرى قرآن، سبب نزول رحمت است.»
«رسول اكرم صلى الله علیه وآله كنار كعبه در حجر اسماعیل مى نشستند و آیات قرآن را تلاوت و تبلیغ مى كردند.»
«امام باقرعلیه السلام وصیت فرمود كه ده سال در سرزمین «مِنى » براى او عزادارى كنند و جنایات حكومت ظالم را كه بر امام و اهل بیت ایشان وارد شده بگویند.»(21)
استاد اگر زمانى كه به دانش آموز نمره 20 مى دهد نصیحت كند، بهتر اثر مى گذارد.
مسئول عقیدتى سیاسى، زمانى كه سرباز مرخّصى و تشویقى مى گیرد باید تذكّرات لازم را گوشزد كرده و نصیحت كند.
پدر زمانى كه براى دختر چرخ خیاطى و براى پسر دوچرخه و موتور مى خرد او را به نماز و دستورات دینى و رعایت مسائل اخلاقى سفارش كند.
4- شخصیّت دادن به افراد
هنگام امتحان حضرت ابراهیم علیه السلام كه مأمور مى شود فرزندش اسماعیل را در راه خدا ذبح كند، براى اجراى فرمان الهى، با فرزند نوجوانش مشورت مى كند؛
«یا بنىّ انّى أرى فى المنام انّى اذبحك فانظر ماذا ترى » «فرزندم! در خواب دیدم كه باید تو را ذبح كنم! بنگر نظر تو چیست؟
و فرزند در جواب پدر مى گوید:
« یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ...»(22)
«پدرم! هرچه به آن مأمور شده اى، اجرا كن.»
در این داستان، حضرت ابراهیم براى فرزند نوجوان خود شخصیّت مستقل و آزادى اراده قائل شده و از او نظرخواهى مى كند. البتّه فرزند نیز در مقابل، جایگاه پدر و فرمان الهى را محترم مى دارد.
5 - دوستى و مدارا با مردم
خداوند درباره پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله مى فرماید:
« لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْكُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ »(23)
«رسولى از خودتان به سوى شما آمد كه ناراحتى شما برایش سخت و بر آسایش شما حریص و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است.»
رسول خداصلى الله علیه وآله به هنگام سفر تبلیغى «معاذ» به او سفارش مى فرماید:
«علیك بالرّفق و العفو»(24)
«بر تو باد كه (با مردم) با مدارا و گذشت برخورد نمایى.»
خداوند در آیه اى دیگر مى فرماید:
« وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِینَ»(25)
«ما تو را مایه رحمت بر جهانیان فرستادیم.»
چنانكه پیامبر رحمت صلى الله علیه وآله در آستانه فتح مكّه، هنگامى كه فرمانده لشكرش فریاد زد: «الیوم یوم المَلحمة»، «امروز روز انتقام است.» با شنیدن این جمله پرچم را از او گرفت و به دست على علیه السلام داد و فرمود: «الیوم یوم المرحمة»، «امروز روز رحمت است.»
در روایت مى خوانیم:
«لیّنوا لمن تعلّمون»(26) «با كسانى كه به آنان دانش مى آموزید، ملاطفت و نرمى كنید.»
آرى، از محبّت خارها گل مى شود. انسان روح لطیفى دارد و غرق در احساس و عاطفه است و مبلّغ مى تواند با رأفت، مهربانى و دوستى، هدایتگر مردم به سوى خدا و دین باشد و با رعایت مسائلى كوچك مثل پیشى گرفتن در سلام، احوال پرسى، عیادت، هدیه دادن كتاب و خودكار و حتّى گاهى یك بلیط اتوبوس و... مردم را به سوى اسلام جذب نماید.
6- خلاصه و مفید
رعایت حال مردم و مستمعین، از آداب تبلیغ است كه نباید با طولانى كردن نوشته یا سخن خود، سبب خستگى مردم شود. چرا كه به طور طبیعى مردم از شنیدن سخنان طولانى خسته مى شوند.
امام كاظم علیه السلام مى فرماید:
«مَن محا طرائف حكمته بفضول كلامه فكأنّما اعان هواه على هدم عقله»(27)
«هر كس با زیاد سخن گفتن و طولانى شدن آن، شیرینى و زیبایى حكمت را محو كند، گویا بر نابودى عقل و سخنان عاقلانه خود اقدام كرده است.»
چه بسیار سخنرانى هاى طولانى كه فایده چندانى ندارد و مبلغ در مقابل وقت و فكر مردم مسئول است.
حضرت على علیه السلام در این باره مى فرماید:
«خیر الكلام ما لا یملّ و لایقلّ»(28)
«بهترین كلام آن است كه نه ملال آور باشد و نه كم.»
در عبارتى دیگر مى فرماید:
«قلیل یدوم علیك خیر من كثیر ملول»
«كمى كه استمرار داشته باشد، بهتر است از طولانى و زیادى كه ملال آور باشد.»
پس در صورتى كه مبلّغ سخنان كوتاه و پربار، خلاصه و مفید را براى مخاطبان خود ارائه دهد، این عمل در جذب افراد و ادامه جلسات مؤثّرتر خواهد بود.
یكى از اساتید مى فرمود:
در ماه مبارك رمضان بعد از افطار جلسه اى داشتم كه كمى طول كشید. یكى از مستمعین گفت: مثل این كه استاد غذاى خوبى میل كرده و نمى داند كه ما افطارى آشِ تُرش خورده ایم و حال شنیدن این همه حرف را نداریم!
7- كمك گرفتن
در امر تبلیغ و در جهت موفقیت بیشتر، ابزار و وسایلى لازم است. اگر مبلّغ شخص دیگرى را در جهتى موفّق تر مى بیند، او را به همكارى و كمك دعوت نماید.
اگر مثلاً خوب سخنرانى مى كند، ولى نمى تواند خوب روضه بخواند، یا خود را در ارتباط برقرار كردن و جذب افراد و امكانات تبلیغى قوى مى داند، ولى خود را در سخن گفتن و ارائه مطالب لازم و متنوّع و مستدل و در عین حال ساده و روان ضعیف مى بیند، فرد دیگرى را به كمك دعوت نماید.
اگر امام جماعتى با داشتن رفتار و سجایاى اخلاقى و سنّ زیاد در بین مردم اعتبارى دارد و مسجد او از پیر و جوان و زن و مرد پُر شده ولى با توجّه به سن زیاد و پیرى و كم حالى قادر به سخنرانى خوب و مفید نیست، براى ارشاد و آگاهى مردم، سخنران جوان و باسلیقه و بانشاط دیگرى را دعوت كند.
حضرت موسى علیه السلام از خداوند استمداد كرد و برادرش را به كمك طلبید:
« وَاجْعَل لِّی وَزِیرًا مِّنْ أَهْلِی *هَارُونَ أَخِی *اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی *وَأَشْرِكْهُ فِی أَمْرِی»(29)
«(خدایا!) از خاندانم (یاور و) وزیرى برایم قرار بده. برادرم هارون را. (و اینگونه) پشت مرا با او استوار ساز. و او را در كارم شریك گردان.»
و در جاى دیگر مى فرماید:
« وَأَخِی هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءًا یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخَافُ أَن یُكَذِّبُونِ»(30)
«و برادرم هارون زبانش از من فصیح تر است. او را همراه من بفرست تا یاور من باشد و مرا تصدیق كند. زیرا مى ترسم مرا تكذیب كنند.»
و خداوند درخواست او را مستجاب كرد و فرمود:
« قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِیكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا»
«بازوان تو را به وسیله برادرت محكم مى كنیم و شما را برترى مى دهیم.»(31)
حضرت عیسى علیه السلام خطاب به اطرافیان خود مى فرماید:
« قَالَ مَنْ أَنصَارِی إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِیُّونَ نَحْنُ أَنصَارُ اللَّهِ...»(32) «كیانند یاران من (در راه حركت) به سوى خدا؟ حواریّون (كه شاگردان مخصوص او بودند) گفتند: ما یاوران (دین) خدا هستیم.»
آرى، استفاده از استعدادها، امكانات، قدرت و هنر دیگران در پیشرفت امر تبلیغ و رسیدن به نتیجه و هدف، نه تنها براى مبلّغ عیب نیست، بلكه یك ارزش مضاعف حساب مى شود و نشانه صداقت، تواضع، دلسوزى و تعهّد او نسبت به ارشاد و هدایت مردم است.
چنانكه همكارى، زمینه پیشرفت امور است و انسانى كه همفكر و همراه داشته باشد، موفّقیّت بیشترى دارد.
8 - تغافل
یكى از امورى كه در تربیت و ارشاد بسیار مؤثر و لازم است، «تغافل» و چشم پوشى و گذشت است. یعنى گرچه مخاطب ما اشتباه كرده و ما آن را مى دانیم، ولى به عنوان گذشت و این كه او جرأت بر گناه پیدا نكند، گاهى از آن چشم پوشى كرده و به روى خود نمى آوریم.
خداوند درباره «تغافل» حضرت یوسف علیه السلام در مقابل خطاى برادرانش كه او را متّهم به دزدى كردند، مى فرماید:
« فَأَسَرَّهَا یُوسُفُ فِی نَفْسِهِ وَلَمْ یُبْدِهَا لَهُمْ »(33)
«یوسف (این تهمت را شنید و) در دل خود پنهان داشت (و با آنكه ناراحت شده بود) به روى خود نیاورد.»
9- احترام به دیگر مبلّغان
مبلّغ باید به مربّیان و مبلّغان احترام گذاشته، به آنان شخصیت داده و از آنان به نیكى یاد كند.
خداوند خطاب به پیامبرصلى الله علیه وآله مى فرماید:
« قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلَامٌ عَلَىٰ عِبَادِهِ الَّذِینَ اصْطَفَىٰ»(34)
«(اى رسول ما! بگو:) ستایش مخصوص خداست و سلام بر بندگانش، (همچون نوح، ابراهیم، و...) كه آنان را برگزید.»
و در آیه دیگر مى فرماید:
« شَرَعَ لَكُم مِّنَ الدِّینِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا وَالَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْكَ وَمَا وَصَّیْنَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَىٰ وَعِیسَىٰ أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ»(35)
«شرع و آیینى را كه خداوند براى شما مسلمانان قرار داد، همان حقایق واحكامى است كه نوح را هم به آن سفارش كرد و بر تو اى رسول همان را وحى كردیم و به ابراهیم و موسى و عیسى هم سفارش نمودیم كه دین خدا را به پا دارند.»
مبادا در سخنان خود خوبى هاى مخالفان را فراموش كرده و خصلت هاى خوب آن ها را نادیده بگیریم.
ما با منطق واستدلال قوى و در عین حال با مهربانى، عطوفت و احترام به شخصیّت و جایگاه اجتماعى دیگران مى توانیم مواضع اعتقادى، سیاسى، اجتماعى، اقتصادى و... آنها را ردّ كنیم، ولى حق استهزا، اهانت و مسخره كردن دیگران را نداریم.
در روایت آمده است:
«أذلّ النّاس مَن اهان النّاس»(36)
«ذلیل ترین مردم كسى است كه به دیگران اهانت نماید.»
مبلّغ باید به كوچك و بزرگ احترام بگذارد. چنانكه در روایت به آن سفارش شده است:
«اِرحم الصغیر و وقّر الكبیر»(37)
«به كوچكترها رحم كنید و بزرگترها را احترام نمایید.»
همان گونه كه رهبر كبیر انقلاب و بنیانگذار جمهورى اسلامى «امام خمینى(ره)» فرمود:
«رهبر ما آن طفل (حسین فهمیده) 13 ساله اى است كه نارنجك به خود بست و به زیر تانك دشمن رفت.»
یا نقل شده كه علامه شهید مرتضى مطهرى (ره) هنگامى كه نام استادش، علامه طباطبایى (ره) را به زبان مى آورد، مى فرمود: «روحى له الفدا» جانم به فدایش باد.

ویژگى هاى مبّلغ

1- اخلاص
عمل خالصانه، رمز موفقیت مبلّغ است؛ زیرا مؤثر واقعى، خداوند است و اگر تبلیغ به خاطر خدا انجام گیرد، بر دل ها اثر خواهد گذاشت.
خداوند به پیامبرش مى فرماید:
« قُلْ إِنَّ صَلَاتِی وَنُسُكِی وَمَحْیَایَ وَمَمَاتِی لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ *لَا شَرِیكَ لَهُ ۖ وَبِذَٰلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ»(38)
«(اى رسول ما!) بگو: همانا نماز من و عبادات من و زندگى من و مرگ من، براى خدا، پروردگار جهانیان است. شریكى براى او نیست و به آن (روح تسلیم و خلوص و عبودیّت) مأمور شده ام و من نخستین مسلمان و تسلیم پروردگارم.»
مبلّغى كه مى خواهد مردم را به سوى خدا و اخلاص در عمل دعوت نماید، خود باید در عمل مخلص بوده و پیشگام باشد تا سخنانش مؤثر واقع شود. همان گونه كه قصد قربت در نماز لازم است، براى مبلّغ و مربى و منادى دین در هر حركت و سخن و برخورد و همه ابعاد زندگى و حشر و نشر با مردم، اخلاص لازم است.
چرا كه اخلاص و انجام كارها براى جلب رضاى خداوند، نه براى خوشایند مردم و تشكّر و سپاس گزارى آنان، مایه رشد و به هدف و نتیجه رسیدن كارهاى او مى شود.
حضرت ابراهیم علیه السلام مى فرماید:
« إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِیفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِینَ »(39)
«من از سر اخلاص روى خود را به سوى كسى گرداندم كه آسمان ها و زمین را پدید آورد و من از مشركان نیستم.»
مى گویند: شهید آیت اللّه سعیدى (ره) بالاى منبر بوده كه یكى از علما وارد مجلس مى شود.
ایشان با كمال اخلاص و تواضع از منبر پایین آمده و خطاب به مردم مى گوید: «به جدّم قسم! این آقا علم و تقوایش از من بیشتر است، پس حال كه ایشان حضور دارند او باید شما را موعظه نماید.»(40)
2- استقامت و پشتكار
مبلغ باید بداند كه مخاطبان او یكسان نیستند، بعضى به زبان ایمان آورده اما در قلب ایمانى ندارند و در مسیر خلاف و خطا بر یكدیگر سبقت مى گیرند. بنابراین نباید اندوهگین باشد و با سعه صدر، استقامت، توكّل وپشتكار، به راه و هدف خود در جهت هدایت و ارشاد مردم ادامه داده و از برخوردهاى بد و منفى افراد، دلسرد نشود.
پیامبر اسلام صلى الله علیه وآله براى ترویج و تبلیغ دین مبین اسلام در مقابل سیل بدگویى ها و تهمت هابه سحر و جادو، ضلالت و گمراهى، سفاهت و انحراف و ... به امر خداى متعال راه صبر و استقامت پیشه نمود و در این امر موفق گردید.
خدا به پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله مى فرماید:
« فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ»(41)
«(اى رسول ما!) آنچنان كه پیامبران بزرگ الهى صبر پیشه كردند، تو هم (براى رسیدن به هدف،) صبر (و استقامت) را پیشه خود ساز.»
و یا مى فرماید:
« فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ»(42)
«(مردم را به سوى حق) دعوت نموده و در این راه با استقامت و ثابت قدم باش.»
آرى، صبر واستقامت، راه رسیدن به مقصود است.
خداوند در جهت دلدارى پیامبرصلى الله علیه وآله مى فرماید:
« یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ لَا یَحْزُنكَ الَّذِینَ یُسَارِعُونَ فِی الْكُفْرِ مِنَ الَّذِینَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ»(43)
«اى پیامبر! كسانى كه در كفر شتاب مى كنند؛ غمگینت نسازند، آن گروه كه (منافقانه) به زبان گفتند: ایمان آورده ایم، ولى دلهایشان ایمان نیاورده است.»
مبلّغى كه پیرو رسول خدا و اهل بیت علیهم السلام است باید همچون رهبرانش كه در راه ترویج دین مأمور به صبر و استقامتند، صبر را پیشه خود سازد.
چنانچه تبر شاید با دفعه اول چوب را نشكند و یا میخ با ضربه اول به دیوار فرو نرود و یا تیشه براى اولین بار قند را نشكند، ولى اگر با صبر و حوصله و پشتكار دنبال گردد، به نتیجه مى رسد.
داستان
در زمان حضرت آیت اللّه العظمى بروجردى (ره) یكى از نمایندگان ایشان به آبادان اعزام شد. مخالفان و منافقان كه نتوانستند وجود و حضور فعال او را در میان مردم تحمّل كنند، هر روز شایعاتى را در میان مردم پخش كردند. كار به درازا كشید و طولانى شد. یك روز آن روحانى صبور و با استقامت، مردم را به محلّ سخنرانى دعوت كرد. بسیارى از مخالفان گفتند: با وجود این مشكلات ایشان خسته شده و مى خواهد گلایه كرده و خداحافظى كند!
او در سخنرانى خطاب به مردم گفت: اگر در شهر شایع كردند كه فلانى، فلان خلاف، فلان خلاف، فلان و... را انجام داده همه را باور كنید، ولى اگر یك روزى شایع كردند كه فلانى خسته شده و مى خواهد سنگر تبلیغ و ارشاد دین را ترك كند، هرگز باور نكنید. لذا هم مردم نسبت به او دلگرم و امیدوار شدند و هم شایعات خنثى و مخالفان مأیوس شده و او را رها كردند.(44)
3- خودسازى (همراهى علم و عمل)
خداوند در آیات متعدّدى از قرآن، به همراه ایمان، عمل صالح را مطرح نموده است: «آمنوا و عملوا» یعنى ایمان بدون عمل كارساز نیست. مبلّغ اگر بخواهد بگوید و عمل نكند، نه تنها در مردم اثر مثبت نخواهد گذاشت، بلكه اثرات مخرّب و منفى در پى خواهد داشت.
قرآن در انتقاد از چنین افرادى مى فرماید:
« أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ »(45)
«آیا مردم را به نیكى دعوت كرده و خودتان را فراموش مى نمایید؟ با این كه شما كتاب (آسمانى) را مى خوانید. آیا هیچ فكر و اندیشه نمى كنید؟»
در جاى دیگر مى فرماید:
« لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ»(46)
«چرا آنچه را انجام نمى دهید، مى گویید؟»
و خلاصه اینكه مبلّغ بیش از این كه بگوید، مردم را باید با عمل و رفتار و اخلاق مناسب، با دین و تقوا و سیره اهل بیت علیهم السلام دعوت به راه حقّ نموده و با عمل، مروّج احكام عالیه اسلام باشد.
حضرت على علیه السلام مى فرماید:
«هر كس خود را راهنما و امام دیگران قرار دهد، ابتدا باید به تعلیم خود بپردازد.»(47)
امام صادق علیه السلام مى فرماید:
«العالم اذا لم یعمل بعلمه زلّت موعظته عن القلوب، كما یزلّ المَطر عن الصّفا»(48)
«عالم اگر به علم و دانش خود عمل نكند، موعظه هاى او از دل ها مى لغزد (و اثر نداشته و نفوذ نمى كند) و بر دل نمى نشیند، همانند باریدن باران بر تخت سنگ صاف و صیقلى كه بر آن بند نمى شود و نمى ماند.»
امام كاظم علیه السلام مى فرماید:
«طوبى للعلماء بالفعل و ویلٌ للعلماء بالقول»(49) «خوشا به حال دانشمندان با عمل و واى بر عالمانِ سخنران بدون عمل!»
امام صادق علیه السلام مى فرماید:
«كونوا دُعاة للنّاس بغیر السنتكم»(50)
«مردم را با غیر زبانتان (یعنى با اعمال و رفتار شایسته خود) به راه خدا دعوت كنید.»
آرى؛ دو صد گفته چون نیم كردار نیست.
عالم بى عمل در قالب تمثیل
الف: در قرآن
«عالم بى عمل، همچون الاغى است كه بار كتاب حمل مى كند و خود از آن بهره نمى برد.»(51)
ب: در روایات
رسول خداصلى الله علیه وآله فرمودند:
«عالم بى عمل، مثل چراغى است كه خودش مى سوزد ولى نورش به مردم مى رسد.»(52)
و یا فرمودند:
«عالم بى عمل، چون تیرانداز بدون كمان است.»(53)
حضرت عیسى علیه السلام مى فرماید:
«عالم بى عمل، مثل چراغى بر پشت بام است كه اتاق ها تاریك اند.»(54)
حضرت على علیه السلام مى فرماید:
«عالم بى عمل، همچون درخت بى ثمر و گنجى است كه دست نخورده و انفاق نشود.»(55)
امام صادق علیه السلام مى فرماید:
«موعظه بى عمل، چون باران بر روى سنگ است كه در دلها نفوذ نمى كند.»(56)
ج: در كلام اندیشمندان
عالم بى عمل، گرسنه اى است روى گنج خوابیده.
تشنه اى است بر كنار آب و دریا.
طبیبى است كه خود از درد مى نالد.
بیمارى است كه دائماً نسخه درمان مى خواند، ولى عمل نمى كند.
منافقى است كه سخن و عملش یكى نیست.
پیكرى است بى روح.(57)
4- روح بزرگ و سعه صدر
حضرت موسى علیه السلام به عنوان یك مبلّغ براى موفقیّت در راه هدایت و ارشاد مردم از پروردگارش شرح صدر و قدرت تحمل سختى ها را درخواست مى نماید:
« رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی *وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی»(58)
«پروردگارا! سینه ام را وسعت بخشیده وكارم را آسان ساز.»
سعه صدر و روح بزرگ، هم براى خودِ مبلّغ لازم است و هم براى انجام مسئولیّت خطیر ارشاد و تبلیغ مردم.
خداوند متعال خطاب به پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله مى فرماید:
« أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ *وَوَضَعْنَا عَنكَ وِزْرَكَ *الَّذِی أَنقَضَ ظَهْرَكَ»(59)
«آیا ما سینه تو را گشاده نساختیم و بار سنگین را از تو برنداشتیم؟ همان بار (مسئولیّت ارشاد و تبلیغ) كه سخت بر پشت تو سنگینى مى كرد.»
اصولاً هیچ مبلّغ و هدایتگرى نمى تواند بدون شرح صدر به مبارزه با مشكلات برود.
آرى، سعه صدر یكى از اساسى ترین شرایط موفقیت مبلّغ است كه باید این خصلت را از خداى متعال درخواست نماید و بداند ارشاد و تربیت مردم به صبر و حوصله و داشتن روحى بزرگ و تحمّلى قابل توجه نیاز دارد. با این روحیه است كه مشكلات آسان مى شود.(60)
همچون چرخ تراكتور چون بزرگ و پهن است، موج ها و دست اندازها را به راحتى و آسانى رد كرده و مى گذرد و كارش را انجام مى دهد و چرخ دوچرخه چون كوچك و باریك است، خیلى زود مانده و زمین گیر مى شود.
5 - ساده زیستى
مبلّغ باید به این حقیقت توجّه ویژه داشته باشد كه مردم مقام و لباس او را لباسِ تقوا، عمل صالح، اخلاق، ادب، ساده زیستى و دورى از زخارف و وابستگى هاى مادّى مى دانند. لذا اگر او را در این مسیر، شایسته واهل عمل دیدند، سخن او را پذیرفته و عمل مى كنند.
دورى مبلّغ از هوا و هوس و زرق و برق دنیا و كشیدن دندان طمع به دنیاى زودگذر مادّى، قدرت او را در جهت تبلیغ دین و ارشاد مردم چند برابر خواهد نمود.
روزى امام سجاد علىّ بن الحسین علیهما السلام لباس زیبایى را پوشید. بعد از مدّت كوتاهى به منزل برگشته و لباس را عوض كرد. از آن حضرت علّت این عمل را پرسیدند. حضرت فرمود: در آن موقع، حالتى به من دست داد كه:
«كأنّه لستُ بعلىّ بن الحسین»(61)
«انگار كه دیگر من فرزند حسین نیستم.»
آیینه زمانى مى تواند دیگران را به حقیقت رسانده و عیب آنان را بازگو كند كه خودش غبارآلود و زنگارزده نباشد.
6- خوش اخلاقى
مبلّغ زمانى مى تواند در راه تبلیغ و ارشاد و دعوت مردم در عمل كردن به احكام اسلام موفق باشد كه با اخلاق و رفتارى شایسته، با مهربانى و دلسوزى، عشق و علاقه، نرم خویى و شادابى با مردم برخورد نماید و از تندخویى و سخت دل بودن و اخم كردن و تحكّم پرهیز نماید.
خداوند خطاب به پیامبرش مى فرماید:
« وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِیمٍ »(62)
«و همانا تو اخلاق عظیم و برجسته اى دارى.»
اخلاقى كه عقل در آن حیران است. لطف و محبّتى بى نظیر. صفا و صمیمیتى بى مانند و توصیف ناپذیر.
آزارت مى دهند، تو اندرزشان مى دهى. ناسزایت مى گویند، آن ها را دعا مى كنى. بر بدنت سنگ مى زنند و خاكستر بر سرت مى ریزند، تو بر هدایت آن ها حریص تر شده و دست به درگاه خدا برمى دارى.
آرى، تو كانون محبّت و عواطف و سرچشمه رحمتى.
پیروزى هاى پیامبر اسلام صلى الله علیه وآله در راه نشر و ترویج اسلام و هدایت مردم، هرچند با امدادهاى الهى همراه بوده، ولى عوامل زیادى از نظر ظاهر داشت كه یكى از مهم ترین آن ها جاذبه اخلاقى پیامبرصلى الله علیه وآله بود.
آنچنان صفات عالى انسانى و مكارم اخلاق در او جمع بود كه دشمنان سرسخت را تحت تأثیر قرار مى داد و به تسلیم وادار مى كرد. دوستان را سخت مجذوب مى ساخت. كه اگر این را معجزه اخلاقىِ پیامبر بنامیم اغراق نگفته ایم.
از بهترین عوامل جذب مردم، اخلاق نیكو است كه مبلغ دین شایسته آن است.
خداوند درباره پیامبرصلى الله علیه وآله مى فرماید:
« فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ»(63)
«رحمت خدا تو را مهربان وخوش خلق گردانید واگر تندخو و سخت دل مى بودى، مردم از گرد تو پراكنده مى شدند.»
رفتار پیامبرصلى الله علیه وآله با همنشینان و اطرافیان بلكه با مخالفان چنین بود كه دائماً خوشرو و خندان و ملایم بود.
هرگز خشن، سنگدل، پرخاش گر، بدزبان و عیب جو نبود. هیچ كس از او مأیوس نمى شد و هركس به در خانه او مى آمد نومید بازنمى گشت. چرا كه خدا مى فرماید:
« وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِینَ »(64)
«و ما تو را مایه رحمت بر جهانیان فرستادیم.»
یكى از نمونه هاى تجلّى خلق عظیم پیامبرصلى الله علیه وآله، در فتح مكّه نمایان گشت؛ هنگامى كه مشركان كه سالیان دراز هرچه در توان داشتند بر ضد اسلام و شخص پیامبرصلى الله علیه وآله به كار گرفتند در چنگال مسلمانان گرفتار شدند، در آن روز تاریخى، آن حضرت بر خلاف تمام محاسبات دوستان و دشمنان، فرمان عفو عمومى آنها را صادر كرد و گذشته آن ها را به دست فراموشى سپرد و همین عفو و بخشش سبب شد به مصداق «یدخلون فى دین اللّه افواجا»، آن ها فوج فوج مسلمان شوند.
آرى، مبلّغى كه در راه هدایت و ارشاد مردم، پیامبر عظیم الشّأن اسلام را الگو قرار داده باید با خوش اخلاقى، رحمت و محبّت و دلسوزى، عفو و اغماض، دلِ مردم را به دین خدا جذب نماید. پیامبرصلى الله علیه وآله فرمود:
«انّما بعثتُ لاتمّم مكارم الاخلاق»
«همانا من براى تكمیل فضائل اخلاقى مبعوث شده ام.»
7- بى تكلّفى
یكى از صفات و ویژگى هایى كه به مبلّغ توفیق خدمت بیشترى در راه ارشاد و تبلیغ مى دهد این است كه زندگى و حضور او در جامعه، سختى و بارى را به دوش مردم ایجاد نكرده، بلكه مردم با وجود او احساس راحتى، بى آلایشى و سادگى داشته و در زندگى و رفتار و كردار و معاشرت با او تكلفّ نداشته باشند.
«تكلّف» این است كه در گفتار و رفتار گوینده و مبلّغ و مربّى، عدم رعایت آداب و اصول اخلاقى و ناهمگونى وجود داشته و تحمّل او بر مردم گران و سنگین آید.(65)
و چون مبلّغ هدایتگر جامعه است خود باید عملاً از دنیاپرستى، تشریفات و تجملات، پرهیز نموده و با بى تكلّفى و ساده زیستى الگوى عملى دیگران باشد.
لذا پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله خود را چنین به مسلمانان و مردم جامعه معرّفى مى فرماید:
« وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِینَ»(66)
«من مایه ى زحمت و از متكلّفین نیستم.»
در سیره و اخلاق پیامبرصلى الله علیه وآله مى خوانیم:
«كان رسول اللّه یَأكل الاصناف من الطّعام یحبّ الرُّكوب على الحمار مؤكفاً و الأكل الحَضیض مع العبید و مناولة السائل بیدیه»(67)
«پیامبر اسلام صلى الله علیه وآله همه نوع غذا را تناول مى كرد و سوار شدن بر الاغ را با پارچه اى به جاى زین كردن دوست مى داشت و غذا خوردن با غلامان را در مكانى پایین وبخشش به فقیران را با دست خویش دوست مى داشت.»
«دعوت هاى شخصى را مى پذیرفت و میزبان را به زحمت نمى انداخت و از معاشرت با انسان هاى مستضعف اكراه نداشت و خود را از آن ها جدا نمى كرد.»
على علیه السلام در حالى كه پیراهنش را وصله مى كرد، فرمود:
«یَخشع القلب و یَقتدى به المؤمنون»(68) «این كار، قلب را خاشع مى كند و مؤمنان از آن الگو مى گیرند.»
8 - خوش سابقه
سابقه خوب و خوش نامى، از صفات برجسته اى است كه سخن و گفتار مبلّغ را در میان مردم و جامعه اثر ویژه اى مى بخشد. قرآن مى فرماید:
« وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ *أُولَٰئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»(69)
«پیشگامان پیشگام، آن ها مقرّبانند.»
«سابقون» كسانى هستند كه نه تنها در ایمان پیشگامند كه در صفات واخلاق انسانى و در كارهاى خیر نیز پیشقدم اند. آنها اسوه و پیشواى خلقند و به همین دلیل از مقرّبان درگاه خداوند متعال مى باشند.
مردم به صالح پیامبرعلیه السلام گفتند:
« یَا صَالِحُ قَدْ كُنتَ فِینَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَٰذَا»(70)
«اى صالح! تو پیش از آن كه دعوى نبوّت كنى، در میان ما مورد اعتماد و مایه امیدوار بودى.»
9- فروتنى و تواضع
خداوند سبحان به پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله دستور مى دهد:
« وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ»(71)
«مؤمنانى را كه از تو پیروى مى كنند، زیر بال محبّت خود گیر و نسبت به آن ها متواضع باش.»
پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله بالاى منبر بود كه متوجه شد براى افرادى كه تازه وارد شده اند فرشى براى نشستن وجود ندارد. با اصرار عباى خود را به آن ها داد تا پهن كرده و بنشینند.
در سیره نبوى آمده كه پیامبرصلى الله علیه وآله جلسات را به صورت دایره برگزار مى نمود و كسانى كه نا آشنا و تازه وارد بودند، پیامبر اسلام را نمى شناختند.
رسول گرامى اسلام صلى الله علیه وآله مى فرماید:
«... انّ التواضع یَزید صاحبه رفعة فتَواضعوا یرفعكم اللّه...»(72) «تواضع و فروتنى، موجب سربلندى و سرافرازى بیشترى مى شود. تواضع كنید تا خداى متعال مقام شما را بلند گرداند.»
پیامبرصلى الله علیه وآله فرمود:
«مَن تواضع للّه رفعه اللّه فهو فى نفسه ضعیف و فى أعیُن الناس عظیم»(73) «كسى كه به خاطر خدا تواضع كند، خداوند مقام او را بالا مى برد. شخص متواضع گرچه پیش خود ضعیف و حقیر است (و خود را كوچك مى شمارد)، ولى در نظر مردم بزرگ است.»
آرى، نتیجه تواضع، ارتباط قلبى با مردم و جلب محبّت آنان است وبه صورت فطرى، انسان كسى را كه دوست دارد؛ دوست دارد با او حرف بزند و ارتباط برقرار نماید و حرف هاى او هم مؤثر واقع مى شود.
امیرمؤمنان على علیه السلام مى فرماید:
«ثمرة التواضع المحبّة»
«نتیجه تواضع، جلب محبّت و علاقه مردم است.»
مولوى مى گوید:
آب از بالا به پستى در رود آنگه از پستى به بالا بر رود
گندم از بالا به زیر خاك شد بعد از آن او خوشه چالاك شد
دانه هر میوه آمد در زمین بعد از آن سرها برآورد از دفین
از تواضع چون ز گردون شد به زیر گشت جزو آدمى حىّ دلیر
10- علم فراگیر
پیامبرصلى الله علیه وآله از خدا مى خواهد:
« وَقُل رَّبِّ زِدْنِی عِلْمًا»(74)، «پروردگارا! علم (و ظرفیّت علمى) مرا زیاد فرما.»
در روایت آمده است:
«هر روزى كه به علم ما افزوده نشود، مغبون هستیم.»(75)
حضرت خضرعلیه السلام كه مسئولیّت تعلیم موسى علیه السلام را به عهده داشت، توسط خداوند آموزش یافته وآگاه شده بود؛
«... وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا»(76)
«و از نزد خود، علمى (فراوان) به او آموخته بودیم.»
خوب است مبلّغ در حدّ مقدور به فنون و اصطلاحات روز هم آشنایى داشته باشد. پیامبرصلى الله علیه وآله پهلوانى را دعوت به اسلام كرد. او گفت: به این شرط دعوت تو را مى پذیرم كه با من كشتى بگیرى و من مغلوب تو شوم. آن حضرت پذیرفت و با او كشتى گرفت. او مغلوب شده و پس از آن مسلمان شد.
11- نظافت و آراستگى
امام صادق علیه السلام مى فرماید:
«كان رسول اللّه صلى الله علیه وآله یُنفق على الطّیب اكثر ممّا یُنفق على الطعام»(77) «رسول خدا براى بوى خوش، بیشتر از غذا خرج مى كردند.»
یكى از عوامل موفقیت پیامبرصلى الله علیه وآله در گسترش اسلام، تمیزى، خوشبویى و آراستگى ظاهر ایشان بود.
آن حضرت براى آراستن خود، گاهى از آب به عنوان آیینه استفاده مى كردند. «فنظر الى الماء»(78)
در روایت آمده است:
«مسواك آن حضرت همیشه پشت لاله گوششان بود.»
از آنجا كه مبلّغ بیشتر از راه سخن تبلیغ مى كند، علاوه بر نظافت لباس و بدن، به نظافت دهان و دندانهایش نیز باید توجه خاصّى داشته باشد.
12- مردمى و دلسوز
قرآن در رابطه با مردمى بودن پیامبر اسلام صلى الله علیه وآله سه تعبیر بیان نموده است:
« رَسُولًا مِّنْهُمْ»(79)، «فرستاده اى از آن ها.»
« أَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا»(80)
«فرستادیم تو را براى مردم رسولى.»
« إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولًا»(81)
«مبعوث شد در آن ها رسولى.»
پیامبر وهدایتگرى «از مردم»، «براى مردم» و«در مردم» مى تواند در راه ارشاد و تبلیغ مردم مؤثّر و موفّق باشد.
موسى علیه السلام در رابطه با انتخاب خودش براى رهبرى و هدایت مردم از خداوند سؤال كرد؟ جواب آمد: «اى موسى! در توبراى هدایت مردم سوزى بود كه در دیگران نبود.»(82)
13- قاطعیّت
حضرت ابراهیم علیه السلام در مقابل بت پرستان ایستاد و با قاطعیّت فرمود:
« وَتَاللَّهِ لَأَكِیدَنَّ أَصْنَامَكُم بَعْدَ أَن تُوَلُّوا مُدْبِرِینَ »(83) «به خداوند سوگند! در غیاب شما نقشه اى براى نابودى بت هایتان خواهم كشید.»
و آنگاه به تهدید خود جامعه عمل پوشاند:
« فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا كَبِیرًا لَّهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَیْهِ یَرْجِعُونَ»(84) «پس (در یك فرصت مناسب) همه آن بت ها، جز بزرگشان را كاملاً خرد كرد تا شاید آن ها به سراغ آن بیایند (و وجدان هاى خفته آن ها بیدار شود).»
همان گونه كه موسى علیه السلام خطاب به سامرى مى گوید:
«... وَانظُرْ إِلَىٰ إِلَٰهِكَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عَاكِفًا لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفًا»(85)
«و (اكنون) به سوى معبودت (گوساله) كه پیوسته آن را پرستش مى كردى نگاه كن، ما حتماً آن را مى سوزانیم (و) سپس خاكستر و ذرّات آن را به دریا خواهیم پاشید.»
ایمان به هدف و یقین به درستى راه، مبلّغ را با شهامت و قاطع مى سازد كه لازمه تبلیغ و ارشاد و راه هدایت مردم است. چنانكه زینب كبرى علیها السلام در مقابل قدرت پوشالى یزید مى فرماید:
«انّى لأستصغرك»
«من تو را پَست و كوچك مى شمارم.»
و امام خمینى (ره) خطاب به ابرجنایتكار زمان مى فرماید:
«آمریكا هیچ غلطى نمى تواند بكند.»
و آیت الله شهید بهشتى خطاب به آمریكا مى گوید:
«به آمریكا بگویید از دست ما عصبانى باش و از این عصبانیت بمیر.»
14- پیشگامى و سبقت
خداوند مى فرماید:
« إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا »(86)
«خداوند وفرشتگانش بر پیامبر درود مى فرستند، اى كسانى كه ایمان آورده اید! شما نیز بر او درود فرستید.»
بنابراین خداوند نیز وقتى مى خواهد به مؤمنین دستور دهد بر پیامبر درود بفرستید، قبل از آن مى فرماید: خدا و ملائكه او بر پیامبر درود مى فرستند.
در آیه دیگر مى فرماید:
« قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِینَ»(87) «(اى پیامبر!) بگو: همانا من مأمورم اولین كسى باشم كه تسلیم فرمان اوست. و (به من گفته شده كه) هرگز از مشركان مباش.»
مبلّغ و هدایتگر مردم باید پیشگام در ایمان و عمل بوده و بالاترین درجه اخلاص و تسلیم را داشته باشد.
حضرت على علیه السلام مى فرماید:
«سوگند كه من شما را به كارى دعوت نمى كنم، مگر آن كه خودم پیشگام باشم و از كارى نهى نمى كنم مگر آنكه خودم قبل از شما آن را ترك كرده باشم.»(88)
15- مبارزه با طاغوت و استكبار
از وظائف مشترك همه انبیاى الهى و رهبران دینى در راه تبلیغ دین و ترویج احكام عالیه خداوند، دعوت مردم به سوى حقّ و مبارزه و مقابله آن ها با طاغوت ها و استكبار و توطئه هاى آنان در هر زمان است.
چنانكه قرآن مى فرماید:
« وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ»(89)
«همانا ما در میان هر امّتى پیامبرى را برانگیختیم (تا مردم را ارشاد و تبلیغ نماید) كه خدا را بپرستید و از طاغوت (هر معبودى جز خدا و هر حاكم ظالم و ستمگرى) دورى كنید.»
مبلّغ مى خواهد مردم را به سوى خداپرستى دعوت نماید و دعوت به توحید و اعتقاد به یگانگى خدا، با پذیرش سلطه طاغوت ها و ستمگران سازگار نیستد و عبادت و اطاعت از خدا، تنفّر و برائت از قدرت هاى غیر الهى و ستمگر را به دنبال دارد.
خداوند خطاب به پیامبرش موسى علیه السلام مى فرماید:
« اذْهَبْ إِلَىٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَىٰ »(90)
«(اى پیامبر ما! در جهت ارشاد و تبلیغ و مبارزه با طاغوت،) به سوى فرعون طغیانگر برو.»
پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله سه سال مخفیانه به تبلیغ دین و هدایت مردم پرداخت تا این كه آیه خطاب به او نازل شد:
« فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِینَ *إِنَّا كَفَیْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِینَ»(91)
«بنابراین آنچه را بدان مأمور شده اى آشكار كن و از مشركان اعراض نما (و به آنان اعتنا نكن). همانا ما تو را از (شرّ) استهزاكنندگان كفایت كردیم.»
بنابراین مبلّغ نباید به هیاهوى مخالفان اعتنا كند، بلكه با صراحت و قدرت، انزجار خود را نسبت به مخالفان لجوج اعلام دارد و از هیچ مكر و حیله و توطئه اى ترس نداشته باشد كه خدا پشتیبان اوست و هوشیار باشد كه دشمنان و استكبار جهانى براى جدایى مردم از راه خدا و حقیقت، بودجه هاى سنگینى خرج مى كنند و از انواع و اقسام وسائل تبلیغى و ارتباطى مدرن در جهت انحراف مردم به خصوص نسل جوان استفاده مى كنند.
16- مردم دارى
از پیامبرصلى الله علیه وآله سؤال شد: چه كسى نزد خدا عزیزتر است؟ آن حضرت در جواب فرمودند: «أنفع النّاس للنّاس»(92)
«كسى كه نفع او براى انسان ها بیشتر باشد.»
امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند مى فرماید:
«الخلق عیالى، فأحبّهم ألطَفهم بهم و أسعاهم فى حوائجهم» «مردم نان خور من محسوب مى شوند و كسى نزد من گرامى تر است كه نسبت به آن ها مهربان تر باشد و در رفع مشكلاتشان بیشتر بكوشد.»
در منابع دینى، واژه ها و تعبیراتى داریم كه هركدام به گونه اى به ارزش و اهمیّت مردم دارى، مردمى بودن دلالت داشته و تشویق مى كند و از طرفى بى مهرى با مردم را نكوهش مى نماید.
رسول گرامى اسلام صلى الله علیه وآله مى فرمایند:
«خیاركم احسنكم اخلاقاً الّذین یألفون ویؤلفون»(93) «برگزیده ترین شما خوش خوترین شمایند؛ آنان كه با دیگران انس مى گیرند و دیگران نیز با آنان مأنوس مى شوند.»
در میان ارزشهاى دینى، مردم دارى و اُلفت، از جایگاه ویژه اى برخوردار است.
مردم، مبلّغان دینى و معلّمان و مربّیان را امین و یاور و دوست و رازدار خود مى دانند و انتظار دارند كه با چهره اى گشاده و صبر و حوصله به درد دل آن ها گوش داده و در غم آن ها شریك بوده و در حدّ توان براى گره گشایى از مشكلات آنان تلاش و كوشش نمایند.
مردم دارى، نعمتى الهى و اعتماد مردم، گوهرى گرانبها مى باشد كه باید در حفظ آن كوشش نموده و از خصوصیّات و خصلت هایى كه سبب اعتماد مردم مى شود، غافل نشد.
امام خمینى (ره) مى فرماید:
«خصوصیّات بزرگى چون قناعت و شجاعت و صبر و زهد و طلب علم و عدم وابستگى به قدرت ها و مهمتر از همه، احساس مسئولیّت در برابر توده ها، روحانیّت را زنده و پایدار و محبوب ساخته است.»(94)
در مورد توجّه به امر «مردم دارى» مرحوم میرزاى شیرازى مى گویند: یكى از شاگردان معظم له كه عازم ایران بود، از ایشان درخواست اجازه اجتهاد كرد. میرزا به او فرمود:
«اگر چه شما ملّا و مجتهد هستید، ولى اخلاق خوب و مردم دارى ندارید، به این لحاظ، این اجازه به نفع شما نیست.»(95)
و به گفته شهید آیت اللّه دكتر بهشتى (ره):
«... ما چه بخواهیم و چه نخواهیم مردم از روحانى محلّشان انتظار دارند كه اگر گرهى در كارشان پیدا مى شود، قدم بگذارد جلو و گره گشایى كند؛ مشكل پیدا مى شود، حل كند... این ها از خصلت هاى اساسى یك روحانى است.»(96)