مفاهیم تحریف شده

نویسنده : آیت الله مکارم شیرازی

اهمیّت امر به معروف و نهى از منكر در آموزه‌هاى اسلامى

اسلام در حدود 1400 سال پیش به مسئله «امر به معروف و نهى از منكر» كه جزء مهم‌ترین مسائل جامعه بشرى است توجّه داشته در حالى كه متأسّفانه دنیاى امروز هنوز توجّهى به آن ندارد.
در روایتى امیرمؤمنان (ع) مى‌فرمایند :
«مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ كُلُّهَا ... عِنْدَ الاَْمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنْ الْمُنْكَرِ إِلاَّ كَنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّی»[87] همه كارهاى خیر یك طرف و امر به معروف ونهى از منكر یك طرف، امر به معروف و نهى از منكر همچون دریاست و كارهاى خیر دیگر به‌اندازه آب دهان. یعنى ضامن اجراى كارهاى خیر، امر به معروف و نهى از منكر است و اگر این كار تعطیل شود، كارهاى خیر دیگر نیز تعطیل مى‌شوند.
انسان‌ها در زندگى مشترك مسئولیّت مشترك دارند، اگر در محلّه ما جوانى معتاد پیدا شود احتمال سرایت اعتیاد به جوانان دیگر محلّه بسیار قوى است. بنابراین همه وظیفه نهى از منكر دارند.
در احادیث اسلامى تشبیه شفّاف و خوبى براى امر به معروف ونهى از منكر وجود دارد: اگر در یك بازار بزرگ، مغازه‌اى آتش بگیرد آیا بقیه اهل بازار بى‌تفاوت مى‌مانند و مى‌گویند: به ما ارتباطى ندارد؟ یا چون بازار، سرنوشت مشترك دارد و امكان سرایت آتش به دیگران نیز هست همه اقدام به خاموش كردن آن مى‌كنند؟

روش‌هاى امر به معروف و نهى از منكر

امر به معروف و نهى از منكر در اسلام دو مرحله دارد: اوّل، نصیحت، اندرز و كارهاى فرهنگى و در مرحله دوم، برخورد، در جایى كه راه دیگرى وجود نداشته باشد. در دو آیه از سوره مباركه آل عمران به هر دو روش فوق اشاره شده است. در اوّلین آیه، خطاب به همه امّت و با اشاره به مرحله اوّل مى‌فرماید :
(كُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ)[88] شما بهترین امّت‌ها بودید كه در جهان ظاهر شدید؛ اوّلین برنامه شما این است كه امر به معروف و نهى از منكر كنید.
امّا شش آیه قبل از آن مى‌فرماید :
(وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ)[89] باید گروهى در میان شما دعوت به نیكى و امر به معروف و نهى از منكر كنند.
اشاره این آیه به مرحله دوم و دولت و مسئولین جامعه است كه باید در موقع لزوم، برخورد حكیمانه و صحیحى داشته باشند و به همین دلیل است كه اصل هشتم قانون اساسى ما دعوت به امر به معروف و نهى از منكر مى‌كند ولى متأسّفانه تاكنون جامه عمل به آن پوشانده نشده است.
امام باقر (ع) مى‌فرمایند :
«بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ وَ تَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَكَاسِبُ»[90] به‌واسطه امر به معروف و نهى از منكر، واجبات انجام مى‌شود و جادّه‌ها امن و كسب‌ها حلال مى‌گردد. به عبارت دیگر، امر به معروف و نهى از منكر، تنها مربوط به مسائل شرعى نمى‌شود و در اقتصاد و نظم اجتماعى نیز تأثیر دارد.

تحریف‌ها در امر به معروف و نهى از منكر

متأسّفانه اخیراً این مسئله تحریف شده و تنها به كار فرهنگى اكتفا مى‌شود در حالى كه كار فرهنگى گام اول است. براى مثال درباره موادّ مخدّر باید كار فرهنگى كرد ولى در جاى مناسب، برخورد فیزیكى نیز لازم است. از طرفى باید مردم را با كار فرهنگى به كسب حلال دعوت كنیم ولى از طرف دیگر باید براى متخلّفین، تعزیرات حكومتى قرار دهیم. تمام بایدها و نبایدها همین حالت را دارند، در ابتدا كار فرهنگى، و هرگاه نتیجه‌اى نداشت، لازم است اقدامات دیگرى انجام شود. آیا مبارزه فیزیكى با موادّ مخدّر و به شهادت رسیدن عزیزانمان در این مسیر، خشونت است؟ امیرمؤمنان(ع) در بستر شهادت فرمودند : «فَیَدْعُو خِیَارُكُمْ فَلاَ یُسْتَجَابُ لَهُم»[91] اگر امر به معروف و نهى از منكر را ترك كنید، چنانچه نیكان شما نیز دعا كنند، دعایشان مستجاب نمى‌شود.