پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

راه‌هاى مصونیت از آفات زندگى اجتماعى‌

الف) پرهیز از خشم
حضرت على(علیه السلام) در ادامه این درافشانى روش‌هاى مصونیت از بلایا و آفات اجتماعى را بیان مى‌فرمایند: وَتَسْلِمْ مِنَ الدُّنیَا بِحُسْنِ الْخُلْقِ وَتَجَرُّع الْغَیْظ؛ اگر مى‌خواهید از آفات زندگى اجتماعى سالم بمانید و از ضررهایى كه دیگران ممكن است به شما برسانند مصون باشید، اخلاق خود را اصلاح كنید و خوش‌رفتار باشید، و غیظ و خشم خود را فرو بخورید.
‌﴿ صفحه 198 ﴾
به یقین خوش‌رفتارى با دیگران به عنوان یك قاعده اخلاقى، تنها در برابر افراد خوش اخلاق و نیك‌منش سفارش نشده است بلكه اهمیت، ارزش و چه بسا جایگاه این سفارش، بیان شیوه رفتار با افراد بدخلق و پرخاشگر و ناسازگار است. این سخن شبیه فرمایش قبل مولاست كه فرمود: حتى اگر دوستت خاك بر دهان تو پاشید، مجازاتش مكن. این‌گونه رفتارها به طور طبیعى موجب عصبانیت و پرخاشگرى مى‌شود. گاهى با تعبیر سبكى كه دوستى در حق شما مى‌كند، عصبانى شده، به اصطلاح اوقات شما تلخ مى‌شود، یا اگر آن‌گونه كه توقع دارید شما را احترام نكند، اوقات شما تلخ مى‌شود؛ چه رسد به این كه بر دهان شما خاك بپاشد!! طبیعى است كه خویشتن‌دارى و كنترل عملكرد در مقابل این نوع برخوردها بسیار مشكل است؛ چه رسد به این كه انسان، به جاى انتقام و رفتار غضب‌آلود، آرام بگیرد و محبت و احسان ارزانى دوستش نماید.
فروخوردن خشم، كارى بس مشكل؛ اما بسیار سازنده است. اگر انسان مى‌خواهد از آفات زندگى اجتماعى و خطرها و ضررهایى كه از ناحیه دیگران متوجه او مى‌شود مصون بماند باید با تمرین و ممارست بسیار خشم خود را فرو خورد و آرام بگیرد و در برابر رفتار ناهنجار دیگران مقابله به مثل نكند: تَسْلِمْ مِنَ الدُّنیَا بِحُسْنِ الْخُلْقِ وَتَجَرُّعِ الْغَیْظِ فَاِنِّى لَمْ اَرَجُرْعَةً اَحْلَى مِنْهَا عَاقِبَةً وَلاَ اَلَذَّمِنهَا مَغَبَّة؛ امیرالمؤمنین(علیه السلام) مى‌فرماید: فرزندم، من در زندگى هیچ جرعه‌اى گواراتر و شیرین‌تر از جرعه غیظى كه فرو بخورم، نیافتم. در این كلام الهى فروخوردن خشم به نوشیدن شربت گوارا و شیرین تشبیه شده است.
نوشیدنى‌ها در كام انسان‌ها تأثیر یكسان ندارند. برخى مانند نوشیدن آب شیرینِ خنك است و بعضى همانند شربتى لذت‌بخش، و گاهى هم مانند دارویى تلخ و چندش‌آور است كه دهان را آتش مى‌زند؛ اما در میان تربیت‌شدگانِ مكتب على(علیه السلام)فروخوردن خشم از هر شربت گوارایى لذت‌بخش‌تر است. به طورى كه آن مقتداى پاكان مى‌فرمایند: من وقتى خشم خود را فرو مى‌خورم آن چنان لذتى مى‌برم كه از نوشیدن هیچ شربت گوارایى نمى‌برم.
جا دارد كسانى كه دوست دارند پیرو على(علیه السلام) باشند این پند مقتداى خود را اندك اندك تجربه و تمرین كنند و خود را به این خصلت پسندیده بیارایند. اگر ما بكوشیم تا در برابر
‌﴿ صفحه 199 ﴾
رفتار ناشایست و خشم و غضب دیگران، خشم خود را فرو بخوریم، آن‌چنان لذت و سرورى به ما دست خواهد داد كه اگر مقابله به مثل مى‌كردیم، هرگز چنان لذتى نمى‌بردیم.
از جانب دیگر نیز اگر دقت كنیم معمولا پاسخ رفتار ناشایست اگر غیر از آرامش و خویشتن‌دارى باشد، خود آفات زیادى به دنبال دارد و چه بسا گرفتارى‌هایى به همراه مى‌آورد. در مقابل، تسلط بر خویش و كنترل رفتار و فروبردن خشم اگرچه در ظاهر بسیار مشكل است اما لذت وصف‌ناپذیرى در پى دارد؛ پیامدى كاملا مغایر با عوارض ابراز خشمِ متقابل كه هرگز با آن قابل مقایسه نیست. پس نه‌تنها خشم گرفتن با فرونشاندن آن برابر نیست بلكه پیامدهاى این دو عملكرد نیز هرگز قابل مقایسه نمى‌باشد. اگر آدمى بتواند بر خود مسلط شود و خشم خویش را فرو خورد بسیار شیرین است؛ در حالى كه ابراز خشم هرچند در برابر خشم باشد، لذت‌بخش نخواهد بود. گویا با این تعبیر حضرت(علیه السلام) درصدد بیان این مطلب هستند كه گمان نكنید این سخن صرفاً یك نصیحت و پند خشك اخلاقى است، بلكه من خود این واقعیت را به تجربه چشیده‌ام و حاصل تجربه شخصى من چنین است. اگر مى‌گویم خشم خودت را فرو خور، چون به تجربه یافته‌ام كه هیچ جرعه‌اى شیرین‌تر از خشمى كه فرو خورده شود، نیست. من چیز شیرین‌ترى نیافتم: فَاِنِّى لَمْ اَرَجُرْعَةً اَحْلَى مِنْهَا عَاقِبَةً وَلاَ اَلَذَّ مِنْهَا مَغَبَّة؛ جرعه‌اى كه نتیجه‌اش شیرین‌تر و گواراتر از فروخوردن خشم باشد ندیده‌ام. با این شكل سخن گفتن در واقع مخاطب را تشویق مى‌كنند كه تو هم تجربه كن آن‌گاه خواهى دید كه چه لذتى دارد.

ب) اجتناب از قطع دوستى
بروز سوء تفاهم در زندگى اجتماعى یك پدیده عادى است و به تعبیر بهتر، لازمه یك زندگى اجتماعى این است كه انسان گاهى رفتارهاى مشكوكى از دیگران و حتى از دوست خود مشاهده مى‌كند. حال اگر بنا باشد هر كسى به محض مشاهده رفتار مشكوك یا رفتارى كه انگیزه و علت آن مجهول است، دچار سوء برداشت شود و با دیده بدبینانه به آن نگاه كند و به سرعت عكس‌العمل نشان دهد هرگز پیمان دوستى پایدار نخواهد ماند و هرگز اثرى از دوست و رفیق دیده نمى‌شود؛ چراكه آدمى همیشه در معرض این‌چنین رفتارهایى است و زمینه‌هاى مختلفى
‌﴿ صفحه 200 ﴾
براى سوء برداشت وجود دارد. در حالى كه اصل در روابط اجتماعى و ارتباط با دیگران و به خصوص در رابطه با دوستان آن است كه تمام آنها رفتارى صحیح و بر مبناى حسن نیت دارند. لذا حتى اگر رفتار شبهه‌انگیزى از آنها مشاهده كردیم و دچار شك و تردید شدیم كه آیا واقعاً این كار و رفتار درست است یا نه باید آن را صحیح بشماریم و مُهر صحت بر آن بزنیم و تمام اعمال افراد جامعه را نیكو و پسندیده بدانیم. به صرف این‌كه تردید پیدا كردید، رفاقت خود را قطع نكنید و به دیگران سوء ظن نداشته باشید، بلكه باید در ضمن استمرار رفاقت، بیشتر تحقیق كنید تا به واقعیت پى ببرید. حتى اگر یقین پیدا كردید كه این رفتار وى غلط بوده و با نیت پلیدى انجام شده است، باز هم نباید درصدد تلافى و مقابله به مثل برآیید، بلكه مى‌باید در راه اصلاح وى قدم بردارید.
پس به صِرف مشاهده یك رفتار شبهه‌آمیز از دوست خود نباید تصور كنید كه او دیگر تمایلى به دوستى با شما ندارد یا این كه قصد خیانت دارد و باید رهایش كرد. هرگز نباید با استناد به این شك و شبهه‌ها رفاقت خود را قطع كنید. حتى اگر یقین كردید كه او عمداً درصدد قطع رفاقت با شماست یا در فكر انجام كارى ناشایست و نسبت‌دادن آن به شما بوده و مى‌خواسته در حق شما خیانت كند، باز هم نباید به سرعت تصمیم به قطع رفاقت بگیرید؛ بلكه باید زمینه‌اى فراهم سازید كه او از تصمیم خود منصرف شود. باید سعى كنید او را به اشتباه خود آگاه كنید و با صحبت و نصیحت و هر شیوه‌اى كه مناسب تشخیص دادید او را به ادامه دوستى صمیمانه گذشته فرا بخوانید. چه بسا رفتار شما موجب پشیمانى و اصلاح او شود و او را به جبران گذشته وادارد. اما اگر این تدابیر سودى نبخشید و او را در این عناد و دشمنى هم‌چنان مصمم یافتید این‌جاست كه مجال قطع رفاقت فراهم آمده است.
‌﴿ صفحه 201 ﴾

درس سى و پنجم: آداب رفات (2)

زشت‌تر از زشت‌
مرز رفاقت و میزان صمیمیت‌
اجتناب از موضع اتهام‌
وجوب حفظ حرمت خود‌
آفت دوستى‌
اعتدال در مسؤولیت‌ها
﴿ صفحه 202 ﴾
‌﴿ صفحه 203 ﴾

آداب رفاقت (2)

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
مَا أَقْبَحَ الْقَطِیعَةَ بَعْدَ الصِّلَةِ وَالْجَفَاءَ بَعْدَ الاِْخَاءِ، وَالْعَدَاوَةَ بَعْدَ الْمَوَدَّةِ، وَالْخِیَانَةَ لِمَنِ ائْتَمَنَكَ، وَالْغَدْرَ بِمَنِ اسْتَأمَنَ إِلَیْكَ، وَإِنْ اَرَدْتَ قَطِیعَةَ أَخِیكَ فَاسْتَبْقِ لَهُ مِنْ نَفْسِكَ بَقِیَّةً یَرْجِعُ إِلَیْهَا إِنْ بَدَا لَهُ وَلَكَ یَوْمَاً مَا وَمَنْ ظَنَّ بِكَ خَیْراً فَصَدِّقْ ظَنَّهُ وَلاَتُضِیعَنَّ حَقَّ أَخِیكَ إِتِّكَالاً عَلَى مَا بَیْنَكَ وَبَیْنَهُ فَإِنَّهُ لَیْسَ لَكَ بِأَخ مَنْ أَضَعْتَ حَقَّهُ، وَلاَیَكُنْ أَهْلُكَ أَشْقَى النَّاسِ بِكَ؛
چه زشت است گسستن بعد از پیوستن و جفاكردن پس از برادرى و دشمنى بعد از دوستى و خیانت به آن كه تو را امین شمرده، و مكر ورزیدن به آن كه به تو اعتماد كرده است. اگر خواستى از برادرت بگسلى جایى براى [دوستى] او، نزد خود باقى گذار كه اگر روزى [حقیقت] بر وى و تو آشكار گردید بازگشت ممكن شود. پندارِ آن كه به تو خوش گمان است [با عمل] تأیید كن و حق برادرت را به اتكال دوستى‌اى كه با او دارى ضایع مگردان، چه آن كس كه حق او را ضایع كنى برادرت نیست. مبادا نزدیكانت در نزد تو بدبخت‌ترین مردم باشند.
در این بخش از كلام، امیرالمؤمنین على(علیه السلام) به موضوع اخلاق اجتماعى و آداب معاشرت مى‌پردازند. همان‌گونه كه گذشت حضرت(علیه السلام) سخنان خود را براى شخص معینى مانند امام حسن(علیه السلام) كه از ویژگى‌هاى عالى اخلاقى برخوردار است بیان نمى‌كنند. بلكه روى سخن حضرت با هر انسانى است كه مى‌خواهد در زندگى اجتماعى موفق باشد و ارزش‌هاى انسانى را رعایت كند. لذا مطالب گفته شده اختصاص به مؤمنان و معتقدان به خدا و قیامت ندارد و
‌﴿ صفحه 204 ﴾
نفع آن عام و فراگیر است و هر شخصى مى‌تواند با به كارگیرى آنها، به فواید و پیامدهاى آن دست یابد؛ چه كسانى كه ایمان دارند و چه آنها كه اهل ایمان نیستند. البته افرادى كه اهل ایمانند و با قصد قربت به این مواعظ و نصایح عمل مى‌كنند، به سراسر زندگى خود رنگ عبادت مى‌دهند و به سوى آن مقصد عالى و نهایى پیش مى‌روند و با انجام هر عملى به خداوند تقرب مى‌جویند. اما كسانى كه از این معرفت و ایمان بى‌بهره‌اند تنها در همین زندگى دنیوى از ثمرات این مواعظ بهره مى‌برند. این گروه گرچه به آن اهداف و نتایج بلند مؤمنان نایل نمى‌شوند؛ ولى در دنیا زندگى ایده‌الى خواهند داشت. به هر حال موضوع سخن در این فقره و فقره‌هاى بعدى، آداب معاشرت است و آیین زندگى در اجتماع و برخورد با دیگران را تبیین مى‌كند.