پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

راه‌هاى مقابله با مشكلات‌

همان‌گونه كه گذشت زندگى انسان هرگز خالى از مشكلات و حوادث تلخ نیست. گاه این پیامدها تمام زمینه‌هاى فعالیت دنیوى، اخروى، فردى و اجتماعى او را تحت تأثیر قرار مى‌دهد. مهم این است كه چه تدبیرى بیندیشیم تا خود را از انبوه آفات مصون سازیم و جلوى این مشكلات را سد نماییم.
‌﴿ صفحه 310 ﴾
نیازمند بیان نیست كه زندگى دنیا توأم با مصیبت‌ها و ناگوارى‌هاى گوناگون است و هرگز از رنج و غم و اندوه خالى نمى‌شود. حال آنچه مهم است چاره‌اى است كه مى‌توان به كار بست تا انبوه ناگوارى‌ها و غم‌ها بر آدمى مسلط نشوند و او را از انجام وظایفش باز ندارند؛ یعنى آدمى باید به گرفتارى‌ها و ناگوارى‌ها مسلط گردد، نه این‌كه گرفتارى‌ها و اندوه‌ها بر وى مسلط شوند و او را از انجام مسؤولیت‌ها باز دارند. به راستى راه علاج این مهم چیست؟
قبل از بیان راه علاجِ مناسب، توجه به یك نكته ضرورى مى‌نماید: به طور طبیعى افرادى كه حساسیت بیشترى دارند، بیشتر در معرض این آفات قرار دارند؛ یعنى برخى مردم در مواجهه با ناگوارى‌ها با روحیه‌اى بسیار خون‌سرد رفتار نموده، در مقابل مشكلات، زیاد نگران نیستند و كمتر در تعارض با این ناگوارى‌ها قرار مى‌گیرند. در مقابل، گروهى دیگر خیلى زود متأثر مى‌شوند و به‌گونه‌اى سریع و عمیق تمام وجودشان تحت تأثیر واقع مى‌شود و تا مدت‌ها هم‌چنان متأثر باقى مى‌مانند و نمى‌توانند خود را به سهولت از چنگال آنها نجات بخشند؛ این گروه دوم بیشتر در معرض خطرها و بیمارى‌هاى روانى؛ مانند احساس یأس و درماندگى، و افسردگى و اضطراب، یا بیمارى‌هاى جسمى، مانند فلج قرار مى‌گیرند، كه خود باعث پیچیدگى بیشتر مشكلات و بر زمین‌ماندن كارها مى‌شود. حال مهم این است كه چنین افرادى چگونه مى‌توانند از این آفات مصون بمانند؟ امام متقین على(علیه السلام) در این‌باره مى‌فرمایند: براى آن‌كه از این گونه غم‌ها در امان باشید باید دو نیروى حیاتى را در خود زنده كنید. آن دو نیرو عبارتند از: نیروى صبر و شكیبایى و نیروى یقین.

الف) صبر
صبر یك مقوله مهم اخلاقى است و انسان از طرق مختلفى مى‌تواند این نیرو را تحصیل نماید. صاحب ملكه صبر مى‌تواند در برابر پیشامدهاى سخت و ناگوار مقاومت كند و زود تحت تأثیر واقع نشود. البته جایگاه این بحث، و بیان روش‌هاى كسب صبر، در كتاب‌هاى اخلاقى است و ما در این‌جا قصد ورود به آن بحث‌ها را نداریم. در هر حال اگر آدمى بتواند ملكه صبر و شكیبایى را در خود تقویت كند، از تمام همّ و غمّ و آفات دنیا مصون مى‌ماند. ناگوارى‌ها و
‌﴿ صفحه 311 ﴾
رنج‌ها و غم‌ها موجب نگرانى مى‌شوند و آدمى را از پا در مى‌آورند؛ اما انسان صبور به كمك ملكه صبر، مقاومت درونى خود را افزایش مى‌دهد و در مقابله با سختى‌ها و ناگوارى‌ها شیوه‌هاى بسیار متنوعى پیش مى‌گیرد كه هر قدر این عوامل قوى‌تر باشند آن نیروى مقاومت درونى قوى‌تر عمل مى‌كند.

ب) حسن یقین
مراد از حسن یقین این است كه انسان به حسن تدبیر الهى اعتماد داشته باشد. ما در بحث‌هاى گذشته به این موضوع پرداختیم. یكى از تعلیماتى كه مورد اهتمام ادیان الهى واقع شده است و اسلام در آیات و روایات فراوانى به آن پرداخته، مسأله قضا و قدر الهى است؛ البته به همان معنایى كه در معارف الهى مطرح است؛ نه برداشت نادرست و جبرگرایانه‌اى كه در بین مردم وجود دارد. به اختصار مى‌توان گفت اعتقاد به قضا و قدر الهى یعنى اعتقاد به این‌كه عالم تدبیرى فراتر از تدبیرهاى جزیى ما اداره مى‌شود. ما در محدوده‌اى بسته و تنگ فكر مى‌كنیم و نقشه مى‌كشیم و براى انجام كارها، توان و قدرت اندك خود را به كار مى‌گیریم و در بسیارى از موارد با مشكل مواجه مى‌شویم و از رسیدن به مقصد باز مى‌مانیم. این خود نشان از آن دارد كه تدبیرى فراتر از آنچه ما اندیشیده‌ایم وجود دارد. همه ما در موارد متعددى تجربه كرده‌ایم كه على‌رغم در نظر گرفتن هدفى خاص و حركت در پى رسیدن به آن، به نتیجه‌اى بسیار مهم‌تر رسیده‌ایم كه هیچ انتظارش را نداشتیم، گاهى نیز برعكس با وجود دقت فوق‌العاده و تلاش طاقت‌فرسا هرگز به هدف دست نیافته‌ایم. گاهى آدمى به دنبال كار خیرى حركت مى‌كند؛ ولى به جاى خیر، مصیبت مى‌آفریند. این نمونه‌هاى ساده، جملگى از وجود مدبّرى برتر از انسان خبر مى‌دهد. این‌كه گاه على‌رغم خواسته ما؛ زلزله، سیل، آفات و بلاهایى رخ مى‌دهد و گروهى رابه كام مرگ فرو مى‌برد و دچار نابسامانى‌ها و گرفتارى‌ها مى‌نماید، ثابت مى‌كند كه همه امور به خواست انسان محقق نمى‌شود. در تعالیم دینى بر این مسأله تأكید شده است كه انسان باید بداند بر كل نظام هستى و حوادث تلخ و شیرینى كه در این عالم اتفاق مى‌افتد تدبیر كلى الهى حاكمیت دارد. درست است كه در این موارد ما با پدیده‌هاى وحشت‌بار و غم‌انگیز مواجه
‌﴿ صفحه 312 ﴾
مى‌شویم و گمان مى‌كنیم كه به وقوع پیوستن این امور ناشى از نقص و كاستى در تدبیر جهان است؛ ولى از وجود نظم و تدبیر در كل نظام هستى درك مى‌كنیم كه مسایلى كلى‌تر و فراگیرتر وجود دارد كه ما از آنها غافلیم، و در واقع هم نباید از آنها مطلع باشیم؛ چون اینها وسیله آزمایش هستند و اگر آدمى آنها را بداند، آن آزمایش درست انجام نمى‌گیرد. شخص مؤمن به واسطه ایمان و حسن ظنّى كه به تدبیر الهى دارد، مى‌داند این حوادث عبث نیستند. نباید پنداشت كه اختیار حوادث، از دست خداوند قادر متعال خارج شده و این حوادث، خارج از تدبیر الهى به وقوع پیوسته است. هم‌چنین نباید پنداشت كه خداوند سبحان مى‌خواهد مردم را به زحمت اندازد و آزار دهد. خداوند، رحیم و رئوف است؛ ولى این حوادث تلخ و ناگوار، در كل نظام هستى ضرورت دارد و مى‌باید واقع شود و ما چون نمى‌توانیم مصلحت آن را درك كنیم، پذیرفتن آنها براى ما سخت مى‌آید. اگر ما نیز مسایل كلى عالم هستى را درك مى‌كردیم، تمام این پدیده‌ها را ضرورى مى‌یافتیم؛ چه لازمه یك تدبیر عاقلانه و حكیمانه تحقق چنین رخدادهایى است.
به هر حال اعتقاد به حكمت خداوند و مدبّرانه بودن افعال الهى و این كه نظام خلقت بر محكم‌ترین شكل استوار گردیده است، باعث مى‌شود تا آدمى در برخورد با حوادث ناگوار و غم و اندوه بى‌شمار، آرامش خود را از كف ندهد. به هر میزان كه ما از حسن یقین و اعتماد به تدبیر الهى برخوردار باشیم، آرامش بیشترى خواهیم داشت. كودكى را فرض كنید كه در محیط خانواده به بیمارى مبتلا مى‌شود و مادر او را از تناول غذاهاى لذیذ منع مى‌نماید. در این‌جا كودك ناراحت شده گریه مى‌كند؛ چون مى‌پندارد مادر خیرخواه او نیست و این ممانعت‌ها خصمانه است. یا وقتى داروى تلخى در حلق او مى‌ریزد، گمان مى‌برد مادر با وى دشمنى دارد؛ یعنى به تدبیر مادر اعتماد و حسن یقین ندارد. اما كم‌كم كه بزرگ‌تر مى‌شود و مى‌فهمد كه خوردن این داروى تلخ براى بهبود او ضرورى است، یا كمبود غذایى وى این داروى تلخ جبران مى‌شود و این كار مادر از روى محبت و نیك‌اندیشى است، به تدبیر مادر یقین پیدا مى‌كند و به كار او آفرین مى‌گوید و از خوردن تلخ‌ترین داروها نیز امتناع نمى‌كند. لذا مشاهده مى‌كنیم هر چه كودك رشد مى‌كند، مقاومت وى براى خوردن دارو كاهش مى‌یابد و راحت‌تر
‌﴿ صفحه 313 ﴾
داروهایش را مى‌خورد. گاه حتى با توصیه مادر، خودش دارو را مى‌خورد؛ چه دیگر هرگز گمان نمى‌برد كه پدر و مادر با وى خصومت دارند.
چنین تصور و ذهنیتى در رفتارهاى تربیتى و آموزش والدین نیز جریان دارد؛ یعنى كودكى كه در ابتدا با تنبیه والدین تن به انجام آدابى خاص مى‌داد، وقتى به رشد لازم مى‌رسد دیگر از تنبیه‌شدن ناراحت نمى‌شود؛ چون مى‌داند كه این تنبیه براى تأدیب و آموزش او لازم بوده است. همین طور وقتى معلم تكلیف سنگینى به شاگرد خود مى‌دهد، برخى دانش‌آموزان گمان مى‌برند كه معلم، با آنها از در خصومت وارد شده است و سخت‌گیرى بى‌مورد مى‌كند؛ اما پس از قبولى در امتحان و تشویق‌شدن و جایزه گرفتن، مى‌فهمند كه سخت‌گیرى معلم براى تربیت و آموزش بوده و به این تدبیر، حسن اعتماد پیدا مى‌كنند و دیگر از تكلیف و سخت‌گیرى معلم ناراحت نمى‌شوند. مؤمن نیز وقتى نسبت به مدبّر عالم هستى چنین ایمان و اعتمادى داشته باشد و تمام تدابیر او را نیكو و برخاسته از حكمت بى‌منتهاى او بداند، هرگز به صرف مواجهه با یك حادثه ناگوار ابراز ناخرسندى نمى‌كند و آن را امرى با حساب و كتاب قلمداد مى‌كند. او با حسن یقین و اعتماد خود معتقد است كه تمام این اعمال و حوادث به‌جا و درست است و ما به علت عدم احاطه بر مصالح كلى عالم هستى نمى‌توانیم مصالح وقوع این پدیده‌ها را درك كنیم. بنابراین اگر ما معرفت خود را نسبت به خداى متعال بالا ببریم و باورهاى ذهنى و نگرشمان را نسبت به حضرت حق تصحیح كنیم، همیشه با آرامش و اطمینان خاطر به استقبال حوادث ناگوار و رخدادهاى تلخ مى‌رویم و حتى این حوادث براى ما ناگوار جلوه نخواهد كرد و در مواجهه با آنها در پى وظیفه خود هستیم؛ مثلاً اگر زلزله‌اى رخ داده، در پى كمك به افراد مصیبت‌دیده و نجات جان آنان هستیم. به این ترتیب هم در میدان عمل وظیفه خود را انجام مى‌دهیم و هم نسبت به این كه چرا این حادثه در عالم رخ مى‌دهد تشویش خاطر نداریم و با تعلیل عقلى و یقینى مى‌دانیم كه این حادثه محصول تدبیر الهى بوده و هر چه او بخواهد صلاح است. این نگرش و باور ذهنى باعث مى‌شود غم و غصه دنیا نتواند ما را از فعالیت و تلاش باز دارد؛ بلكه به عكس، ما را در خدمت به دیگران و انجام وظیفه ترغیب مى‌كند؛ اما اگر چنین یقینى نسبت به تدبیر الهى نداشته باشیم در برخورد با غم‌ها و اندوه‌ها،
‌﴿ صفحه 314 ﴾
سخت افسرده‌خاطر مى‌شویم و توان حركت و پى‌گیرى كارها را از دست مى‌دهیم. پس اگر انسان بتواند چنین یقینى كسب كند كه تمام امور محقَق در عالم، محصول تدبیر حكیمانه الهى است، دیگر به راحتى مى‌تواند با تمام این مشكلات و غم و غصه‌ها مقابله كند و محكوم آنها نشود. در این صورت، نه تنها غم و اندوه و نگرانى بر او مسلط نمى‌شود؛ بلكه به نردبانى براى تكامل هرچه بیشتر او تبدیل مى‌گردد.
‌﴿ صفحه 315 ﴾

درس چهل و سوم: از فضیلت تا رذیلت

اعتدال، معیار فضیلت‌
مفهوم حد اعتدال‌
مطلوبیت اعتدال در قرآن و حدیث‌
قصد در مقابل جوْر‌
اعتدال در آمال و آرزوها
‌﴿ صفحه 316 ﴾
‌﴿ صفحه 317 ﴾

از فضیلت تا رذیلت

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
مَنْ تَرَكَ الْقَصْدَ جَارَ، و نِعْمَ حَظُّ الْمَرْءِ الْقَنُوعُ، وَ مِن شَرِّ مَا صَحِبَ المَرْءَ الْحَسَدُ، وَ فِى القُنُوطِ التَّفْرِیطُ، وَالشُّحُ یَجْلِبُ؛
آن‌كه اعتدال و میانه‌روى را كنار نهاد، به ستم گرایید، و قناعت چه خوش بهره‌اى است براى انسان، و از بدترین همراهانِ آدمى، حسد است و در نومیدى، كوتاهى است و بخل ملامت آرد.


كلام اهل‌بیت(علیهم السلام) نور چشم و قوت قلب و توان بازوى اهل همّت است. تاكنون به قدر توفیقِ الهى، به استناره از پرتو فیض كلام قدسى امام متقین، على بن ابى‌طالب(علیه السلام)پرداخته‌ایم و به میزان ظرفیت وجودىِ خود به تقویت دل و دین نشستیم و از مواعظ و حكمت‌هاى آن بحر بى‌انتها فایده‌ها بردیم. اینك به مهر عنایت حضرتشان به شرح و بررسى گزیده‌اى دیگر از كلام امیر دو عالم مى‌پردازیم.
در این بخش از كلام ابتدا حضرت(علیه السلام) مى‌فرمایند: مَنْ تَرَكَ الْقَصْدَ جَار؛ كسى كه از حد اعتدال و میانه‌روى خارج شود ستم مى‌كند. بعد از این جمله كوتاه، حضرت(علیه السلام) چندین جمله دیگر نیز بیان مى‌كنند كه از نظر معنا، جزء مصادیق همین كلام كوتاه محسوب مى‌گردد. البته جملات بعدى در نهج‌البلاغه نقل نشده‌اند؛ چون مرحوم سید رضى سخنان امیرالمؤمنین(علیه السلام)را به صورت گزینشى گرد آورده است. به هر حال در نسخه بحارالانوار بعد از عبارت مَنْ تَرَكَ الْقَصْدَ جَارَ چند جمله دیگر نقل شده است كه در نهج البلاغه نیامده است. اینك قبل از پرداختن به جملات دیگر به شرح و تفسیر اصل اعتدال و میانه‌روى مى‌پردازیم.
‌﴿ صفحه 318 ﴾