پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

نشانه بخل‌

در زندگى اجتماعى موارد فراوان و متعددى پیش مى‌آید كه انسان چیزى را بر عهده مى‌گیرد یا در ضمن قراردادى، انجام عمل و كارى را عهده‌دار مى‌شود و به اصطلاح فقهى در ضمن یك عقد متعهد مى‌گردد عملى را انجام دهد؛ یعنى دو نفر در مقابل یكدیگر تعهد متقابلى بر عهده دارند. بى‌تردید در این‌گونه موارد آدمى باید خود را به انجام این تعهد ملتزم سازد: اَوْفُواْ بِالْعُقُود.(62) اما گاهى این تعهد، یك‌جانبه است و شخص ابتدائاً خود را به انجام عملى متعهد مى‌سازد؛ مثلا «ضمانت» نوعى از این‌گونه تعهدهاست، كه از شخصى درخواست مى‌شود با امضاى یك ضمانت‌نامه یا یك برگ سفته یا چك، تعهد ضمانت را بپذیرد و او نیز قبول مى‌كند و به تعبیرى ضامن او مى‌شود. این عمل یك تعهد یك‌جانبه است و در این‌جا یك عقد طرفینى نیست و نیازمند ایجاب و قبول هر دو طرف نمى‌باشد. به بیانى، شما در این‌جا نوعى گذشت و بزرگوارى نموده، به یك تعهد یك‌جانبه تن مى‌دهید و پیامدهاى بعدى آن را بر عهده مى‌گیرید و تعهد مى‌كنید كه به آن عمل نمایید. در این موارد بزرگوارى و كرامت نفس انسانى اقتضا مى‌كند كه به تعهد خود پاى‌بند باشید و حرف خود را زیر پا نگذارید و به آن عمل كنید.
﴿ صفحه 176 ﴾
در روابط اجتماعى و ارتباط‌هاى دوستانه، مواردى از این قبیل پیش مى‌آید و آدمى در برخى خواسته‌هاى این‌چنینى به رفیق خود روى مى‌آورد و توقع دارد تا وى این خواسته را برآورده سازد. بى‌تردید اگر واقعاً یك رابطه صمیمانه و محبت‌آمیز بین آن دو برقرار باشد، به راحتى و با طیب خاطر این خواهش را مى‌پذیرد؛ اما اگر مشاهده نمودید كه كسى از پذیرش این خواهش امتناع مىورزد، یا به انواع لطایف از قبول آن شانه خالى مى‌كند و عذر مى‌آورد، این امتناع و بهانه‌جویى، خود نشان از عدم ارتباط صمیمانه و رابطه دوستانه دارد و به وضوح نشان مى‌دهد كه این ارتباط، محبت‌آمیز نیست و چه‌بسا به معناى ابراز كینه و بخلى نهفته در سینه است كه در این هنگام، فرصت ظهور یافته و واقعیتِ ارتباط بین این دو نفر را نشان مى‌دهد؛ چه اَلصُّدُودُ آیَةُ المَقْتِ، وَكَثْرَةُ الْعِلَلِ آیَةُ الْبُخْل؛ روى برتافتن نشانه بغض و كینه، و عذرجویىِ بسیار علامت بخل است.
وقتى شخصى نیاز خود را نزد شما مى‌آورد و با زبان حال و قال چیزى از شما مى‌خواهد، او را بى‌پاسخ رها نكنید؛ چه اگر انسان اهل سخاوت و كرم باشد، نسبت به كسى مضایقه ندارد. حتى اگر اهل سخاوت و گذشت نیستید، روابط انسانى و دوستى اقتضا مى‌كند كه خواسته وى را برآورید و او را از لطف و محبت خود محروم نكنید. لذا اگر كسى در پاسخ خواهش دوست خود به بهانه‌گیرى روى آورد، از روابط دوستانه خارج شده است.
به هرحال بهانه‌گیرى و عذرآورى نشان از بخل او دارد و در عمل مى‌گوید: نمى‌خواهم درخواست شما را جواب دهم. شاید این مثل را شنیده‌اید كه شخص بخیل و دورافتاده از روابط دوستانه، در جواب درخواست همسایه‌اش كه به او مى‌گوید «طناب خود را به ما بدهید تا لباس روى آن پهن كنیم» مى‌گوید: روى طناب ارزن پهن كرده‌ایم!! پرواضح است كه كسى ارزن را روى طناب پهن نمى‌كند و این عذر و بهانه‌اى بیش نیست. وقتى كه آدمى نخواهد كارى را انجام دهد، از آسمان و ریسمان عذر مى‌آورد و بهانه مى‌تراشد. حال اگر مشاهده نمودید كه كسى براى انجام كار یا اجابت درخواستى مرتب بهانه‌تراشى مى‌كند، این طفره‌رفتن نشانه بخل او است و این‌كه نمى‌خواهد آن كار را انجام دهد. اگر بخل نداشته باشد، بهانه‌گیرى و عذرتراشى نمى‌كند و به سخت‌گیرى بى‌مورد روى نمى‌آورد، بلكه با كرامت نفس و دست و دلى
‌﴿ صفحه 177 ﴾
باز و آغوشى گشاده به استقبال خدمت به دیگران و برآوردن نیازهاى به‌حق نیازمندان مى‌شتابد.

آیین بخشش‌

از جمله امور ضرورى و قطعى زندگى اجتماعى، فعالیت‌هاى اقتصادى خیرخواهانه و محبت‌آمیز بهویژه در قالب بذل و بخشش و صله‌دادن است. در این قسمت از وصیت، حضرت على(علیه السلام) یك قاعده كلى و جامع در این مورد ارائه مى‌فرمایند، كه رعایت همین یك دستور اخلاقى در این بعد زندگى اجتماعى، كافى است تا روابط انسانى و فعالیت‌هاى اقتصادى استوار شده، بر پایه محبت و رفاقت اصلاح گردد و آن «رهاساختن هر نوع فعالیت اقتصادى محبت‌آمیز و دوستانه از منّت و ستم است.»
البته اگر از بُعد اجتماعى این ارتباطات فارغ شویم و از زاویه‌اى دیگر به این سخن گران‌سنگ نگاه كنیم، به نظر مى‌آید كه حضرت(علیه السلام) فارغ از روابط اجتماعى، روش انجام كارهاى خیر اقتصادى را بیان مى‌نمایند و مى‌فرمایند: لَبَعْضُ إِمْسَاكِكَ عَلَى اَخِیكَ مَعَ لُطْف خَیْرٌ مِنْ بَذْل مَعَ جَنَف؛ چه بسا دریغ‌كردنِ همراه با لطف و مهربانى از بخششى كه با ترش‌رویى به برادرت همراه باشد، بهتر است. بذل و بخشش اگرچه عملى بسیار پسندیده است و براى استحكام و سالم‌ساختن روابط اجتماعى مفید مى‌باشد؛ ولى انجام‌نگرفتن آن بهتر از آن است كه بذل و بخشش، آلوده به منّت و آزار باشد. انسان‌هاى فراوانى در پى خدمت برمى‌آیند و بذل و بخشش فراوان مى‌كنند؛ اما در لفافه منّت یا پوشش ستم آن را عرضه مى‌نمایند و این عمل خیر و زیبا را از ارزش و بها ساقط مى‌سازند در حالى كه خداوند سبحان مى‌فرماید: لاَتُبْطِلُواْ صَدَقَتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالاَْذَى(63)؛ با منّت‌گذاشتن كار خیر خود را باطل نسازید.
پس اگر آدمى عطا و بخشش نكند و با روى گشاده امساك نماید بهتر از عطا و بخششى است كه با منّت همراه باشد. پرواضح است كه براى حفظ و استحكام روابط انسانى و به‌خصوص ارتباط اهل ایمان، باید انسان‌ها به همدیگر كمك كنند اما به شرط آن‌كه این كمك و
﴿ صفحه 178 ﴾
یارى را به منّت آلوده نسازند و موجب خجالت و شرمسارى نشوند. وگرنه عطانكردن با احترام و زبان خوش و امساك‌نمودن همراه با لطف و مهربانى بهتر است از بذل و بخشش همراه با بى‌احترامى و منّت.
بى‌تردید آنچه در روابط اجتماعى، به‌خصوص در روابط مالى و كمك اقتصادى به دیگران بسیار مهم و حایز اهمیت است، مقدّم داشتن خویشاوندان و افراد نزدیك است. یكى از سفارش‌هاى مؤكد اسلام، صله رحم و ارتباط با خویشاوندان است كه در حوزه روابط اجتماعى از اهمیت خاصى برخوردار است و یكى از راه‌هاى استحكام بخشیدن به این روابط خویشاوندى، برقرارى ارتباط‌هاى مالى و كمك اقتصادى به آنهاست. ولى متأسفانه امروزه آن‌گونه كه بایسته و شایسته است، به این مهم توجه نمى‌شود و بیشتر ما مسلمانان این وظیفه شرعى و دستور اخلاقى را فراموش كرده‌ایم؛ در حالى كه صله رحم و حفظ ارتباط با خویشاوندان یك قاعده كلى و ضرورى در روابط اجتماعى است. البته میزان و كیفیت ارتباط با هر یك از خویشاوندان و موارد استثنا شده و ... از جمله مباحثى است كه باید مورد بررسى قرار بگیرد و سزاوار است كه از نظر علمى و عملى بیشتر از این مورد اهتمام قرار بگیرد و مردم به رعایت آن ترغیب و تشویق شوند و پیامدهاى منفى عدم رعایت این دستور اخلاقى و اثرات مثبت پاى‌بندى به آن گوشزد گردد. بهویژه باید متذكر شد، قطع‌نمودن ارتباط با خویشاوندان از گناهان كبیره است و در برخى موارد، حفظ ارتباط با خویشاوندان واجب شمرده شده است.
روشن است كه همه خویشاوندان از نظر میزان و درجه ارتباط یكسان نیستند و در یك مرتبه قرار نمى‌گیرند و آن كه نزدیك‌تر است، حق بیشترى بر عهده ما دارد و در بین آنها افرادى كه نیازمند هستند بر دیگران مقدمند و بیشتر سزاوار ارتباط مى‌باشند. از همین رو است كه به خویشاوندان غنى و ثروتمند توصیه مى‌شود كه رابطه خود را با خویشاوند فقیر قطع نكنند؛ همان‌گونه كه آن شخص فقیر و نیازمند نیز نباید رابطه‌اش را قطع كند و بگوید: «او به من نیازمند نیست و اگر من با او رفت و آمد نمایم چه بسا موجب این سوء برداشت شود كه من به خاطر مال و ثروت او به سراغش آمده‌ام»!
‌﴿ صفحه 179 ﴾
آدمى در هیچ شرایطى نباید صله رحم را ترك كند و در هر حالى به میزان ضرورى باید به آن پاى‌بند باشد؛ حتى اگر به اندازه یك احوال‌پرسى كوتاه هم باشد مى‌باید صله رحم كند. البته بدون آن كه حرمت و عزت نفس خود را از كف بدهد. صله رحم هرگز با از كف‌دادن عزت و احترام همراه نیست. حتى چه بسا مى‌تواند با نهایت احترام برخورد نماید و در حد وسع و توان خود هدیه بدهد؛ ولى صله رحم را ترك نكند. به طور مسلّم منظور از صله رحم، كمك به فقرا نیست، و كمك به دیگران خود موضوع دیگرى است و ضوابط خاص خود را دارد. لذا خویشاوند فقیر هم نباید از خویشاوندان متمكن و ثروتمند خود قطع ارتباط و قطع صله كند بلكه باید به شكلى كه مطلوب است این رابطه را حفظ نماید و در راه تحكیم آن تلاش كند؛ چه به طور طبیعى این رابطه شكل ارتباط انسان‌ها را تبیین و تنظیم مى‌نماید و مشكلات ناشى از ارتباط‌هاى اجتماعى یا روابط اجتماعىِ ناسالم را حل مى‌كند و چه بسا فرصت بروز و ظهور را به آنها نمى‌دهد: مِنَ الْكَرَمِ صِلَةُ الرَّحِم؛ صله رحم نمودن از علایم كرم است.
در ادامه حضرت على(علیه السلام) به پیامد قطع صله رحم اشاره نموده، مى‌فرمایند: وَمَنْ یَثِقُ بِكَ اَوْ یَرْجُو صِلَتَكَ إِذَا قَطَعْتَ قِرَابَتَك؛ اگر از خویشاوند خود بریدى دیگر چه كسى مى‌تواند به تو امیدوار باشد؟ و چه كسى مى‌تواند انتظار داشته باشد كه تو به او كمك كنى؟ چون مردم با خود مى‌گویند این شخص با خویشاوندان خودش این گونه رفتار كرد و آنها را از خود دور ساخت و ارتباط خود را با آنها قطع نمود و از آنها دستگیرى نكرد؛ ما كه خویشاوند او نیستیم جاى خود دارد. وقتى مشاهده مى‌كنند، فردى با پسرعمو و پسردایى و نزدیكان خودش این گونه رفتار مى‌كند، دیگران چه امیدى مى‌توانند به او داشته باشند؟ حسن ارتباط مؤمنان با یكدیگر اقتضا دارد آنان به‌گونه‌اى رفتار نمایند كه اگر كسى نیازى داشت، به راحتى و با طیب خاطر با آنها در میان گذارد و از آنها یارى طلبد.
البته این كه آدمى باید غناى طبع و عزت نفس داشته باشد و حرمت خود را پاس دارد موضوع دیگرى است كه با كمك و یارى مؤمنان نسبت به یكدیگر كاملا تفاوت دارد. غناى طبع و عزت نفس اقتضا مى‌كند كه انسان نیاز خود را به دیگران عرضه ننماید و به آنچه خود دارد اكتفا كند؛ اما این هرگز بدان معنا نیست كه دیگران نباید به هنگام تمكن مالى، در حد
‌﴿ صفحه 180 ﴾
توان پشتیبان نیازمندان باشند و زمینه حل مشكلات انسان‌هاى نیازمند را فراهم نمایند. لذا این دو توصیه الهى هیچ تعارضى با هم ندارند؛ بلكه این دو سفارش و دستور اخلاقى در زندگى اجتماعى مكمل یكدیگر و راه‌گشاى مشكلات اجتماعى هستند.
افزون بر این، رفتار پسندیده و نیكوى دیگرى نیز وجود دارد كه ارتباط دو توصیه فوق را شكل مى‌دهد. در این پند پسندیده به افراد متمكن توصیه مى‌شود كه به منظور ایجاد زمینه مراجعه نیازمندان و رهاساختن آنها از تنگناى اقتصادى و برداشتن مانع ارتباطى و طرح نیازمندى، شما نیز گاه‌گاهى در سطح نیازهاى ابتدایى خود كه در توان نیازمندان است، به آنها مراجعه كنید تا با شما احساس صمیمیت و خوش‌رویى كنند و در نیازهاى اساسى خود به شما روى آورند. در كنار این بیان، نباید فراموش كرد كه خداوند متعال دوست دارد انسان‌ها با توكل به او، نیازهاى خود را از طریق اسبابى كه خود مقرّر فرموده است تأمین كنند. از جمله آن اسباب، كمك‌گرفتن از دیگران است كه با رعایت شرایط و حفظ عزت نفس و اتكا به خداوند باید دنبال شود.
در واقع روابط اجتماعى و گروهى، راهى است كه خداوند براى ایجاد ارتباط سالم و تأمین نیازهاى انسانىِ مشروع مقرر فرموده و بر آن تأكید فراوان دارد. این روابط شكل و كیفیت و مراتبى خاص دارد كه باید كاملا رعایت گردد تا جامعه سالم بماند و زندگى سالم ممكن گردد. از جمله نمونه‌هاى بارز ارتباط ناسالم در یك جامعه این است كه اعضاى آن هرگز رغبت نمى‌كنند تا در تأمین نیازهاى خود به یكدیگر مراجعه كنند؛ لذا مراجعه به بیگانه براى آنها آسان‌تر از مراجعه به نزدیكان است. بى‌تردید این شكل و كیفیت ارتباط، هرگز پسندیده و صحیح نیست. رفتار انسان‌ها در جامعه سالمِ اسلامى باید به‌گونه‌اى باشد كه در مواقع حساس و خطیر، كه خواه ناخواه در زندگى بروز مى‌كند، احتیاج‌هاى یكدیگر را برآورند و یار و یاور و غم‌خوار همدیگر باشند. به زبان دیگر، كمك‌كردن دو همسایه به یكدیگر نه‌تنها خلاف اخلاق و شرع مقدس نیست بلكه روابط سالم اسلامى چنین حالت و روحیه‌اى را اقتضا مى‌كند؛ چراكه روابط سالم و محبت‌آمیز بین انسان‌ها جز این را اقتضا نمى‌كند. بنابراین روابط اجتماعى باید به‌گونه‌اى باشد كه انسان‌ها با رغبت همدیگر را به یارى طلبند و با صمیمیت به
‌﴿ صفحه 181 ﴾
كمك یكدیگر بشتابند. اگر رفتارها بر محبت و صمیمیت مبتنى نباشد و روابط اجتماعى بر صفا و یكرنگى استوار نباشد، آدمى رغبت نمى‌كند كه حتى به خویشان خود مراجعه نماید و آنها را به یارى بخواند و از همین روى آنها نیز روحیه مراجعه ندارند. به هرحال با حفظ رویّه الهى و عزّت نفس و غنایى كه اسلام ما را به آن دعوت مى‌كند، نباید از كمك‌گرفتن از دیگران روى‌گردان بود. از طرف دیگر به هنگام غنا و توانمندى نیز باید به یارى دیگران شتافت و به شكلى رفتار كرد كه دیگران با رغبت هرچه بیشترى به سراغ ما بیایند و از ما یارى بخواهند. البته بى‌تردید این مهم به میزان صمیمیت و محبت‌آمیز بودن روابط بستگى دارد.
باید توجه داشته باشیم كه در این همدلى و همیارى، نزدیكان و اقوام سهم بیشترى دارند و بر دیگران مقدمند؛ لذا اگر به خویشاوندان كمتر توجه كنیم مورد مؤاخذه و سرزنش بیشترى واقع مى‌شویم. هم‌چنین پرواضح است كه اگر به خویشاوندان خود كمك نكنیم دیگران هرگز امیدى به خیراندیشى و یارى ما نخواهند داشت؛ از این روى به ما ذره‌اى اعتماد نمى‌كنند تا نیازشان را نزد ما بیاورند؛ زیرا كسى كه از خویشان و نزدیكان خود بریده باشد دیگر كسى امید و رغبتى در مراجعه به او نخواهد داشت.

آفات روابط اجتماعى سالم‌

در این بخش عبارت‌هاى ثبت شده از متن وصیت مولى‌الموحدین على(علیه السلام) كمى دچار اختلاف لفظى شده است. در كتاب وزین بحارالانوار عبارت اَلتَّجَرُّمُ وَجْهَ القَطِیعَة وارد شده است در حالى كه در برخى از نسخه‌ها عبارت اَلتَّحرِیمُ وَجْهُ القَطِیعَة ثبت شده است. لذا در توضیح این كلمات كمى ابهام به چشم مى‌آید. لفظ «التحریم» به معناى منع‌كردن، بازداشتن و جلوگیرى كردن است ولى واژه «اَلتَّجَرُّم» یعنى رفتار نامناسبى كه مكرر انجام مى‌پذیرد. با عنایت به این اختلاف تعبیر، معناى فرمایش حضرت(علیه السلام) چنین مى‌شود كه «تحریم» یا «تجرم» باعث قطع ارتباط با دیگران مى‌شود. اگر كسى سؤال كند كه علت قطع‌شدن رابطه انسان‌ها با یكدیگر و آفت حفظ ارتباط سالم انسان‌ها با یكدیگر چیست، این كلام مولاى متقیان در جواب آن بیان مى‌شود كه: اَلتَّحْرِیمُ [اَلتَّجَرُّمُ] وَجْهُ الْقَطِیعَةِ؛ یعنى اگر كسى چیزى را
‌﴿ صفحه 182 ﴾
از تو درخواست نمود و تو عطا نكردى و درخواست وى را بى‌پاسخ گذاردى [یا اگر رفتار ناشایست و نامناسبى را مكرراً مرتكب شدى] ارتباط تو با دیگران قطع مى‌شود و روابط تو با دیگران روى به سردى مى‌گذارد.
لازم است توجه كنیم كه معناى این جمله به صورت قطعى روشن نیست؛ لذا صرفاً براساس احتمال به بیان مفهوم و معناى آن مى‌پردازیم. البته شاید نسخه اصلى و واقعى این قسمت از كلام حضرت(علیه السلام) عبارت دیگرى غیر از این دو تعبیر باشد. به هرحال نسبت به این دو تعبیرِ در دسترس مى‌توان گفت به استناد قرینه لفظیه و مقابله فقرات وصیت‌نامه كه در فقره قبل لفظ «اَلتَّكَرُّم» گفته شده بود، در این‌جا هم احتمالا عبارت صحیح، واژه «اَلتَّجَرُّم» مى‌باشد و در هر صورت، با توجه به اختلاف نسخه، معناى عبارت این است كه یكى از آفات ارتباط سالم تحریم عطا یا تكرار رفتار غلط و نامناسب است.
گویا آفت دیگر ارتباط سالم اقدام‌هاى خصمانه و رفتارهاى تلافى‌جویانه است كه حضرت(علیه السلام) در ادامه، ما را از این‌گونه رفتارها برحذر داشته‌اند و چند نمونه از آن دسته رفتارها را برمى‌شمارند و مى‌فرمایند: إِحْمِلْ نَفْسَكَ مِنْ اَخِیكَ عِنْدَ صَرْمِهِ إِیَّاكَ عَلَى الصِّلَة؛ اگر درصدد استحكام ارتباط و حفظ رفاقت با دیگران هستید، نباید به رفتارهاى ناجوان‌مردانه و عارى از روح رفاقت روى آورید و به رفتارهاى تهى از صمیمیتِ رفیق خود پاسخ متقابل دهید. اگر او ناجوان‌مردى كرد و رفاقت را از یاد برد، وظیفه تو این است كه دست از خیرخواهى برندارى. اگر او ارتباطش را قطع كرد و از تو برید، تو خودت را به پیوند با او وادار ساز: إِحْمِلْ نَفْسَكَ عَلَى الصِّلَة؛ و رابطه خود را ادامه بده و هم‌چنان بر ریسمان رفاقت و دوستى حلقه محبت و عشق بیاویز و اگر او براى مدتى به سراغت نیامد و جویاى حال تو نشد، تو حتماً احوال‌پرس او باش. مبادا با خود بگویى چون او نیامد پس من هم دیگر نمى‌روم، و اگر دیدى كه او از رسیدن خیر به تو ممانعت مى‌كند، تو در مقابل با مهربانى و ملاطفت، خیرخواه او باش و از او چیزى نخواه: وَعِنْدَ صُدُودهِ عَلَى اللُّطْفِ وَالْمُقَارَبَة، و اگر دست او خشك و گرفته است و هرگز عطا و بخشش ندارد، تو در مقابل به او بذل و بخشش نما: وَعِنْدَ جُمُودِهِ عَلَى الْبَذْل، و اگر او از تو دورى جست و خودش را كنار كشید، تو خود را به نزدیك شدن به او مجبور ساز و خود را وادار تا به او تقرب جویى: وَ عِنْدَ تَبَاعُدِهِ عَلَى الدُّنُو، و اگر او تندى نمود و خشم گرفت
‌﴿ صفحه 183 ﴾
تو نرمى كن و ملایمت نما: عِنْدَ شِدَّتِهِ عَلَى اللِّین، و اگر به طور دایم رفتارهاى نامناسب از او سر مى‌زند و همیشه مرتكب اعمال ناپسند مى‌شود و آن اعمال را تكرار مى‌كند تو بكوش تا براى این رفتارهاى نامناسب او عذر و بهانه بجویى و اعمال زشتِ مكرر او را به شكلى توجیه كنى. مثلا با خود بگو اگر وى فلان عمل ناروا را انجام داده است به یقین مجبور بوده یا نفهمیده یا متوجه نبوده و عذر موجّه و دلیل مقبولى داشته است؛ لذا معذور است.
در ادامه این توصیه‌ها، حضرت(علیه السلام) ما را به عملى سفارش مى‌كنند كه انجام آن چندان سهل نیست. ایشان مى‌فرمایند: حَتَّى كَأَنَّكَ لَهُ عَبْدٌ وَكَأَنَّهُ ذُو النِّعْمَةِ عَلَیْك؛ فرض كن تو بنده او هستى و او آقا و ولى‌نعمت تو است. این كلام حضرت(علیه السلام) عمق روابط سالم اجتماعى را در اسلام ترسیم مى‌كند. حفظ روابط اجتماعى به ویژه ارتباط دوستانه آن قدر براى جامعه اسلامى ضرورى و مطلوب است كه مسلمان‌ها مى‌باید نسبت به هم به قدرى مهربان باشند كه خود را بنده دوست خود بشمارند. یعنى ارتباط دو دوست بر این قاعده استوار است كه باید خود را بنده او بدانى و هرگز از او توقع خدمت نداشته باشى؛ بلكه چون او آقا و ولى‌نعمت شماست، باید به او خدمت كنى؛ لذا اگر او به طور مكرر مرتكب رفتار ناشایست شود، دیگر اجازه ناخرسندى را به خود نخواهى داد. وجود چنین باورى در ذهن موجب مى‌گردد تا در وهله اول شما خودتان را براى مواجهه با چنین دوستانى آماده سازید و طرف مقابل نیز با مشاهده رفتار پسندیده شما، رفتار خود را اصلاح مى‌كند؛ ولى اگر كوتاهى او را در حفظ روابط اجتماعى با رفتار متقابل پاسخ دهید و رفتار ناشایست او را با عمل ناپسند دیگرى جواب دهید دیگر هیچ رابطه‌اى جز خصومت و كینه‌توزى باقى نمى‌ماند؛ چراكه همیشه انسان‌ها دچار غفلت و اشتباه مى‌شوند و اگر خواسته باشیم تمام این رفتارهاى اشتباه را پاسخ دهیم نه تنها رابطه دوستى باقى نمى‌ماند بلكه هر مرتبه‌اى از مراتبِ پایین‌ترِ روابط اجتماعى نیز فرو مى‌ریزد. براى حفظ رفاقت و محفوظ ماندن حریم مسلمانى و رابطه محبت‌آمیز، هركدام از اعضاى جامعه باید با خود بگوید كه وظیفه من خدمت به دوست و هر انسان دیگر است؛ لذا او به هر شكلى كه رفتار كند، من فقط یك وظیفه دارم و آن این‌كه عبد و بنده او هستم و او مولاى من است.
‌﴿ صفحه 184 ﴾
در ادامه این دُرافشانى، آن حضرت(علیه السلام) براى جلوگیرى از مفاسد و پیامدهاى منفى این فرمایش كه چه بسا فرصت سوء برداشت و مجال فرصت طلبى را براى برخى فراهم مى‌سازد، مى‌فرمایند این سخن چند مورد استثنا نیز دارد. برخى افراد، آن‌قدر خبیث و پست‌فطرت و فاسدند كه گویا فطرتشان دستخوش تغییر و دگرگونى شده است؛ لذا اگر شما همانند یك بنده در برابر او رفتار كنید و او را آقا در نظر آورید، سوء استفاده خواهد كرد در عمل نتیجه معكوس عاید اجتماع و جامعه اسلامى خواهد شد. البته این موارد استثنا نباید موجب شود تا هر موردى كه پیش مى‌آید بگوییم این مورد از موارد استثناست و این آدم لایق آن اعمال نیست؛ بلكه روال عادى روابط انسانى، بر پایه شایستگى همه انسان‌ها استوار است. البته با نهایت تأسف باید بگوییم، چون خوش‌رفتارى با دیگران بسیار سخت و مشقت‌آفرین است؛ لذا به سرعت نتیجه مى‌گیریم كه این شخص از همان افراد بى‌صلاحیتِ استثنا شده است و سزاوار آن‌چنان دوستى‌اى نیست كه من خود را بنده او بدانم و او را آقاى خود بشمارم؛ این فرد اصلا آدم نیست! در حالى كه موارد این استثنا بسیار نادر است و از بین هزارها انسان، شاید یك نفر مشمول این استثنا شود. پایه روابط اجتماعى بر شایستگى همگان بنا نهاده شده است و معمولا انسان‌ها افرادى شایسته‌اند و سزاوار دوستى مى‌باشند. در هر صورت اگر به طور استثنایى با افراد شرور و خبیث مواجه شدید كه هرچه به آنها خدمت كنید، آنها زشت‌تر و بدتر رفتار مى‌كنند و هرچه بیشتر تواضع مى‌بینند، بیشتر تكبر مىورزند در این صورت نباید با چنین افرادى رفتار دوستانه داشته باشید. البته همان‌گونه كه گذشت باید طرف مقابل را به طور كامل و دقیق بشناسیم، اگر سزاوار دوستى نبود و وى را فردى خبیث و شرور تشخیص دادیم آن‌گاه به شكل دیگرى، غیر از دوستى با او رفتار كنیم؛ لذا حضرت(علیه السلام) ما را به تطبیق دقیق این دستور توصیه مى‌كنند: إِیَّاكَ اَنْ تَضَعَ ذَلِكَ فِى غَیْرِ مَوْضِعِهِ اَوْ تَفْعَلَهُ فِى غَیْرِ اَهْلِه. شاید بتوان گفت از این روى حضرت(علیه السلام) در پایان تمام دستورات اجتماعى و توصیه‌هاى اخلاقى، این مورد را استثنا مى‌فرمایند كه این استثنا خیلى نادر است و بیشتر مردم شایسته رفتار دوستانه و پسندیده‌اند.
‌﴿ صفحه 185 ﴾