پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

درس چهلم: درس تاریخ (2)

تكرار یا مشابهت حوادث‌
آینده؛ متفاوت با گذشته ‌
قانون‌مندى حوادث اجتماعى‌
خلاصه و نتیجه بحث‌
‌﴿ صفحه 280 ﴾
‌﴿ صفحه 281 ﴾

درس تاریخ (2)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
وَ اسْتَدْلِلْ عَلَى مَا لَمْ یَكُنْ بِمَا كَانَ فَإِنَّمَا الاُْمُورُ اَشْبَاهٌ وَ لاَ تَكْفُرَنَّ ذَانِعْمَة فَاِنَّ كُفْرَ الِنّعْمَةِ مِنْ اَلاَْمِ الكُفْرِ وَاقْبَلِ الْعُذْرَ؛
از آنچه بوده بر آنچه نبوده استدلال كن؛ چه كارها همانند هم و نظیر یكدیگرند. ناسپاس ولى‌نعمت مباش كه ناسپاسى نعمت، پست‌ترین كفر است و عذرپذیر باش.
همان گونه كه در بحث قبل بیان شد امیرالمؤمنین(علیه السلام) براى عبرت و موعظه فرزند گرامیش امام حسن(علیه السلام) چنین فرمودند كه قضایاى گذشته را چراغ راه آینده كن و از رهگذر گذشته‌ها به آینده‌ها استدلال كن؛ چه، حوادث عالم شبیه یكدیگرند و وقتى در گذشته حادثه‌اى اتفاق افتاده باشد شبیه آن در آینده نیز اتفاق خواهد افتاد. اگر در گذشته دقت كنى مى‌توانى از آن عبرت بگیرى.
به منظور تبیین بهتر این قسمت از وصیت، در جلسه قبل سؤالى مطرح كردیم كه گاهى در گذشته حوادثى اتفاق افتاده است كه صحیح نیست انسان آنها را دلیل راه و عملكرد آینده خود قرار دهد. مثال‌هایى نیز در این‌باره ذكر كردیم؛ همانند نهضت روحانیت و حركت امام خمینى(رحمه الله) كه عده‌اى مى‌گفتند در گذشته روحانیت قیام‌ها و نهضت‌هایى را رهبرى كرده؛ ولى به جایى نرسیده و شكست خورده است؛ پس باید طبق فرمایش امام على(علیه السلام) روحانیت از شكست‌هاى قبلى عبرت بگیرد و اندیشه قیام را از ذهن خود بشوید؛ چون در آینده نیز شكست خواهد خورد.
در جلسه گذشته جوابى اجمالى به این سؤال داده شد كه اینك باید آن را كامل كنیم و به پرسش‌هاى دیگرى در این باره پاسخ دهیم.
‌﴿ صفحه 282 ﴾

تكرار یا مشابهت حوادث‌

امام على(علیه السلام) در ضمن وصایا و سفارش‌هاى خود فرمودند: حوادث گذشته را دلیل راه آینده قرار دهید كه همانا امور و پدیده‌ها شبیه یكدیگرند. اینك سؤال این است كه آیا قضیه «إِنَّمَا الاُْمُورُ اَشْبَاهٌ» كلیّت دارد یا نه؟ آیا واقعاً امور و حوادث این‌گونه شبیه هم هستند كه اگر حادثه‌اى در گذشته اتفاق افتاد عیناً مشابه آن در آینده اتفاق افتد؟ پرواضح است كه حوادث دقیقاً شبیه هم نیستند و این كلام كلیت ندارد. گاهى حوادث و پدیده‌ها با هم شباهت دارند و گاهى ممكن است شباهت نداشته باشند. اما اگر كلیت ندارد چگونه امام على(علیه السلام)مى‌فرمایند «اِنّمَا الاُْمُوْرُ اَشبَاهٌ»؟ حضرت با به كارگیرى واژه «إِنَّمَا» و افاده مفهوم حصر، با تأكید، مى‌فرمایند: به گذشته توجه داشته باشید و بر پایه آن آینده را بشناسید؛ چه حوادث شبیه یكدیگرند. اما هنگامى این استدلال تمام است كه این قاعده كلیت داشته باشد؛ در صورتى كه مى‌دانیم حوداث گذشته با حال و آینده در بسیارى از موارد متفاوتند. لذا این سؤال پیش مى‌آید كه اگر این قاعده كلیت ندارد پس كلام حضرت به چه معناست و چرا فرمایش ایشان به‌گونه‌اى است كه ظاهرش كلیت است؟ به این سؤال و اشكال به دو گونه مى‌توان پاسخ داد:
1. پاسخ اول این است كه كلام حضرت(علیه السلام) در این‌جا یك بیان خطابى است. همان‌طور كه مى‌دانید، در مقام بحث مى‌توان چندین نوع استدلال ارائه نمود كه عبارتند از: برهان، جدل، خطابه، شعر و مغالطه كه در منطق تحت عنوان «صناعات پنج‌گانه» مطرح مى‌شود. این صناعات راه‌هاى گوناگون استدلال را مى‌رساند. خصوصیت استدلال‌هاى خطابى این است كه در آنها از ادله ظنّى استفاده مى‌شود و هدف بیان خطابى، آن است كه مخاطب به انجام عمل یا هر هدف دیگرى كه به خیر و صلاح او است تحریك شود. معمولاً مواعظ از این قبیلند؛ چه، كسى كه وعظ مى‌كند و پند مى‌دهد هرگز در مقام استدلال و برهان نیست و بیان فلسفى ارائه نمى‌كند. او به شیوه‌اى سخن مى‌گوید كه مخاطبان در میدان عمل از آن استفاده كنند. لذا ممكن است این بیان كلیت نداشته باشد ولى در بیشتر موارد به كار آید. تنها كافى است گوینده، چنین بیانى را به شنونده القا كند تا مخاطب در موارد نیاز و در جاى مناسب آن را به كار گیرد. مخاطب این بیان را به خاطر مى‌سپارد و در موقعیت مناسب و قابل تطبیق، از آن استفاده
‌﴿ صفحه 283 ﴾
مى‌كند. پس در خطابه، بیان كلیت ندارد و مقدمات آن یك سرى مقدمات ظنّى است و سخن بر ظنّیات تكیه دارد و هدف، آن است كه مخاطب را وادار به انجام كار و رسیدن به هدف سازد. هدف امام على(علیه السلام) نیز در این‌جا آن است كه شنونده از جریان حوادث گذشته به ناپایدارى حوادث آینده پى ببرد و بداند این عالم پایدار نیست و اگر در گذشته حوادث مقرون به رنج و مشقت بوده‌اند، در آینده نیز چنین خواهد بود. همه ما به تجربه دیده‌ایم كه همیشه موفقیت با سختى همراه است و خوشى‌ها با ناگوارى‌ها قرین؛ لذا باید بدانیم كه آینده هم، چنین است و نباید انتظار داشت كه همه امور همیشه بروفق مراد باشد یا آنچه به دست مى‌آید همیشه باقى بماند و هیچ وقت فانى نشود. هدف حضرت این است كه مخاطب را به عبرت گرفتن از حوادث دنیا دعوت مى‌كند تا دل به دنیا نبندد؛ لذا مى‌گویند: به گذشته نگاه كن. درست است كه گذشته و آینده همیشه مثل هم نیستند و این كلام كلیت ندارد؛ ولى منظور حضرت تنها در همان مواردى خلاصه مى‌شود كه گذشته و آینده با هم شباهت دارند.
پس حاصل جواب اول چنین است كه این بیان حضرت(علیه السلام) یك بیان خطابى است و در مقام موعظه ایراد گردیده است و طبق قاعده، بیان‌هاى خطابى، مدلولى بیش از ظن را افاده نمى‌كنند. یعنى بیان‌هاى خطابى تنها مفید یك محتواى ظنّى هستند كه در بیشتر موارد، صادق و قابل تطبیق است و در برخى موارد استثنا مى‌پذیرد و صدق نمى‌كند؛ یعنى یك بیان یقینى نیست كه استثنابردار نباشد.
2. جواب دیگرى كه مى‌توان ارائه نمود این است كه وقتى حضرت على(علیه السلام)مى‌فرمایند «اِنَّمَا الاُمُورُ اَشْبَاهٌ»، منظور این است كه تا اندازه‌اى شباهت بین حوادث وجود دارد. به بیان دیگر، حوادث یك جهت شباهتى با هم دارند و هرگز مقصود آن نیست كه هر چه در گذشته واقع شده است به صورت تمام و كمال در آینده نیز رخ مى‌دهد. همه مى‌دانند افرادى كه هزار سال پیش مى‌زیسته‌اند هرگز دوباره به این عالم باز نمى‌گردند تا بگوییم حوادث گذشته مثل آینده است و با همان خصوصیات تكرار مى‌شود. منظور آن است كه بفهمیم جریان‌هاى تاریخى جهت شباهتى با هم دارند كه اگر آن شباهت را كشف كنیم مى‌توانیم بگوییم گذشته از این جهت مانند آینده است.
‌﴿ صفحه 284 ﴾
پس حوادث و جریان‌هاى روزگار شبیه هم هستند؛ اما نه در تمام جهات بلكه فقط در جهتى خاص كه باید آن جهت خاص مشابهت را كشف كنیم تا بتوانیم از رهگذر آن وجه مشترك و جهت شباهت، براى آینده و رخدادهاى آن بهره‌بردارى كنیم. البته باید توجه داشت كه مشابهت غیر از مطابقت است. در مطابقت، مشابهت و هماهنگى كامل لازم است؛ در حالى كه در مشابهت، كافى است دو پدیده از یك جهت خاص بر هم منطبق باشند؛ لذا بر اساس همان نقطه شباهت، وحدت حكم پیدا مى‌كنند؛ مثلا تمام حوادثى كه در گذشته رخ داده، پایدار نبوده است و خوشى و ناخوشى روزگار، هردو، گذشته‌اند و زوال یافته‌اند. حال مى‌توانیم از همین وجه اشتراكِ عدم دوام و پایدارى بفهیم كه پدیده‌ها و حوادث آینده عالم نیز موقتى است و دوام ندارد. هر چه در این عالم اتفاق مى‌افتد در این جهت با هم شباهت دارند و همه فانى هستند: مَا عِنْدَكُمْ یَنْفَدُ وَ مَا عِنْدَ اللَّهِ بَاق.(100) آنچه در این عالم نزد شماست همه فانى مى‌شود و این جهت شباهت در همه امور وجود دارد. یا اگر بعضى از سنت‌هاى الهى به طور مشترك در تمام حوادث و پدیده‌ها كشف گردد، رمز و جهت اصلى حوادث آینده هم به دست خواهد آمد و راه تدبیر صحیح را فرا روى آدمى مى‌گشاید.
در قرآن كریم بسیارى از سنت‌هاى الهى درباره حوادث و پدیده‌ها و تدبیرهاى الهى بیان شده است كه در همه جوامع و اعصار به طور یكسان اتفاق مى‌افتد. از همین روى است كه وقتى به گذشته نگاه مى‌كنیم، مى‌توانیم كشف كنیم كه چنین پدیده‌اى در آینده نیز رخ خواهد داد؛ مثلاً از سرگذشت مردمِ ناسپاسى كه با حق ستیزه كردند و بى‌مهابا ظلم و ستم نمودند و عاقبت خوبى نداشتند، پى مى‌بریم كه ظلم و ناسپاسى عاقبت خوبى ندارد و آینده‌اى ناخوشایند در انتظار افراد حق‌ناشناس است و مردمى كه كفران نعمت مى‌كنند، مردم بدفرجامى هستند؛ چه كشف كرده‌ایم كه سنت الهى بر این است كه خداى متعال اراده فرموده كه هر كس ناسپاسى كند نعمت از او سلب شود: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لاََزِیدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِى لَشَدِید(101). این سخن حقیقتى مسلّم است و كلیت دارد.
﴿ صفحه 285 ﴾
بنابراین هر حادثه‌اى را، به شرط كشف جهت شباهت آن، مى‌توانیم با گذشته مقایسه كنیم و از رهگذر گذشته راه آینده را ترسیم نماییم.