مفاهیم تحریف شده

نویسنده : آیت الله مکارم شیرازی

توسّل در فقه اهل سنّت

پیش از «ابن تیمیّة» و «محمّد بن عبدالوهّاب»[55] تمام بزرگان اسلام در مشكلات، متوسّل به اولیاءاللّه مى‌شدند. در حال حاضر نیز غیر از وهابیون، تمام مسلمانان اعم از شیعه و غیر شیعه در مشكلات متوسّل به آن بزرگواران مى‌شوند و این مسئله مورد اتّفاق مسلمین بوده و هست.[56]
«شافعى»[57] یكى از ائمّه مذاهب اربعه اهل سنّت است وكسى است كه هیچ كدام از فرقه‌هاى اهل سنّت نمى‌توانند منكر او شوند. او اشعار معروفى دارد كه نشان مى‌دهد به اهل‌بیت پیامبر : متوسّل شده است. كتاب «صواعق» نوشته «ابن حجر مكّى» كه از متعصّبین اهل سنّت است شعرى از او را در عین تعصّب نقل مى‌كند :
آلُ النَّبِىِّ ذَرِیعَتِی وَ هُمُ إِلَیْهِ وَسِیلَتِی أَرْجُو بِهِمْ أُعْطی غَداً بِیَدِ الْیَمِیْنِ صَحِیْفَتِی[58] اهل بیت پیامبر: وسیله من هستند. آن‌ها واسطه تقرّب من به خدا محسوب مى‌شوند. امیدوارم به وسیله آل محمد : در روز قیامت، خداوند نامه عمل من را به دست راستم بدهد. (زیرا دادن نامه عمل به دست راست در مقابل آنان كه نامه عملشان به دست چپشان داده مى‌شود نشانه اهل نجات است).
او در این شعر، با صراحت به اهل‌بیت پیامبر: متوسّل مى‌شود. آیا مى‌توانند بگویند كه امام شافعى نیز مشرك شده است؟
دانشمند معروفى از علماى اهل سنّت به نام «سمهودى» در كتابش به نام «وفاء الوفاء» بحث‌هایى درباره توسّل دارد كه به بعضى از روایات آن اشاره مى‌كنیم.
در روایتى كه دو تن از بزرگان اهل سنّت به نام‌هاى «نسائى وترمذى» نقل مى‌كنند، آمده است: در زمان پیامبر اكرم(ص) مرد نابینایى از ایشان براى شفاى بیمارى‌اش تقاضاى دعا كرد. پیامبر (ص) به او دستور داد چنین دعا كند :
«أَللَّهُمَّ إِنِّى أَسْئَلُکَ وَ أَتَوَجَّهُ إِلَیْکَ بِنَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ نَبِىِّ الرَّحْمَةِ، یا مُحَمَّدُ إِنِّی تَوَجَّهْتُ بِکَ إِلى رَبِّی فِی حاجَتِی لِتَقْضِیَ لِیَ اللَّهُمَّ شَفِّعْهُ فِیَّ»[59] اى محمّد! در پیشگاه خدا شفاعت مرا كن تا حاجتم را بگیرم. و در نهایت این مرد نابینا در پرتو این توسّل و توجّه به لطف پروردگار بینا شد.
در نمونه دیگر، «بیهقى» از دانشمندان معروف اهل سنّت مى‌گوید: زمان خلیفه دوم در سالى، قحطى شدیدى در شهر مكّه به‌وجود آمد. بلال به همراه عدّه‌اى از صحابه بر سر قبر پیامبر آمدند و چنین گفتند: «یا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَقِ لاُِمَّتِکَ ... فَإِنَّهُمْ قَدْ هَلَكُوا»[60] اى پیامبر خدا! بارانى از خدا براى امّتت بخواه، آن‌ها در حال هلاك شدن هستند.
آیا بلال كه به مكتب پیامبر (ص) آشنا بود و عدّه‌اى از صحابه به‌دلیل توسّلشان مشرك و كافر شدند؟
آخرین نمونه، كتاب «صحیح دارمى» از كتب بسیار معروف اهل سنّت است كه از «عایشه» نقل مى‌كند: در مدینه قحطى شدیدى شد، بعضى به عایشه گفتند: نكته‌اى از پیامبر در این زمینه سراغ دارى؟ او گفت: عقیده من این است كه اگر سقف بارگاه پیامبر را سوراخ كنند و آسمان پرتوش بر قبر پیامبر بیفتد، مى‌بارد. (شاید از پیامبر شنیده بود) این كار را كردند و باران فراوانى آمد.[61]

آثار تربیتى توسّل

درباره حقیقت و مفهوم توسّل جمله‌هایى كوتاه و فشرده گذشت. امّا درمورد آثار آن و این‌كه چگونه تبدیل به یك مكتب عالى تربیتى مى‌شود، مطالبى را بیان مى‌كنیم.
زمانى كه به اولیاءاللّه مانند امیرالمؤمنین على (ع) متوسّل مى‌شوم چه در مشكلات فردى مانند بیمارى‌ها و كسب و تجارت و غیره یا در مشكلات اجتماعى، در فكر فرو مى‌روم كه چرا ایشان در پیشگاه خدا محبوبیّت دارند، و من چگونه مى‌توانم رابطه عاطفى ومعنوى با مولایم پیدا كنم تا شفیع من در پیشگاه خدا باشد؟ در پاسخِ خود مى‌گویم كه او كوه علم بود و منِ نادان، چه تناسبى با او دارم؟ او شجاع بود و من ترسو هستم. او به یتیمان، درماندگان وبیماران بسیار محبّت داشت؛ آیا حاضرم گام در جاى گام‌هاى ایشان بگذارم؟ على (ع) عدالت داشت و حتّى برادرش را نیز مشمول عدالت سخت خود كرد، آیا حاضرم این‌گونه باشم؟ اگر با مولا پیوند عاطفى نداشته باشم چگونه مى‌توانم چنین درخواستى كنم؟
و یا هرگاه خانمى متوسّل به بانوى اسلام (س) مى‌شود، اگر به محتواى دعا یا زیارت ایشان توجّه كند نمى‌تواند بدحجاب یا بى‌حجاب باشد. چرا حضرت زهرا (س) آبرومند است؟ من چگونه رابطه معنوى با ایشان پیدا كنم تا بتوانم از آن بزرگوار در پیشگاه خدا طلب شفاعت كنم؟
بنابراین، مسئله توسّل، در عین حال كه راهى براى گشودن مشكلات است، مكتب عالى تربیتى نیز براى ما ایجاد مى‌كند.

تحریف در مفهوم سازنده توسّل

گاهى برخى توسّل را به یك تشریفات تبدیل مى‌كنند به‌گونه‌اى كه كتاب مفاتیح را زیر بغل زده و مرتّب دعاى توسّل مى‌خوانند بدون این‌كه شباهتى با آن بزرگواران داشته باشند. رباخوار، محتكر و ظالم هستند و اموال یتیمان را مى‌برند و بعد مى‌گویند: «یَا وَجِیهاً عِنْدَ اللَّهِ اشْفَعْ لَنَا عِنْدَ اللَّه». آیا همین اندازه كه در ماه مبارك رمضان بدون ارتباط با مفاهیم وتعلیمات قرآن، آن را بر سر بگیریم، توسّل به قرآن محسوب مى‌شود؟ یا این حركت، جنبه سمبلیك دارد یعنى قرآنى كه بر سر ماست، راهنما، رهبر و پیشواى ماست. قطعاً چنان برخوردى با مفهوم توسّل، نادرست است.
گروه دیگر در مقابل گروه اوّل تصوّر مى‌كنند توسّل شرك است! آن‌ها نیز در اشتباه هستند، زیرا شرك در عبادت است و كسانى كه متوسّل مى‌شوند، عبادت نمى‌كنند. در توسّل تكوینى ـ همان‌طور كه گذشت ـ آیا وقتى از دیگران كمك مى‌گیریم دچار شرك شده‌ایم؟
توسّل تشریعى نیز مانند آن است، زیرا از آبرومندان نزد خدا براى رفع مشكلات و برآورده شدن حوائج طلب كمك مى‌كنیم.