پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

تجارت قرآنى‌

خداوند آن‌قدر به قارون ثروت داده بود كه مردان قوى نمى‌توانستند دسته كلید گنج‌هاى او را جابه‌جا كنند: إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالعُصْبَةِ أُوْلِى الْقُوَّة.(93) در آن زمان بانكى وجود نداشت تا مردم اموالشان را نزد آن به امانت بگذارند. مردم ثروت و اموال خود را داخل خزاینى مخفى مى‌نمودند و درِ آنها را محكم مى‌بستند و با قفل‌هاى سنگینى كه كلیدهاى محكمى داشت آنها را نگهدارى مى‌كردند و از این طریق مال و ثروت خود را از دستبرد سارقان مصون نگه مى‌داشتند. طبعاً آن خزاینى كه بزرگ‌تر بود، قفل‌هاى محكم‌تر و سنگین‌ترى داشت؛ ثروت انبوه، تعداد خزاین بسیارى مى‌طلبید و كلیدهاى آنها نیز به اندازه‌اى زیاد بود كه خود، وزنه سنگینى تشكیل مى‌داد و كسى قادر به جابه‌جایى آنها نبود. بزرگ‌ترین سرمایه‌دار آن عصر قارون بود كه گروهى از مردان نیرومند و قوى دسته كلیدهاى خزاین او را جابه‌جا مى‌كردند. مردم مؤمن قارون را نصیحت مى‌كردند: اِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لاَ تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لاَ یُحِبُّ الْفَرِحِینَ وَابْتَغِ فیَما ءَاتَیكَ اللَّهُ الدَّارَ الاَْخِرَةَ وَ لاَ تَنْسَ نَصِیبَكَ مِنَ الدُّنْیَا وَ أَحسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِى الاَْرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ یُحِبُّ المُفْسِدِین.(94) آنها به قارون چند نصیحت مى‌كردند: 1. به او مى‌گفتند خیلى سرمست و مغرور مشو: لاَ تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لاَ یُحِبُّ الْفَرِحِین. آنهایى كه مغرور و سرمست مال دنیا مى‌شوند همه چیز را فراموش مى‌كنند و بى‌تردید خداوند نیز اینان را دوست نمى‌دارد. منظور از «لاَتَفْرَحْ» این نیست كه شاد نشو و خوشحال مباش؛ بلكه مقصود، شادى‌ها و تفریح‌هاى مذموم است. به بیان بهتر منظور، مستى‌هاى مغرورانه و انحراف‌انگیز برخاسته از باد نخوت است كه فرد به ثروت خود مى‌نازد و مى‌بالد. پرواضح است كه غرور برخاسته از ثروت و مال دنیا جز انحراف از حق و پشت كردن به فرمان الهى نتیجه‌اى ندارد و خدا هم چنین افرادى را دوست نمى‌دارد؛ 2. نصیحت دوم آنها این بود: وَابْتَغِ فِیمَا ءَاتَیكَ اللَّهُ الدَّارَ الاَْخِرَة؛ این نعمت‌هایى را كه خدا به تو داده، وسیله رسیدن به آخرت قرار بده و به كمك آن، سراى آخرت خود را آباد كن. «اِبْتغاء» به معناى در جستجوى چیزى بودن است؛ «وَابْتَغِ» یعنى
﴿ صفحه 259 ﴾
با این ثروت و سرمایه در جستجوى سراى آخرت باش و آن را هدف خویش بدان؛ 3. سفارش دیگر آنان این بود كه: وَ لاَ تَنْسَ نَصِیبَكَ مِنَ الدُّنْیَا؛ بهره خودت را از دنیا فراموش مكن. درباره این جمله چند گونه سخن گفته‌اند:
بعضى از مفسران مى‌فرمایند، وقتى كه مردم مؤمن به نصیحت قارون پرداختند، اول به او نصیحت كردند كه به فكر آخرت خود باش. بعد، از بیم افراط در عمل به این سفارش و پرداختن افراط‌گونه به امور آخرت و بى‌ارزش انگاشتن دنیا، به وى گوشزد كردند كه بهره خویش از آخرت را فراموش نكن. به تعبیرى مقصود آنها این است كه اگر مى‌گوییم به فكر آخرت خود باش به این معنا نیست كه دنیا را رها سازى و دست از دنیا بشویى. خیر؛ نصیب و بهره خود را در دنیا فراموش مكن و بهره‌ات را از دنیا بستان و از دنیا هم لذت ببر؛ ولى در كنار آن مبادا آخرت را فراموش كنى.
گروهى دیگر از مفسران این قسمت آیه را به این بیان تفسیر مى‌فرمایند كه منظور از عبارت لاَ تَنْسَ نَصِیبَكَ مِنَ الدُّنْیَا، این است كه مبادا دنیا را به طور كلى فراموش كنى و هیچ لذتى از آن نبرى. نه؛ دنیا را هم فراموش نكن؛ اما اصل و هدف خود را آخرت قرار بده.
دسته دیگر از مفسران مى‌فرمایند این بخش از آیه در واقع متمم قسمت اول آیه كریمه است كه مى‌فرماید: وَابْتَغِ فیَما ءَاتَیكَ اللَّهُ الدَّارَ الاَْخِرَة؛ یعنى فراموش نكن كه بهره تو از دنیا كسب آخرت است و باید از نعمت‌هاى دنیایى به نفع آخرت خود استفاده كنى؛ لذا بهره خود را از این دنیا فراموش نكن؛ چه بهره تو از دنیا آن است كه آخرت خود را آباد سازى و از رهگذر دنیا به سراى رحمت جاودان برسى، وگرنه چیزى براى تو باقى نمى‌ماند كه صرف لذت‌هاى دنیا كنى.
از بین تفسیرهاى بیان شده براى این بخش از آیه شریفه، شاید تفسیر اخیر مناسب‌تر باشد؛ چون قارون هیچ وقت التذاذ از دنیا را فراموش نكرده بود تا به وى بگویند مبادا از دنیا بهره نبرى و نصیب خود را از دنیا فراموش كنى. تمام همّ و غمّ او رسیدن به لذایذ دنیا بود. آنچه قارون فراموش كرده بود بهره‌بردن از دنیا براى آباد ساختن آخرت بود؛ لذا لازم بود به او بگویند به فكر آخرت خود باش و فراموش نكن كه آنچه براى تو از این لذایذ و نعمت‌هاى
‌﴿ صفحه 260 ﴾
دنیایى مى‌ماند، همان چیزى است كه به وسیله آن آخرت خود را آباد مى‌سازى. آن بهره و نصیبى كه نباید از دنیا فراموش كنى همین است كه همه نعمت‌هاى این دنیا را در راه آخرت صرف كنى. نعمت‌هاى دنیا را مصرف كن و از آن لذت ببر؛ اما به‌گونه‌اى كه براى سعادت آخرت تو مفید باشد. لذت‌بردن از خوبى‌هاى مشروع دنیا اگر در راه عبادت خدا و به منظور كسب قوّت براى انجام وظایف الهى باشد، براى آخرت مفید است.
با توجه به مطالب فوق به نظر مى‌رسد عبارت إِنَّمَا لَكَ مْن دُنْیَاكَ مَا اَصْلَحْتَ بِهِ مَثْوَاكَ از وصیت امام(علیه السلام)، مؤید همین تفسیر اخیر است. مفهوم «لَكَ» در عبارت فوق همان نصیب و بهره از دنیاست. و كلمه «إِنَّمَا» نیز از ادات حصر است و مفهوم انحصار را مى‌رساند؛ یعنى همانا بهره تو از دنیا چیزى جز این نیست كه با آن آخرت خود را آباد سازى؛ همان گونه كه خداوند متعال در آیه كریمه مى‌فرماید: لاَ تَنْسَ نَصِیبَكَ مِنَ الدُّنْیَا؛(95) بهره خودت را از دنیا فراموش نكن. آن بهره‌اى كه قارون فراموش مى‌كرد و لازم بود به وى تذكر داده شود بهره او از دنیاست كه آن را وسیله‌اى براى آخرت قرار دهد.
البته همان گونه كه گذشت این یك نوع تفسیر براى آیه است و اشاره كردیم كه تفسیرهاى دیگرى هم بیان شده است؛ ولى از بین تفاسیر ارائه شده، گویا این تفسیر صحیح‌تر است؛ چراكه این تفسیر با كلام حضرت على(علیه السلام) تأیید مى‌شود و منظور آیه شریفه و حضرت(علیه السلام)این است كه بهره انسان از دنیا و چیزى كه از این دنیا به نفع انسان است، بهره‌بردن از آن براى آخرت است والاّ اگر دنیا در هر مسیر دیگرى غیراز این راه هزینه و صرف گردد نتیجه‌اى جز زیان ندارد؛ چه اگر آدمى دنیا را در مسیر دنیا و به خاطر دنیا صرف كند سرمایه‌اى را كه مى‌توانسته با آن منافع بى‌شمارى كسب كند از دست داده است. در واقع اگر این سرمایه در راهى جز تجارت آخرت صرف شود، دیگر سودمند نیست و نمى‌توان آن را بهره و فایده نامید. وقتى مى‌توان آن را فایده نامید كه این ثروت‌ها و نعمت‌ها در راه كسب ثروت بیشتر و جاودان؛ یعنى تحصیل سراى آخرت به كار رود.
﴿ صفحه 261 ﴾

خرید رضا و رضوان الهى‌

بعد از بیان این قاعده و دستور كلى براى زندگى و تحصیل آخرت، حضرت على(علیه السلام) به بیان یكى از مصادیق مهم آن مى‌پردازند. قبل از پرداختن به این عبارت ثمین و گران‌سنگ، مناسب است مقدمه‌اى را بیان كنیم.
ما وقتى به رفتارها و حالات خود مراجعه مى‌كنیم متوجه مى‌شویم كه سرمایه به دست آمده را هرگز ارزان از كف نمى‌دهیم؛ مثلاً اگر مقدارى پول داخل كیف خود داریم به محض این‌كه موردى پیش آید آن را خرج نمى‌كنیم؛ چه آن را با زحمت به دست آورده‌ایم و نمى‌توان آن را بیهوده هدر داد یا در برابر متاعى كم‌ارزش هزینه نمود. از این روى آن را در جایى كه ضرورت یا سود بیشترى دارد یا مشكل اساسى‌ترى را حل مى‌كند هزینه مى‌نماییم. حال آیا اگر آن را در راه خدا صرف كنیم باز هم موجب خسران مى‌شود؟ بى‌تردید هرگز صرف مال و دارایى در راه خدا موجب ضرر و زیان نمى‌شود و این تنها راهى است كه سودآوربودن آن تضمین شده است.
اینك با عنایت به این تضمین الهى چه چیز مانع مى‌شود تا این پول را در راه خدا خرج كنیم؟ آیا جز این است كه مى‌پنداریم اگر آن را صرف زندگى دنیا كنیم بهتر است؟! یا گمان مى‌كنیم بهتر است هزینه نشود و باقى بماند تا در روز مبادا صرف زندگى شود؟ این موانع چیزى جز همان تعلق به لذت‌هاى دنیا نیست كه مانع مى‌شوند انسان انفاق كند. لذا براى این كه از شُحّ و بخل و گرفتگى و امساك نجات پیدا كنیم باید بفهمیم كه نفع ما در این است كه آن را براى آخرت صرف كنیم؛ نه این‌كه صرف زندگى دنیایى یا ذخیره روز مبادا سازیم. آنچه سودمند و جاودان است انفاق در راه خداست: وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون.(96) این تعبیر در چندین جاى قرآن آمده است. خداوند سبحان مى‌فرماید: كسانى به فلاح و رستگارى مى‌رسند كه از بخل و امساك و گرفتگى نجات پیدا كنند؛ لذا آن كسانى كه به بخل مبتلایند و مال‌اندوزى مى‌كنند، هرگز به رستگارى نمى‌رسند. رستگارى از آنِ كسى است كه از بخل و امساك و گرفتگىِ دست رها شود.
﴿ صفحه 262 ﴾
«شحّ» تقریباً به معناى «گرفتگى» است و معناى آن خیلى نزدیك معناى «بُحّ» مى‌باشد. اگر صداى كسى بگیرد به این حالت «بُحّ» مى‌گویند. حال به گرفتگىِ دست، كه مانع عطا و بخشش مى‌گردد «شحّ» مى‌گویند. «گرفتگى دست» كنایه از سخت به دنیا چسبیدن و رهانكردن آن است. چسبیدن به دنیا باعث بدبختى انسان مى‌شود؛ لذا كسى كه در پى سعادت است باید سعى كند از این گرفتگى رها شود؛ اما مهم آن است كه بدانیم چه وقت انسان مى‌تواند از این مانع سعادت رهایى یابد؟ با توجه به مطالب گفته شده پاسخ این پرسش حیاتى و حساس واضح است. آدمى وقتى مى‌تواند از تعلق دنیا رهایى یابد كه از عمق جان بفهمد بخشش و عطاى او در این دنیا به نفع خود او است و اگر مال و ثروت خود را براى زندگى دنیا صرف كند لذت آن كوتاه و گذراست؛ چون دنیا ماندنى نیست. اما اگر انسان براى خدا و در راه خدا خرج كند افزون بر این‌كه در همین دنیا لذت مى‌برد، خداوند نشاط روحى‌یى به او عطا مى‌كند كه همیشگى و دایمى است. وقتى انسان به خاطر رضایت خدا به دیگران خدمت مى‌كند علاوه بر پاداش دنیایى، تأثیر این عمل تا ابد براى او باقى مى‌ماند و ثمرات كار نیكِ خداپسندانه خود را در آخرت مى‌چشد. از این روى حضرت(علیه السلام) در ادامه وصیت مى‌فرمایند: فَأَنْفِقْ فِى حَق؛ در راه حق انفاق كنید و اگر مالى دارید در راه صحیح خرج كنید. این مال را براى دیگران نگه ندارید و خزانه‌دار دیگران نباشید: وَ لاَ تَكُنْ خازِناً لِغَیْرِك.
عاقبت فزون‌طلبى كسانى كه یك عمر تلاش مى‌كنند تا لحظه به لحظه بر ثروت خود بیفزایند چیست؟ آنها مى‌خواهند به كجا برسند؟ مگر غیر از این است كه این افراد خزانه‌دار دیگرانند و مانند یك نگهبان عمل مى‌كنند و هر چه به دست مى‌آورند در ساختمانى كه نگهبانى آن را بر عهده دارند جمع‌آورى و نگهدارى مى‌كنند. مگر انباردار یك كاروانسرا عملى غیر از كار این گروه انجام مى‌دهد؟ اگر انباردار یك تجارت‌خانه از كالاى انبار شده استفاده كند و سود ببرد، این گروه هم سود خواهند برد! بدیهى است ذره‌اى سود و بهره به آن انباردار نمى‌رسد؛ بلكه مرتب كالاها و اموال را تحویل مى‌گیرد و داخل انبار مى‌گذارد و درب آن را مى‌بندد و از آنها نگهدارى مى‌كند؛ ولى خودش بهره‌اى از آنها نمى‌برد.
حال شما هم كه این اموال را انفاق نمى‌كنید مانند آن انباردار هستید كه آنها را جمع و
‌﴿ صفحه 263 ﴾
نگهدارى مى‌كند. در یك كلام انباردار دیگران هستید، منتهى انباردار بى‌جیره و مواجب؛ چون یك انباردار حداقل دستمزد و حقوق انباردارى خود را دریافت مى‌كند و در واقع شغل انباردارى به نفع او است؛ اما گاه همین مقدار نیز عاید شما نمى‌شود. چه بسا بعد از مردن شما و به سر آمدن مدت انبارداریتان، وارثان بر سر تقسیم ارث و اموال ذخیره شده با یكدیگر به نزاع و مشاجره بپردازند و هر یك از صاحبان سرمایه و كالا هزار فحش و لعنت و نفرین نثار روح شما نمایند و اگر حقوق دنیایتان را پرداخت نكرده‌اند در آخرت شما را از لعن و نفرین بى‌نصیب نمى‌گذارند! حال نیك اندیشه كنید كه آیا انباردارِ بى‌حقوقِ دیگران بودن ارزش دارد یا نه؟ آیا ما براى این كار آفریده شده‌ایم؟ پس فَأَنْفِقْ فِى حقٍّ وَلاَتَكُنْ خَازِنًا لِغَیْرِك؛ اموال خود را در راه صحیح خرج كنید و خزانه‌دار و انباردار در دیگران نباشید.

دنیا غصه ندارد‌

در ادامه این وصیت، امام متقین على(علیه السلام) موعظه دیگرى به امام حسن(علیه السلام) مى‌فرمایند. بى‌تردید مردم بر اثر تعلقى كه به امور دنیا و لذت‌ها و متاع آن دارند، اگر اندكى از این متاع و ثروت را از دست بدهند، یا آن را مفقود ببینند، دلتنگ مى‌شوند و غصه فراوان مى‌خورند. شاید همه ما برخى از مراتب این دلتنگى و ناراحتىِ ناشى از فقدان متاع دنیا را تجربه كرده باشیم؛ مثلا با گم‌كردن یك جلد كتاب یا انگشترى یا قطعه‌اى اسكناس؛ حتى در حال نماز قادر به تمركز حواس نبوده، بارها دچار حواس‌پرتى مى‌شویم و شىء مفقود شده را مى‌جوییم. چه بسا به پرخاشگرى پرداخته، باعث ناراحتى خود و دیگران مى‌شویم و ممكن است اعمال خلاف ادب و اخلاق از ما سرزند. این روحیه ما به هنگام گم‌شدن یك قطعه اسكناس است. حال اگر مال‌التجاره كسى در دریا غرق شود چه مى‌كند؟ اگر زلزله یا سیل خانه و سرمایه كسى را از بین ببرد، او چه بر سر روز و روزگار خود و دیگران مى‌آورد؟ به هر حال گاه مفقود شدن یك انگشترى یا یك تسبیح قیمتى، چندین روز آدمى را غصه‌دار و چه بسا مریض مى‌كند یا او را از كارهاى مهم دیگر باز مى‌دارد و تمام ذهن و فكر او را مشغول مى‌دارد و نیرویى كه باید صرف كار و عبادت شود صرف دل‌مشغولى فقدان متاع دنیا مى‌كند. این نگرانى و غصه و
‌﴿ صفحه 264 ﴾
دل‌مشغولى گاه انسان را فلج مى‌كند و شیرینى زندگى را در كام وى چون زهر مى‌نماید. در حالى كه همگان مى‌دانیم زندگى این دنیا هرگز بدون آفت و بلا و گرفتارى و از دست دادن اموال و حتى خداى ناكرده عزیزان نیست و به طور حتم آدمى به این امور مبتلا مى‌شود. لذا آنچه مهم مى‌نماید كیفیت برخورد با این حوادث و پدیده‌هاى حتمى است. اگر بنا باشد آدمى با از دست دادن اندك ذره‌اى از متاع دنیا ماتم بگیرد هیچ وقت در زندگى روى خوش نخواهد دید. چنین كسى از انجام وظایف عبادى و دینى خود باز مى‌ماند و كار و تحصیل و شغل خود را نمى‌تواند دنبال كند. به هنگام نماز تمركز حواس نخواهد داشت و با دیگران تلخى مى‌كند. رفتار و اخلاقش را در زندگى با زن و بچه‌اش هم تغییر مى‌دهد و... .
این روحیه و انجام این گونه اعمال نشانه نوعى بیمارى است و امام على(علیه السلام) بر اساس همین تلقى، براى علاج آن مى‌فرماید: با خود بیندیش كه كل دارایى تو در دنیا چه‌قدر است و چه چیزهایى در دنیا هست كه تو آنها را ندارى. بى‌تردید ما در دنیا خیلى چیزها را نداریم. اموال بسیارى در دست دیگران هست كه ما هیچ‌یك از آنها را نداریم. هزاران گنج در زیر زمین نهفته است كه ما آنها را نداریم. انبوه معادن طلا و نقره و نفت و الماس و... در دنیا و در اختیار انسان‌هاست كه ما ذره‌اى از آن را نداریم. حال آیا هیچ عاقلى غصه مى‌خورد كه چرا آن معادن نفت و طلا و نقره و آن جواهرات مال من نیست؟ بى‌تردید هرگز هیچ عاقلى چنین غصه‌اى نمى‌خورد. پس اگر تو هم چیزى را از دست داده‌اى، این‌گونه تصور كن كه این شىء هم از جمله آن امورى است كه از ابتدا تو آن را نداشته‌اى. چگونه براى اموالى كه در اختیار تو نیست غصه نمى‌خورى، حال نسبت به اموالى كه از دست تو رفته است نیز غصه نخور و غمگین مباش؛ به دیگران تعرض نكن و هستى خود را نباز؛ بلكه خداوند را شاكر باش كه توانستى مدتى از آن بهره بگیرى و از این لحظه كه آن را از دست داده‌اى مثل سایر چیزهایى است كه مال تو نیست. چیزهاى زیادى وجود دارند كه شما آنها را ندارید. مگر باید براى هر چیزى كه در دست ما نیست غصه بخوریم؟! باید خداوند منان را شاكر باشیم كه مدتى از این نعمت استفاده كردیم و اكنون نیز مدت آن به سر رسیده و از بین رفته یا در دست فرد دیگرى است و او از آن استفاده مى‌كند و بود و نبود آن به ما ربطى ندارد تا در اندیشه آن باشیم. اگر دوباره به
‌﴿ صفحه 265 ﴾
دست ما رسید، نعمت جدیدى است كه خداوند بخشنده و مهربان به ما داده است و باید شكر آن را به جا آوریم.
پس بهترین راه رهایى از غصه فقدان اموال از دست رفته این است كه آن شىء را همانند بسیارى از اشیایى بدانیم كه هرگز در اختیار نداشته‌ایم. مگر نداشتن آنها غصه داشت كه از دست‌دادن این یكى موجب غصه گردد!؟ إِنْ كُنْتَ جَازِعًا عَلَى مَا تَفَلَّتَ مِن بَیْنِ یَدَیْكَ فَاجْزَعْ عَلَى كُلِّ مَا لَمْ یَصِلْ اِلَیْك؛ اگر بناست وقتى چیزى از دستت رفت نارحت بشوى و جَزَع و فزَع كنى پس باید براى هر چه به تو نرسیده و ندارى نیز غصه بخورى و ماتم بگیرى. اینها از آن جهت كه الان در اختیار تو نیستند مثل هم مى‌باشند؛ چه هر دو، نداشتن است. همان‌طور كه این نداشتن غصه ندارد، اگر از نعمتى برخوردار بودى و استفاده كردى و اكنون آن را ندارى نیز غصه مخور؛ چه مثل چیزهاى دیگرى است كه اصلاً تو مالك آنها نبوده‌اى.
‌﴿ صفحه 266 ﴾
‌﴿ صفحه 267 ﴾