پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

اعتدال در مسؤولیت‌ها‌

مطلب دقیق حایز اهمیتى كه در این مقام باید به آن پرداخت، رعایت توازن و اعتدال در انجام وظایف و حقوق افراد نسبت به یكدیگر است. عدم رعایت این نكته خطیر، براى كسانى كه بعد از انقلاب مسؤولیت‌هاى سنگینى را عهده‌دار شده‌اند، مشكل آفریده است. بسیارى از افراد به واسطه مسؤولیت سنگینى كه در اجتماع برعهده دارند گاهى از انجام مسؤولیت خود نسبت به نزدیكان و همسر و فرزندان باز مى‌مانند و از رعایت اعتدال و توازن در اجراى حقوق غافل یا عاجز مى‌شوند؛ مانند بسیارى از شاغلانى كه به دلیل مشغله زیاد، صبح زود در حالى كه بچه‌ها خواب هستند از منزل بیرون مى‌روند و شب‌هنگام نیز زمانى به منزل باز مى‌گردند كه بچه‌هایشان به خواب رفته‌اند. به یاد مى‌آورم زمانى یكى از شهداى فداكار و بزرگوار مى‌فرمودند به خاطر نظارت و بررسى كارها، شب‌ها دیر به منزل برمى‌گردم و معمولا وقتى به
‌﴿ صفحه 215 ﴾
منزل مى‌رسم كه بچه‌ها خوابند و صبح زود نیز قبل از این‌كه بچه‌ها از خواب بیدار شوند منزل را ترك مى‌كنم و گاه در طول یك ماه بچه‌ها را بیدار نمى‌بینم. به هرحال این كثرت مشاغل و فعالیت‌ها باعث مى‌شود كه آدمى از مسؤولیتى كه نسبت به زن و فرزند خود دارد، غافل بماند و آنها را رعایت نكند یا رعایت آنها بسیار مشكل مى‌شود. بى‌تردید از یك سوى تكالیف و مشاغل طاقت‌فرساى اجتماعى متوجه انسان است و از جانب دیگر، مسؤولیت‌ها و وظایفى كه نسبت به همسر و فرزندان و والدین خود دارد او را به انجام كارهاى دیگرى دعوت مى‌كند و او مى‌باید بین این دو ساحت اعتدال برقرار كند. البته انسان معمولا از انجام وظیفه دوم خود غافل است یا اگر غافل هم نباشد آن‌قدر آن مسایل اجتماعى وى را احاطه كرده‌اند كه نمى‌تواند به وظایف خانوادگى خود رسیدگى نماید. این مشكل اساسى و عام، سخت نیازمند هشدار است؛ لذا امیرالمؤمنین(علیه السلام) مى‌فرمایند: وَ لاَ یَكُنْ اَهْلُكَ اَشْقَى النَّاسِ بِك؛ شما نسبت به خانواده خود مسؤولیت دارید و حقوقى بر عهده شماست. مبادا با عدم رعایت حقوق همسر و فرزندان، موجب هلاكت آنها شوید. آنها هم حقوقى دارند و باید حق آنها را رعایت كنید. حداقل براى بچه‌هاى خود به اندازه دیگران اهمیت قایل شوید. آنها هم انسان هستند و در برابر آنها مسؤولیت دارید. مبادا پرداختن به كارهاى دیگر، ما را از مسؤولیت‌هایى كه نسبت به همسر و فرزندان خود داریم غافل سازد. این مسأله براى برخى از طبقات اجتماع مانند طلاب و دانشجویان و محصلان و دانش‌پژوهان شكل مهم‌ترى به خود مى‌گیرد؛ چه احساس مسؤولیت در برابر اجتماع در وجود این طبقات بیشتر تبلور مى‌یابد و در سطح بالاترى قرار مى‌گیرد. آنها با خود مى‌گویند درس خواندن همانند دفاع نظامى و هر مسؤولیت اجتماعى دیگر واجب است و اگر تمام ساعات شبانه روز را درس بخوانیم، كم است؛ كارهاى بر زمین مانده و تحقیقات عقب افتاده فرصتى فراتر از 24 ساعت مى‌طلبد. براساس همین برآورد به درس و بحث و تحقیق مى‌پردازند و به اندازه ضرورت وقت خود را به خواب و خوراك اختصاص مى‌دهند و تمام وقت خود را به درس و پژوهش و مطالعه مى‌پردازند. این اشتغال فشرده و تراكم فعالیت‌ها باعث فراموشى یا در واقع تضییع حقوق والدین، همسر و فرزندان مى‌شود. به‌خصوص این تضییع در حق والدین و همسر كاملا مشهود است.
‌﴿ صفحه 216 ﴾
افرادى كه براى تحصیل به شهرهاى دور مى‌روند بیشتر با این پدیده مواجهند؛ چون معمولا از والدین خود دورند و همسران آنها نیز در غربت زندگى مى‌كنند. همسران آنها با كسى انس ندارند و به تنهایى در منزل چشم انتظار مى‌مانند تا چه وقت همسر یا فرزند آنها باز گردد و زجر تنهایى پایان یابد. در زندگى این افراد، درس و بحث دیگر زمانى براى انجام وظایف خانوادگى باقى نمى‌گذارد. آنان هرگز احوالى از همسر و والدین خود نمى‌پرسند. گویا جز دفتر و كتاب و قلم، آشنایى ندارند؛ لذا بعد از بازگشت به منزل جویاى احوال كتاب‌ها و یادداشت‌هاى خود هستند و چه بسا از احوال والدین پیر خود یا تنها فرزند بیمار خود غفلت مىورزند. چنین كسانى نسبت به تمام وظایف خود در حق همسر و فرزندان و والدین و دیگر نزدیكان و امور خانواده غافلند و حتى اگر غافل نیز نباشند فرصت پرداختن به آنها را ندارند.
واضح است كه تحصیل در این زمان همانند دفاع و فعالیت‌هاى اجتماعى دیگر، براى ما واجب است؛ اما باید بدانیم كه اگر به همسر و فرزندان و والدین خود رسیدگى نكنیم تحصیل نیز نمى‌تواند ادامه یابد و مؤثر و مفید واقع نمى‌شود. عدم رسیدگى به امور همسر و فرزندان و والدین ممكن است آنها را دچار مشكلات و بیمارى‌هاى عصبى و جسمى و روحى نماید و درمان آنها وقت بیشترى بگیرد. نتیجه خطرناك دیگر این‌كه فرزندانى بیگانه با اسلام تربیت كرده، تحویل اجتماع خواهید داد كه بلاى جان شما و آفت اجتماع خواهند بود. وَلاَیَكُنْ أَهْلُكَ اَشْقَى النَّاسِ بِك؛ مبادا خانواده شما به دلیل عملكرد نادرستتان بدبخت‌ترین مردم باشند. ممكن است رفتار نادرست شما موجب شود كه آنها به نهایت بدبختى و گرفتارى مبتلا گردند. پس خود به دست خویش موجبات هلاكت و انحراف همسر و فرزندان و نزدیكان خود را فراهم نكنید و این‌گونه رفتاركردن به یقین برخلاف توصیه امام متقین على(علیه السلام) است.

﴿ صفحه 217 ﴾

درس سى و ششم: آداب رفاقت (3)

چه خوش بى مهربونى از دو سر بى‌
دوستى گسستنى نیست‌
گرایش‌هاى متعارض‌
بذل محبت یا بخل از مهربانى؟‌
كجا گذشت و كجا انتقام؟‌
ظلم به خود‌
‌﴿ صفحه 218 ﴾
‌﴿ صفحه 219 ﴾

آداب رفاقت (3)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
وَلاَ تَرْغَبَنَّ فِى مَنْ زَهِدَ فِیكَ، وَلاَیَكُونَنَّ أَخُوكَ أَقْوَى عَلَى قَطِیعَتِكَ مِنْكَ عَلَى صِلَتِهِ وَلاَیَكُونَنَّ(72) عَلَى الاِْسَاءَةِ أَقْوَى مِنْكَ عَلَى الاِْحْسَانِ، وَلاَ عَلَى الْبُخْلِ أَقْوَى مِنْكَ عَلَى الْبَذْلِ، وَلاَعَلَى التَّقْصِیرِ أَقْوَى مِنْكَ عَلَى الْفَضْلِ، وَلاَیَكْبُرَنَّ عَلَیْكَ ظُلْمُ مَنْ ظَلَمَكَ فَإِنَّهُ یَسْعَى فِى مَضرَّتِهِ وَنَفعِكَ، ولَیْسَ جَزَاءُ مَنْ سَرَّكَ أَنْ تَسُوءُهُ؛
به آن كه تو را نخواهد، دل مبند و مبادا برادرت در گسستن پیوند دوستى و بدى‌نمودن و بخلورزیدن و كوتاهى‌كردن و تقصیر، از تو كه درصدد پیوستن و نیكى‌نمودن و بذل و بخشش و احسان و فضیلت هستى، قوى‌تر باشد، ستم شخص ظالم در دیده‌ات بزرگ ننماید؛ چه او ـ با این ستم ـ به زیان خود و سود تو تلاش مى‌كند و پاداش آن كه تو را شاد مى‌سازد، آن نیست كه با وى بدى كنى.
یكى از بزرگ‌ترین وظایف اخلاقى انسان مسلمان، به‌خصوص شیعیان و پیروان مكتب امام صادق(علیه السلام) كه در روایات مورد تأكید فراوان واقع شده است، رعایت حقوق دوستان و «اِخوان» مى‌باشد. اخوان در تعبیرات عربى و اسلامى به اشخاص خاصى اطلاق نمى‌شود؛ بلكه یك تعبیر عام است و تقریباً شبیه واژه «برادر» مى‌باشد. این واژه بعد از انقلاب در فرهنگ اجتماعى ما رایج شده است و مؤمنان یكدیگر را برادر خطاب مى‌كنند. منظور از حقوق اخوان، حقوق دوستان و اشخاصى است كه با ما معاشرت دارند. در اسلام و به‌خصوص
﴿ صفحه 220 ﴾
مكتب تشیع حقوق زیادى براى دوستان و اخوان تعیین شده است. ما باید این حقوق را بشناسیم و رعایت كنیم و از این طریق وفادارى خود را نسبت به دوستانمان ابراز نماییم. این عمل خود یك ارزش انسانى است كه در اسلام و به‌خصوص در مكتب تشیع مورد تأكید فراوان قرار گرفته است. این بخش از وصیت امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز به مباحث مربوط به معاشرت و حقوق برادران و كیفیت انتخاب دوست و مسایلى از این قبیل اشاره دارد.