پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

معیار رعایت حقوق دیگران در اخلاق‌

در هر حال با صرف نظر از برخى حقوق، مانند حق پدر و مادر، در بسیارى از موارد، ضرورت رعایت حق دیگران، به‌خصوص حقوق اخلاقى، منوط به این است كه طرف مقابل نیز تا
﴿ صفحه 308 ﴾
اندازه‌اى حق را رعایت كند؛ كه اگر یكى از طرفینْ حقوق دیگرى را رعایت نكند، بر طرف دیگر لازم و واجب نیست كه حقوق وى را رعایت نماید؛ مثلاً اگر یكى از دو رفیق ناسازگارى پیشه كند و جفا و بى‌مهرى نشان دهد و در نهایت، حقوق طرف مقابل را رعایت نكند، در این صورت ضرورت ندارد كه طرف دیگر حقوق او را رعایت كند. چه بسا رعایت حقوق از جانب یكى از طرفین و خوش‌رفتارى وى، موجب جرى‌تر شدن شخص متخلف گردد. پس در برخى موارد، رعایت حق دیگران مشروط به این است كه طرف مقابل هم حق را محترم بشمارد. البته هم‌چنان كه اشاره كردیم رعایت برخى از حقوق مشروط به رعایت متقابل نیست؛ لذا اگر یكى از طرفین، حق را رعایت نكند موجب آن نمى‌شود كه طرف دیگر هم بتواند حق وى را زیر پا بگذارد؛ بلكه بر دیگرى لازم است كه حق طرف مقابل را رعایت كند؛ نظیر برخى حقوقى كه در مورد دوست یا پدر و مادر وجود دارد.
در بسیارى از مواقع، تا زمانى كه طرف مقابل موقعیت اجتماعى و مالى دارد، حقوق وى را رعایت مى‌كنند؛ اما به محض این‌كه از موقعیت اجتماعى خود، ساقط مى‌شود و ثروت وى از كفَش مى‌رود، دوستانْ جفاكار مى‌شوند و حقوق رفاقت فراموش مى‌گردد؛ چنان‌كه گویى اصلا رفاقتى بین آنها وجود نداشته است. در چنین موقعیتى است كه حضرت(علیه السلام) شرط رعایت حقوق دیگران را این مى‌داند كه، طرف مقابل نیز حق تو را رعایت كند، نه این كه صاحب حق از موقعیت اجتماعى و مقام و منزلتى رفیع برخوردار باشد؛ بلكه حتى اگر موقعیت اجتماعى وى پایین نیز باشد به سبب حق‌شناسى‌اش، مى‌باید حقوق او را رعایت كنید: إِعْرِفِ الْحَقَّ لِمَنْ عَرَفَهُ لَكَ رَفِیعًا كَانَ أَوْ وَضِیعًا.
این كلام حضرت(علیه السلام) هشدارى است در مورد غفلت‌هایى كه انسان به طور طبیعى به آن مبتلا مى‌شود. برخى افراد به‌گونه‌اى تربیت شده‌اند كه وقتى رفیق آنها موقعیت اجتماعى خود را از دست مى‌دهد، اندك اندك وى را فراموش مى‌كنند؛ در حالى كه مؤمن نباید این‌گونه رفتار كند. مؤمن باید حق‌شناس باشد و در همه حالات حقوق دیگران را رعایت نماید؛ هرچند صاحب حق هیچ موقعیت اجتماعى‌یى نداشته باشد. تنها معیار رعایت حقوق دیگران آن است كه طرفْ نسبت به شما حق‌شناسى داشته باشد و حق شما را تضییع نكرده باشد.
‌﴿ صفحه 309 ﴾

مشكلات، همزاد بشر‌

انسان خواه‌ناخواه در زندگى با مشكلات و مصایب مختلف روحى و روانى مواجه مى‌شود. گاه گرهى در كارش مى‌افتد، گاه عزیزى را از دست مى‌دهد، گاه حادثه‌اى آینده او را به خطر مى‌اندازد و... . به هر حال انسان هرگز در زندگى از این نوع مشكلات مصون نیست و خواه‌ناخواه با آنها مواجه خواهد شد؛ البته بیش و كم دارد و هر كسى به حسب ظرفیت خود هُموم و غُموم خاصى خواهد داشت. كسى كه موقعیت اجتماعى برترى و مسؤولیت سنگین‌ترى متوجه او است، نسبت به كسى كه چنین مسؤولیتى ندارد همّ و غمّش بیشتر خواهد بود. همان‌گونه كه طالبان دنیا بیشترِ همّ و غمّشان به خاطر دنیاست، كسانى كه دغدغه مسؤولیت‌هاى الهى و اجتماعى را دارند نیز بیشتر از ناتوانى در انجام تعهدها و مسؤولیت‌هایشان واهمه دارند و اگر موانعى در انجام وظایفشان پیش بیاید، دچار نگرانى مى‌شوند. گاه این همّ و غم‌ها آن‌قدر شدت پیدا مى‌كنند كه آدمى را از كار مى‌اندازند و انسان به ضعف اعصاب یا ضعف قلب مبتلا مى‌گردد و حتى در صورت استمرار، دچار افسردگى شدید مى‌شود. به هر حال انبوهى از امراض جسمى و ناراحتى‌هاى روحى، هستى او را تهدید مى‌كنند و در اثر غم زیاد، قدرت كار و تلاش از او سلب مى‌شود و به یك عنصر فلج در پیكر اجتماع بدل مى‌گردد. بى‌تردید چنین وضعیتى براى هیچ كسى مطلوب نیست. چنین شخصى نه به كار دنیا و نه به كار آخرت خود مى‌رسد و پیوسته با غم و غصه و افسردگى و نگرانى شدید دست به گریبان است و حتى حضور قلب در نماز از وى گرفته مى‌شود و توان عبادت را هم نخواهد داشت و در یك كلام به یك عنصر و عضو كاملاً فلج تبدیل مى‌گردد.

راه‌هاى مقابله با مشكلات‌

همان‌گونه كه گذشت زندگى انسان هرگز خالى از مشكلات و حوادث تلخ نیست. گاه این پیامدها تمام زمینه‌هاى فعالیت دنیوى، اخروى، فردى و اجتماعى او را تحت تأثیر قرار مى‌دهد. مهم این است كه چه تدبیرى بیندیشیم تا خود را از انبوه آفات مصون سازیم و جلوى این مشكلات را سد نماییم.
‌﴿ صفحه 310 ﴾
نیازمند بیان نیست كه زندگى دنیا توأم با مصیبت‌ها و ناگوارى‌هاى گوناگون است و هرگز از رنج و غم و اندوه خالى نمى‌شود. حال آنچه مهم است چاره‌اى است كه مى‌توان به كار بست تا انبوه ناگوارى‌ها و غم‌ها بر آدمى مسلط نشوند و او را از انجام وظایفش باز ندارند؛ یعنى آدمى باید به گرفتارى‌ها و ناگوارى‌ها مسلط گردد، نه این‌كه گرفتارى‌ها و اندوه‌ها بر وى مسلط شوند و او را از انجام مسؤولیت‌ها باز دارند. به راستى راه علاج این مهم چیست؟
قبل از بیان راه علاجِ مناسب، توجه به یك نكته ضرورى مى‌نماید: به طور طبیعى افرادى كه حساسیت بیشترى دارند، بیشتر در معرض این آفات قرار دارند؛ یعنى برخى مردم در مواجهه با ناگوارى‌ها با روحیه‌اى بسیار خون‌سرد رفتار نموده، در مقابل مشكلات، زیاد نگران نیستند و كمتر در تعارض با این ناگوارى‌ها قرار مى‌گیرند. در مقابل، گروهى دیگر خیلى زود متأثر مى‌شوند و به‌گونه‌اى سریع و عمیق تمام وجودشان تحت تأثیر واقع مى‌شود و تا مدت‌ها هم‌چنان متأثر باقى مى‌مانند و نمى‌توانند خود را به سهولت از چنگال آنها نجات بخشند؛ این گروه دوم بیشتر در معرض خطرها و بیمارى‌هاى روانى؛ مانند احساس یأس و درماندگى، و افسردگى و اضطراب، یا بیمارى‌هاى جسمى، مانند فلج قرار مى‌گیرند، كه خود باعث پیچیدگى بیشتر مشكلات و بر زمین‌ماندن كارها مى‌شود. حال مهم این است كه چنین افرادى چگونه مى‌توانند از این آفات مصون بمانند؟ امام متقین على(علیه السلام) در این‌باره مى‌فرمایند: براى آن‌كه از این گونه غم‌ها در امان باشید باید دو نیروى حیاتى را در خود زنده كنید. آن دو نیرو عبارتند از: نیروى صبر و شكیبایى و نیروى یقین.

الف) صبر
صبر یك مقوله مهم اخلاقى است و انسان از طرق مختلفى مى‌تواند این نیرو را تحصیل نماید. صاحب ملكه صبر مى‌تواند در برابر پیشامدهاى سخت و ناگوار مقاومت كند و زود تحت تأثیر واقع نشود. البته جایگاه این بحث، و بیان روش‌هاى كسب صبر، در كتاب‌هاى اخلاقى است و ما در این‌جا قصد ورود به آن بحث‌ها را نداریم. در هر حال اگر آدمى بتواند ملكه صبر و شكیبایى را در خود تقویت كند، از تمام همّ و غمّ و آفات دنیا مصون مى‌ماند. ناگوارى‌ها و
‌﴿ صفحه 311 ﴾
رنج‌ها و غم‌ها موجب نگرانى مى‌شوند و آدمى را از پا در مى‌آورند؛ اما انسان صبور به كمك ملكه صبر، مقاومت درونى خود را افزایش مى‌دهد و در مقابله با سختى‌ها و ناگوارى‌ها شیوه‌هاى بسیار متنوعى پیش مى‌گیرد كه هر قدر این عوامل قوى‌تر باشند آن نیروى مقاومت درونى قوى‌تر عمل مى‌كند.

ب) حسن یقین
مراد از حسن یقین این است كه انسان به حسن تدبیر الهى اعتماد داشته باشد. ما در بحث‌هاى گذشته به این موضوع پرداختیم. یكى از تعلیماتى كه مورد اهتمام ادیان الهى واقع شده است و اسلام در آیات و روایات فراوانى به آن پرداخته، مسأله قضا و قدر الهى است؛ البته به همان معنایى كه در معارف الهى مطرح است؛ نه برداشت نادرست و جبرگرایانه‌اى كه در بین مردم وجود دارد. به اختصار مى‌توان گفت اعتقاد به قضا و قدر الهى یعنى اعتقاد به این‌كه عالم تدبیرى فراتر از تدبیرهاى جزیى ما اداره مى‌شود. ما در محدوده‌اى بسته و تنگ فكر مى‌كنیم و نقشه مى‌كشیم و براى انجام كارها، توان و قدرت اندك خود را به كار مى‌گیریم و در بسیارى از موارد با مشكل مواجه مى‌شویم و از رسیدن به مقصد باز مى‌مانیم. این خود نشان از آن دارد كه تدبیرى فراتر از آنچه ما اندیشیده‌ایم وجود دارد. همه ما در موارد متعددى تجربه كرده‌ایم كه على‌رغم در نظر گرفتن هدفى خاص و حركت در پى رسیدن به آن، به نتیجه‌اى بسیار مهم‌تر رسیده‌ایم كه هیچ انتظارش را نداشتیم، گاهى نیز برعكس با وجود دقت فوق‌العاده و تلاش طاقت‌فرسا هرگز به هدف دست نیافته‌ایم. گاهى آدمى به دنبال كار خیرى حركت مى‌كند؛ ولى به جاى خیر، مصیبت مى‌آفریند. این نمونه‌هاى ساده، جملگى از وجود مدبّرى برتر از انسان خبر مى‌دهد. این‌كه گاه على‌رغم خواسته ما؛ زلزله، سیل، آفات و بلاهایى رخ مى‌دهد و گروهى رابه كام مرگ فرو مى‌برد و دچار نابسامانى‌ها و گرفتارى‌ها مى‌نماید، ثابت مى‌كند كه همه امور به خواست انسان محقق نمى‌شود. در تعالیم دینى بر این مسأله تأكید شده است كه انسان باید بداند بر كل نظام هستى و حوادث تلخ و شیرینى كه در این عالم اتفاق مى‌افتد تدبیر كلى الهى حاكمیت دارد. درست است كه در این موارد ما با پدیده‌هاى وحشت‌بار و غم‌انگیز مواجه
‌﴿ صفحه 312 ﴾
مى‌شویم و گمان مى‌كنیم كه به وقوع پیوستن این امور ناشى از نقص و كاستى در تدبیر جهان است؛ ولى از وجود نظم و تدبیر در كل نظام هستى درك مى‌كنیم كه مسایلى كلى‌تر و فراگیرتر وجود دارد كه ما از آنها غافلیم، و در واقع هم نباید از آنها مطلع باشیم؛ چون اینها وسیله آزمایش هستند و اگر آدمى آنها را بداند، آن آزمایش درست انجام نمى‌گیرد. شخص مؤمن به واسطه ایمان و حسن ظنّى كه به تدبیر الهى دارد، مى‌داند این حوادث عبث نیستند. نباید پنداشت كه اختیار حوادث، از دست خداوند قادر متعال خارج شده و این حوادث، خارج از تدبیر الهى به وقوع پیوسته است. هم‌چنین نباید پنداشت كه خداوند سبحان مى‌خواهد مردم را به زحمت اندازد و آزار دهد. خداوند، رحیم و رئوف است؛ ولى این حوادث تلخ و ناگوار، در كل نظام هستى ضرورت دارد و مى‌باید واقع شود و ما چون نمى‌توانیم مصلحت آن را درك كنیم، پذیرفتن آنها براى ما سخت مى‌آید. اگر ما نیز مسایل كلى عالم هستى را درك مى‌كردیم، تمام این پدیده‌ها را ضرورى مى‌یافتیم؛ چه لازمه یك تدبیر عاقلانه و حكیمانه تحقق چنین رخدادهایى است.
به هر حال اعتقاد به حكمت خداوند و مدبّرانه بودن افعال الهى و این كه نظام خلقت بر محكم‌ترین شكل استوار گردیده است، باعث مى‌شود تا آدمى در برخورد با حوادث ناگوار و غم و اندوه بى‌شمار، آرامش خود را از كف ندهد. به هر میزان كه ما از حسن یقین و اعتماد به تدبیر الهى برخوردار باشیم، آرامش بیشترى خواهیم داشت. كودكى را فرض كنید كه در محیط خانواده به بیمارى مبتلا مى‌شود و مادر او را از تناول غذاهاى لذیذ منع مى‌نماید. در این‌جا كودك ناراحت شده گریه مى‌كند؛ چون مى‌پندارد مادر خیرخواه او نیست و این ممانعت‌ها خصمانه است. یا وقتى داروى تلخى در حلق او مى‌ریزد، گمان مى‌برد مادر با وى دشمنى دارد؛ یعنى به تدبیر مادر اعتماد و حسن یقین ندارد. اما كم‌كم كه بزرگ‌تر مى‌شود و مى‌فهمد كه خوردن این داروى تلخ براى بهبود او ضرورى است، یا كمبود غذایى وى این داروى تلخ جبران مى‌شود و این كار مادر از روى محبت و نیك‌اندیشى است، به تدبیر مادر یقین پیدا مى‌كند و به كار او آفرین مى‌گوید و از خوردن تلخ‌ترین داروها نیز امتناع نمى‌كند. لذا مشاهده مى‌كنیم هر چه كودك رشد مى‌كند، مقاومت وى براى خوردن دارو كاهش مى‌یابد و راحت‌تر
‌﴿ صفحه 313 ﴾
داروهایش را مى‌خورد. گاه حتى با توصیه مادر، خودش دارو را مى‌خورد؛ چه دیگر هرگز گمان نمى‌برد كه پدر و مادر با وى خصومت دارند.
چنین تصور و ذهنیتى در رفتارهاى تربیتى و آموزش والدین نیز جریان دارد؛ یعنى كودكى كه در ابتدا با تنبیه والدین تن به انجام آدابى خاص مى‌داد، وقتى به رشد لازم مى‌رسد دیگر از تنبیه‌شدن ناراحت نمى‌شود؛ چون مى‌داند كه این تنبیه براى تأدیب و آموزش او لازم بوده است. همین طور وقتى معلم تكلیف سنگینى به شاگرد خود مى‌دهد، برخى دانش‌آموزان گمان مى‌برند كه معلم، با آنها از در خصومت وارد شده است و سخت‌گیرى بى‌مورد مى‌كند؛ اما پس از قبولى در امتحان و تشویق‌شدن و جایزه گرفتن، مى‌فهمند كه سخت‌گیرى معلم براى تربیت و آموزش بوده و به این تدبیر، حسن اعتماد پیدا مى‌كنند و دیگر از تكلیف و سخت‌گیرى معلم ناراحت نمى‌شوند. مؤمن نیز وقتى نسبت به مدبّر عالم هستى چنین ایمان و اعتمادى داشته باشد و تمام تدابیر او را نیكو و برخاسته از حكمت بى‌منتهاى او بداند، هرگز به صرف مواجهه با یك حادثه ناگوار ابراز ناخرسندى نمى‌كند و آن را امرى با حساب و كتاب قلمداد مى‌كند. او با حسن یقین و اعتماد خود معتقد است كه تمام این اعمال و حوادث به‌جا و درست است و ما به علت عدم احاطه بر مصالح كلى عالم هستى نمى‌توانیم مصالح وقوع این پدیده‌ها را درك كنیم. بنابراین اگر ما معرفت خود را نسبت به خداى متعال بالا ببریم و باورهاى ذهنى و نگرشمان را نسبت به حضرت حق تصحیح كنیم، همیشه با آرامش و اطمینان خاطر به استقبال حوادث ناگوار و رخدادهاى تلخ مى‌رویم و حتى این حوادث براى ما ناگوار جلوه نخواهد كرد و در مواجهه با آنها در پى وظیفه خود هستیم؛ مثلاً اگر زلزله‌اى رخ داده، در پى كمك به افراد مصیبت‌دیده و نجات جان آنان هستیم. به این ترتیب هم در میدان عمل وظیفه خود را انجام مى‌دهیم و هم نسبت به این كه چرا این حادثه در عالم رخ مى‌دهد تشویش خاطر نداریم و با تعلیل عقلى و یقینى مى‌دانیم كه این حادثه محصول تدبیر الهى بوده و هر چه او بخواهد صلاح است. این نگرش و باور ذهنى باعث مى‌شود غم و غصه دنیا نتواند ما را از فعالیت و تلاش باز دارد؛ بلكه به عكس، ما را در خدمت به دیگران و انجام وظیفه ترغیب مى‌كند؛ اما اگر چنین یقینى نسبت به تدبیر الهى نداشته باشیم در برخورد با غم‌ها و اندوه‌ها،
‌﴿ صفحه 314 ﴾
سخت افسرده‌خاطر مى‌شویم و توان حركت و پى‌گیرى كارها را از دست مى‌دهیم. پس اگر انسان بتواند چنین یقینى كسب كند كه تمام امور محقَق در عالم، محصول تدبیر حكیمانه الهى است، دیگر به راحتى مى‌تواند با تمام این مشكلات و غم و غصه‌ها مقابله كند و محكوم آنها نشود. در این صورت، نه تنها غم و اندوه و نگرانى بر او مسلط نمى‌شود؛ بلكه به نردبانى براى تكامل هرچه بیشتر او تبدیل مى‌گردد.
‌﴿ صفحه 315 ﴾