پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

معیار تنظیم روابط اجتماعى‌

اگر همه انسان‌ها بخواهند شرایط مساعدى براى پیشرفت داشته باشند، باید روابطى سالم را پى‌ریزى نمایند. زمانى افراد جامعه مى‌توانند روابط سالم داشته باشند كه اساس زندگى بر محبت، صفا و صمیمیت استوار باشد. اگر زندگى بر كینه‌توزى، دشمنى، خودخواهى و مكر و حیله بنا شده باشد چنین جامعه‌اى هیچ‌گاه روز خوش به خود نخواهد دید و هرگز نمى‌تواند قدمى در راه تكامل بردارد. هر قدر افراد جامعه محبت بیشترى با یكدیگر داشته باشند، آن جامعه سالم‌تر خواهد بود و زمینه ترقى و تعالى فراهم‌تر مى‌باشد، و هرقدر در جامعه‌اى دشمنى و كینه‌توزى و خودخواهى پررونق‌تر باشد، بازار تنش و تباهى در آن جامعه داغ‌تر است و چون جامعه از سلامت به دور است از خیر و صلاح نیز دورتر خواهد بود و پیمودن راه پیشرفت دشوارتر مى‌باشد. پس زندگى اجتماعى زمانى مایه خوش‌بختى و زمینه‌ساز پیشرفت است كه بر الفت و محبت پى‌ریزى شده باشد. از همین روى محور تمام دستورات اخلاقى اجتماعى اسلام بر روابط صمیمانه با یكدیگر استوار شده است.
در ضمنِ مباحث قبل قاعده كلى در این باره بیان شد و حضرت(علیه السلام) آن را برترین سخن حكمت‌آمیز دانستند: أَىُّ كَلِمَةِ حِكَم جَامِعَة؛ این سخن عجب كلام حكمت‌آمیز و جامعى است و براى استحكام اجتماع و اصلاح جامعه هیچ حكمتى از این جامع‌تر نمى‌توان بر زبان آورد كه: اَنْ تُحِبَّ لِلنَّاسِ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ ...؛ براى دیگران چیزى را بخواه كه براى خودت مى‌خواهى
‌﴿ صفحه 172 ﴾
و براى دیگران چیزى را ناروا بشمار كه براى خود ناشایست مى‌دانى. دیگران را مثل خودت در نظر بگیر و خودت را جاى دیگران بگذار. در هر سطحى از معاشرت براى رسیدن به یك ارتباط ایده‌ال و پسندیده تنها یك معیار وجود دارد و آن این كه ارتباط را به شكل معكوس در نظر بگیرید؛ یعنى معاشر در جاى شما قرار بگیرد و شما به جاى او باشید. آن‌گاه است كه آداب معاشرت را بدون كم و كاست مى‌فهمید و به كار خواهید گرفت و باب یك ارتباط و معاشرت سالم فراروى شما گشوده خواهد شد. همه باید این قاعده و دستور را مدّ نظر داشته باشیم و آن را در هر سطحى از معاشرت به كار گیریم و در زندگى خانوادگى و ارتباط با فرزند و همسر و همسایه و ... آن را رعایت كنیم.
اگر مى‌خواهید بدانید در محیط خانوادگى با همسر، فرزند، پدر و مادر خود باید چگونه رفتار كنید، باید در نظر آورید كه اگر شما خودتان به جاى آنها بودید و آنها در جاى شما بودند دوست داشتید چگونه با شما رفتار كنند، حال كه شما به جاى آنها قرار دارید به خوبى مى‌فهمید كه باید چگونه رفتار كنید. پس اگر مى‌خواهیم معیارى محكم و فراگیر و صحیح براى معاشرت ایده‌ال داشته باشیم و بدانیم كه چگونه باید با دیگران رفتار كنیم باید خودمان را به جاى آنها قرار دهیم و آن‌گاه طریق رفتار و سلوك خود را به دست آوریم و صحت و نادرستى رفتار خود را محك بزنیم.
همان‌گونه كه گذشت این معیار در تمام سطوح معاشرت و ارتباط، اعم از ارتباط پدر و فرزندى، ارتباط دو همسر، ارتباط دو برادر، ارتباط همسایگى و... كاربرد دارد و مؤثر است؛ مثلا در ارتباط بین پدر و فرزند، اگر پدر نمى‌داند كه چگونه باید با فرزند خود رفتار كند، مى‌تواند فرض كند كه اگر من فرزند و او پدرم بود چه نوع رفتارى را از سوى او مى‌پسندیدم. حال مى‌باید همان گونه با فرزندش عمل كند. همین طور اگر همسایه‌اى دارید و درصدد هستید شكل صحیح معاشرت با او را بدانید، باید فرض كنید كه وى همسایه شماست و در جاى شما قرار گرفته است. حال همان گونه با وى رفتار كنید. بنابراین اگر آدمى مى‌خواهد وظیفه‌اش را در معاشرت با دیگران بداند و كیفیت رفتار خود را با آنها محك بزند، تنها یك معیار وجود دارد و آن این كه خود را به جاى طرف مقابل فرض نماید و آن‌گاه به همان شكلى كه مى‌پسندد
‌﴿ صفحه 173 ﴾
عمل كند. از رهگذر همین دستور عام و فراگیر است كه مى‌فهمد با تمام انسان‌ها در هر سطح و طبقه‌اى از اجتماع چگونه رفتار كند. پس روشن شد كه چرا بهتر از این نمى‌توان سخن گفت. به‌یقین معیارى جامع‌تر از این گفته، براى تنظیم روابط اجتماعى وجود ندارد. جامع‌ترین حكمت در مسایل اجتماعى و جامع‌ترین دستور براى اخلاق اجتماعى همین سخن بى‌بدیل است.
برخى روایات این گونه رفتار با دیگران را از جمله حقوق مسلمانى و حقوق اهل ایمان نسبت به یكدیگر شمرده‌اند كه البته در تبیین شرح این قاعده اخلاقى معیارهاى مختلف ارائه شده است. حضرت صادق(علیه السلام) در روایتى مى‌فرمایند: «حق مسلمان بر مسلمان آن است كه خیرخواه او باشد.»(60) یا در جایى دیگر مى‌فرمایند: «حق مؤمن بر مؤمن آن است كه با او آن‌چنان رفتار نماید كه براى خودش دوست مى‌دارد.»(61) یا «هر مسلمانى نسبت به مسلمان دیگر چنین حقى دارد كه آن‌چنان عمل كند كه دوست دارد با او رفتار شود». شكل جامع‌تر این سخن آن است كه هر انسانى مى‌باید نسبت به انسان دیگر چنین حالتى داشته باشد؛ چه روابط انسان‌ها با همدیگر مراتب مختلف دارد. یك نوع از ارتباط، روابط مؤمنان با یكدیگر است كه مرتبه‌اى خاص از محبت و علاقه را ایجاب مى‌كند، و یك نوع ارتباط، ارتباط مسلمان‌ها با یكدیگر است كه مرتبه‌اى دیگر را اقتضا مى‌كند. دامنه ارتباط مسلمان‌ها با یكدیگر قدرى جامع‌تر و وسیع‌تر از ارتباط مؤمنان است تا برسد به ارتباط بین همه انسان‌ها. به هر حال ملاك همان است كه بیان آن گذشت؛ یعنى این كه خود را به جاى طرف مقابل بگذاریم.
حال بعد از آن‌كه خود را به جاى طرف مقابل فرض كردیم، آنچه باقى مى‌ماند این است كه تا چه حد با طرف مقابل احساس همدلى و ابراز هم‌دردى و دوستى كنیم؟ بى‌تردید میزان دوستى و علاقه و همدلى افرادِ طرف معاشرت همیشه یكسان نیست. به بیان دیگر ما باید با چه مبنا و ملاكى آنچه را براى خود مى‌خواهیم براى او نیز دوست بداریم؟
﴿ صفحه 174 ﴾
میزان این همدلى و دوست‌داشتن به سطح رابطه ما با آن شخص بستگى دارد؛ یعنى میزان دوستى و وابستگى طرفین معاشرت به عمق ارتباط آنها با یكدیگر بستگى دارد. هرچه ارتباط عمیق‌تر باشد، میزان محبت و دوستى گسترده‌تر و عمیق‌تر است؛ مثلا وقتى یك مسلمان طرف معاشرت است، حق وى نسبت به غیر مسلمان دوچندان مى‌شود و وقتى طرف معاشرت یك مؤمن باشد، باز یك درجه بالاتر و متعالى‌تر مى‌شود. همین طور وقتى نوع ارتباط، همسایگى است باز هم حق و محبت یك درجه بالاتر مى‌رود. و اگر پدر و مادر باشند خیلى بالاتر و دقیق‌تر مى‌شود و شكل ابراز محبت و رعایت حقوق، دقیق‌تر و عمیق‌تر مى‌شود. پس ملاك، یك نكته بیش نیست لیكن مراتب متعددى دارد.
حضرت على(علیه السلام) در ادامه مى‌فرمایند: إِنَّكَ قَلَّ مَا تسلَمُ مِمَّنْ تَسَرَّعْتَ اِلَیْه. در این جا حضرت به این نكته توجه مى‌دهند كه در زندگى اجتماعى و برخورد با دیگران مواردى پیش مى‌آید كه براى آدمى خوش‌آیند نیست. البته بررسى این‌كه آیا كسى حق دارد از رفتار طرف مقابل ناخشنود گردد یا چنین حقى ندارد، نیازمند فرصت بیشترى است كه این‌جا مجال پرداختن به آن نیست. آنچه در این‌جا منظور نظر است این‌كه اگر كسى به محض احساس ناخرسندى از رفتار طرف مقابل پرخاش و تندى كند و نسنجیده اقدام خشنى انجام دهد، به یقین چنین شخصى آن قاعده كلى را درست رعایت نكرده است؛ چون بنا بود هرچه براى خودش مى‌خواهد براى دیگرى هم بخواهد. اگر شما به‌جاى طرف مقابل بودید آیا دوست داشتید كه این‌گونه عجولانه با شما رفتار كنند؟ یا این‌كه انتظار داشتید صبر كنند و بررسى نمایند و ببینند واقعاً حق از آنِ چه كسى است، آن‌گاه رفتارى مناسب از خود نشان دهند؟ چه‌بسا مى‌باید رفتار ملایم‌ترى انتخاب و اعمال مى‌شد. پس اگر برخلاف این قاعده رفتار كردید و در برخورد با دیگران با تندى و خشونت رفتار نمودید و قبل از بررسى و اتخاذ شیوه‌اى سنجیده و رفتارى سالم و مطلوب، به اقدامى نسنجیده روى آوردید، آیا گمان مى‌كنید این عمل نسنجیده نتیجه خوبى دارد؟ به ندرت اتفاق مى‌افتد كه آدمى این چنین رفتار نماید و قضیه به سلامت خاتمه پیدا كند. چه این گونه رفتارها غالباً موجب گرفتارى شده و خود زمینه‌ساز برخورد ناشایست بعدى را فراهم مى‌آورد. ولى اگر با مشاهده رفتار ناپسند و زشت
‌﴿ صفحه 175 ﴾
با سرعت به بى‌احترامى و خشونت و تندى روى نیاورده، با برخوردى بزرگوارانه آن عمل ناشایست را پاسخ دهید و از خطاى او چشم‌پوشى نمایید، چه‌بسا موجب پشیمانى طرف مقابل شود و به این طریق وى را از رفتار زشت و ناپسند باز دارید.
معمولا در این‌گونه موارد، مقابله به مثل كمتر مؤثر است و باعث نمى‌شود كه شخص خلاف‌كار از عمل خود دست بشوید. چه‌بسا شتاب كردن و اتخاذ تصمیم عجولانه و رفتار نامناسب در مقابل عمل ناشایست، طرف مقابل را به عناد واداشته، او را به لجاجت مجبور سازد. به یقین پاسخ نابه‌جا به عمل ناشایست، فرد خطاكار را از عملكردش پشیمان نمى‌كند؛ اما اگر عمل زشت شخصى را با رفتار شایسته و بزرگوارانه پاسخ دهیم، او را شرمسار نموده، از رفتار نامناسب قبلى خود پشیمان مى‌كنیم.

نشانه بخل‌

در زندگى اجتماعى موارد فراوان و متعددى پیش مى‌آید كه انسان چیزى را بر عهده مى‌گیرد یا در ضمن قراردادى، انجام عمل و كارى را عهده‌دار مى‌شود و به اصطلاح فقهى در ضمن یك عقد متعهد مى‌گردد عملى را انجام دهد؛ یعنى دو نفر در مقابل یكدیگر تعهد متقابلى بر عهده دارند. بى‌تردید در این‌گونه موارد آدمى باید خود را به انجام این تعهد ملتزم سازد: اَوْفُواْ بِالْعُقُود.(62) اما گاهى این تعهد، یك‌جانبه است و شخص ابتدائاً خود را به انجام عملى متعهد مى‌سازد؛ مثلا «ضمانت» نوعى از این‌گونه تعهدهاست، كه از شخصى درخواست مى‌شود با امضاى یك ضمانت‌نامه یا یك برگ سفته یا چك، تعهد ضمانت را بپذیرد و او نیز قبول مى‌كند و به تعبیرى ضامن او مى‌شود. این عمل یك تعهد یك‌جانبه است و در این‌جا یك عقد طرفینى نیست و نیازمند ایجاب و قبول هر دو طرف نمى‌باشد. به بیانى، شما در این‌جا نوعى گذشت و بزرگوارى نموده، به یك تعهد یك‌جانبه تن مى‌دهید و پیامدهاى بعدى آن را بر عهده مى‌گیرید و تعهد مى‌كنید كه به آن عمل نمایید. در این موارد بزرگوارى و كرامت نفس انسانى اقتضا مى‌كند كه به تعهد خود پاى‌بند باشید و حرف خود را زیر پا نگذارید و به آن عمل كنید.
﴿ صفحه 176 ﴾
در روابط اجتماعى و ارتباط‌هاى دوستانه، مواردى از این قبیل پیش مى‌آید و آدمى در برخى خواسته‌هاى این‌چنینى به رفیق خود روى مى‌آورد و توقع دارد تا وى این خواسته را برآورده سازد. بى‌تردید اگر واقعاً یك رابطه صمیمانه و محبت‌آمیز بین آن دو برقرار باشد، به راحتى و با طیب خاطر این خواهش را مى‌پذیرد؛ اما اگر مشاهده نمودید كه كسى از پذیرش این خواهش امتناع مىورزد، یا به انواع لطایف از قبول آن شانه خالى مى‌كند و عذر مى‌آورد، این امتناع و بهانه‌جویى، خود نشان از عدم ارتباط صمیمانه و رابطه دوستانه دارد و به وضوح نشان مى‌دهد كه این ارتباط، محبت‌آمیز نیست و چه‌بسا به معناى ابراز كینه و بخلى نهفته در سینه است كه در این هنگام، فرصت ظهور یافته و واقعیتِ ارتباط بین این دو نفر را نشان مى‌دهد؛ چه اَلصُّدُودُ آیَةُ المَقْتِ، وَكَثْرَةُ الْعِلَلِ آیَةُ الْبُخْل؛ روى برتافتن نشانه بغض و كینه، و عذرجویىِ بسیار علامت بخل است.
وقتى شخصى نیاز خود را نزد شما مى‌آورد و با زبان حال و قال چیزى از شما مى‌خواهد، او را بى‌پاسخ رها نكنید؛ چه اگر انسان اهل سخاوت و كرم باشد، نسبت به كسى مضایقه ندارد. حتى اگر اهل سخاوت و گذشت نیستید، روابط انسانى و دوستى اقتضا مى‌كند كه خواسته وى را برآورید و او را از لطف و محبت خود محروم نكنید. لذا اگر كسى در پاسخ خواهش دوست خود به بهانه‌گیرى روى آورد، از روابط دوستانه خارج شده است.
به هرحال بهانه‌گیرى و عذرآورى نشان از بخل او دارد و در عمل مى‌گوید: نمى‌خواهم درخواست شما را جواب دهم. شاید این مثل را شنیده‌اید كه شخص بخیل و دورافتاده از روابط دوستانه، در جواب درخواست همسایه‌اش كه به او مى‌گوید «طناب خود را به ما بدهید تا لباس روى آن پهن كنیم» مى‌گوید: روى طناب ارزن پهن كرده‌ایم!! پرواضح است كه كسى ارزن را روى طناب پهن نمى‌كند و این عذر و بهانه‌اى بیش نیست. وقتى كه آدمى نخواهد كارى را انجام دهد، از آسمان و ریسمان عذر مى‌آورد و بهانه مى‌تراشد. حال اگر مشاهده نمودید كه كسى براى انجام كار یا اجابت درخواستى مرتب بهانه‌تراشى مى‌كند، این طفره‌رفتن نشانه بخل او است و این‌كه نمى‌خواهد آن كار را انجام دهد. اگر بخل نداشته باشد، بهانه‌گیرى و عذرتراشى نمى‌كند و به سخت‌گیرى بى‌مورد روى نمى‌آورد، بلكه با كرامت نفس و دست و دلى
‌﴿ صفحه 177 ﴾
باز و آغوشى گشاده به استقبال خدمت به دیگران و برآوردن نیازهاى به‌حق نیازمندان مى‌شتابد.

آیین بخشش‌

از جمله امور ضرورى و قطعى زندگى اجتماعى، فعالیت‌هاى اقتصادى خیرخواهانه و محبت‌آمیز بهویژه در قالب بذل و بخشش و صله‌دادن است. در این قسمت از وصیت، حضرت على(علیه السلام) یك قاعده كلى و جامع در این مورد ارائه مى‌فرمایند، كه رعایت همین یك دستور اخلاقى در این بعد زندگى اجتماعى، كافى است تا روابط انسانى و فعالیت‌هاى اقتصادى استوار شده، بر پایه محبت و رفاقت اصلاح گردد و آن «رهاساختن هر نوع فعالیت اقتصادى محبت‌آمیز و دوستانه از منّت و ستم است.»
البته اگر از بُعد اجتماعى این ارتباطات فارغ شویم و از زاویه‌اى دیگر به این سخن گران‌سنگ نگاه كنیم، به نظر مى‌آید كه حضرت(علیه السلام) فارغ از روابط اجتماعى، روش انجام كارهاى خیر اقتصادى را بیان مى‌نمایند و مى‌فرمایند: لَبَعْضُ إِمْسَاكِكَ عَلَى اَخِیكَ مَعَ لُطْف خَیْرٌ مِنْ بَذْل مَعَ جَنَف؛ چه بسا دریغ‌كردنِ همراه با لطف و مهربانى از بخششى كه با ترش‌رویى به برادرت همراه باشد، بهتر است. بذل و بخشش اگرچه عملى بسیار پسندیده است و براى استحكام و سالم‌ساختن روابط اجتماعى مفید مى‌باشد؛ ولى انجام‌نگرفتن آن بهتر از آن است كه بذل و بخشش، آلوده به منّت و آزار باشد. انسان‌هاى فراوانى در پى خدمت برمى‌آیند و بذل و بخشش فراوان مى‌كنند؛ اما در لفافه منّت یا پوشش ستم آن را عرضه مى‌نمایند و این عمل خیر و زیبا را از ارزش و بها ساقط مى‌سازند در حالى كه خداوند سبحان مى‌فرماید: لاَتُبْطِلُواْ صَدَقَتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالاَْذَى(63)؛ با منّت‌گذاشتن كار خیر خود را باطل نسازید.
پس اگر آدمى عطا و بخشش نكند و با روى گشاده امساك نماید بهتر از عطا و بخششى است كه با منّت همراه باشد. پرواضح است كه براى حفظ و استحكام روابط انسانى و به‌خصوص ارتباط اهل ایمان، باید انسان‌ها به همدیگر كمك كنند اما به شرط آن‌كه این كمك و
﴿ صفحه 178 ﴾
یارى را به منّت آلوده نسازند و موجب خجالت و شرمسارى نشوند. وگرنه عطانكردن با احترام و زبان خوش و امساك‌نمودن همراه با لطف و مهربانى بهتر است از بذل و بخشش همراه با بى‌احترامى و منّت.
بى‌تردید آنچه در روابط اجتماعى، به‌خصوص در روابط مالى و كمك اقتصادى به دیگران بسیار مهم و حایز اهمیت است، مقدّم داشتن خویشاوندان و افراد نزدیك است. یكى از سفارش‌هاى مؤكد اسلام، صله رحم و ارتباط با خویشاوندان است كه در حوزه روابط اجتماعى از اهمیت خاصى برخوردار است و یكى از راه‌هاى استحكام بخشیدن به این روابط خویشاوندى، برقرارى ارتباط‌هاى مالى و كمك اقتصادى به آنهاست. ولى متأسفانه امروزه آن‌گونه كه بایسته و شایسته است، به این مهم توجه نمى‌شود و بیشتر ما مسلمانان این وظیفه شرعى و دستور اخلاقى را فراموش كرده‌ایم؛ در حالى كه صله رحم و حفظ ارتباط با خویشاوندان یك قاعده كلى و ضرورى در روابط اجتماعى است. البته میزان و كیفیت ارتباط با هر یك از خویشاوندان و موارد استثنا شده و ... از جمله مباحثى است كه باید مورد بررسى قرار بگیرد و سزاوار است كه از نظر علمى و عملى بیشتر از این مورد اهتمام قرار بگیرد و مردم به رعایت آن ترغیب و تشویق شوند و پیامدهاى منفى عدم رعایت این دستور اخلاقى و اثرات مثبت پاى‌بندى به آن گوشزد گردد. بهویژه باید متذكر شد، قطع‌نمودن ارتباط با خویشاوندان از گناهان كبیره است و در برخى موارد، حفظ ارتباط با خویشاوندان واجب شمرده شده است.
روشن است كه همه خویشاوندان از نظر میزان و درجه ارتباط یكسان نیستند و در یك مرتبه قرار نمى‌گیرند و آن كه نزدیك‌تر است، حق بیشترى بر عهده ما دارد و در بین آنها افرادى كه نیازمند هستند بر دیگران مقدمند و بیشتر سزاوار ارتباط مى‌باشند. از همین رو است كه به خویشاوندان غنى و ثروتمند توصیه مى‌شود كه رابطه خود را با خویشاوند فقیر قطع نكنند؛ همان‌گونه كه آن شخص فقیر و نیازمند نیز نباید رابطه‌اش را قطع كند و بگوید: «او به من نیازمند نیست و اگر من با او رفت و آمد نمایم چه بسا موجب این سوء برداشت شود كه من به خاطر مال و ثروت او به سراغش آمده‌ام»!
‌﴿ صفحه 179 ﴾
آدمى در هیچ شرایطى نباید صله رحم را ترك كند و در هر حالى به میزان ضرورى باید به آن پاى‌بند باشد؛ حتى اگر به اندازه یك احوال‌پرسى كوتاه هم باشد مى‌باید صله رحم كند. البته بدون آن كه حرمت و عزت نفس خود را از كف بدهد. صله رحم هرگز با از كف‌دادن عزت و احترام همراه نیست. حتى چه بسا مى‌تواند با نهایت احترام برخورد نماید و در حد وسع و توان خود هدیه بدهد؛ ولى صله رحم را ترك نكند. به طور مسلّم منظور از صله رحم، كمك به فقرا نیست، و كمك به دیگران خود موضوع دیگرى است و ضوابط خاص خود را دارد. لذا خویشاوند فقیر هم نباید از خویشاوندان متمكن و ثروتمند خود قطع ارتباط و قطع صله كند بلكه باید به شكلى كه مطلوب است این رابطه را حفظ نماید و در راه تحكیم آن تلاش كند؛ چه به طور طبیعى این رابطه شكل ارتباط انسان‌ها را تبیین و تنظیم مى‌نماید و مشكلات ناشى از ارتباط‌هاى اجتماعى یا روابط اجتماعىِ ناسالم را حل مى‌كند و چه بسا فرصت بروز و ظهور را به آنها نمى‌دهد: مِنَ الْكَرَمِ صِلَةُ الرَّحِم؛ صله رحم نمودن از علایم كرم است.
در ادامه حضرت على(علیه السلام) به پیامد قطع صله رحم اشاره نموده، مى‌فرمایند: وَمَنْ یَثِقُ بِكَ اَوْ یَرْجُو صِلَتَكَ إِذَا قَطَعْتَ قِرَابَتَك؛ اگر از خویشاوند خود بریدى دیگر چه كسى مى‌تواند به تو امیدوار باشد؟ و چه كسى مى‌تواند انتظار داشته باشد كه تو به او كمك كنى؟ چون مردم با خود مى‌گویند این شخص با خویشاوندان خودش این گونه رفتار كرد و آنها را از خود دور ساخت و ارتباط خود را با آنها قطع نمود و از آنها دستگیرى نكرد؛ ما كه خویشاوند او نیستیم جاى خود دارد. وقتى مشاهده مى‌كنند، فردى با پسرعمو و پسردایى و نزدیكان خودش این گونه رفتار مى‌كند، دیگران چه امیدى مى‌توانند به او داشته باشند؟ حسن ارتباط مؤمنان با یكدیگر اقتضا دارد آنان به‌گونه‌اى رفتار نمایند كه اگر كسى نیازى داشت، به راحتى و با طیب خاطر با آنها در میان گذارد و از آنها یارى طلبد.
البته این كه آدمى باید غناى طبع و عزت نفس داشته باشد و حرمت خود را پاس دارد موضوع دیگرى است كه با كمك و یارى مؤمنان نسبت به یكدیگر كاملا تفاوت دارد. غناى طبع و عزت نفس اقتضا مى‌كند كه انسان نیاز خود را به دیگران عرضه ننماید و به آنچه خود دارد اكتفا كند؛ اما این هرگز بدان معنا نیست كه دیگران نباید به هنگام تمكن مالى، در حد
‌﴿ صفحه 180 ﴾
توان پشتیبان نیازمندان باشند و زمینه حل مشكلات انسان‌هاى نیازمند را فراهم نمایند. لذا این دو توصیه الهى هیچ تعارضى با هم ندارند؛ بلكه این دو سفارش و دستور اخلاقى در زندگى اجتماعى مكمل یكدیگر و راه‌گشاى مشكلات اجتماعى هستند.
افزون بر این، رفتار پسندیده و نیكوى دیگرى نیز وجود دارد كه ارتباط دو توصیه فوق را شكل مى‌دهد. در این پند پسندیده به افراد متمكن توصیه مى‌شود كه به منظور ایجاد زمینه مراجعه نیازمندان و رهاساختن آنها از تنگناى اقتصادى و برداشتن مانع ارتباطى و طرح نیازمندى، شما نیز گاه‌گاهى در سطح نیازهاى ابتدایى خود كه در توان نیازمندان است، به آنها مراجعه كنید تا با شما احساس صمیمیت و خوش‌رویى كنند و در نیازهاى اساسى خود به شما روى آورند. در كنار این بیان، نباید فراموش كرد كه خداوند متعال دوست دارد انسان‌ها با توكل به او، نیازهاى خود را از طریق اسبابى كه خود مقرّر فرموده است تأمین كنند. از جمله آن اسباب، كمك‌گرفتن از دیگران است كه با رعایت شرایط و حفظ عزت نفس و اتكا به خداوند باید دنبال شود.
در واقع روابط اجتماعى و گروهى، راهى است كه خداوند براى ایجاد ارتباط سالم و تأمین نیازهاى انسانىِ مشروع مقرر فرموده و بر آن تأكید فراوان دارد. این روابط شكل و كیفیت و مراتبى خاص دارد كه باید كاملا رعایت گردد تا جامعه سالم بماند و زندگى سالم ممكن گردد. از جمله نمونه‌هاى بارز ارتباط ناسالم در یك جامعه این است كه اعضاى آن هرگز رغبت نمى‌كنند تا در تأمین نیازهاى خود به یكدیگر مراجعه كنند؛ لذا مراجعه به بیگانه براى آنها آسان‌تر از مراجعه به نزدیكان است. بى‌تردید این شكل و كیفیت ارتباط، هرگز پسندیده و صحیح نیست. رفتار انسان‌ها در جامعه سالمِ اسلامى باید به‌گونه‌اى باشد كه در مواقع حساس و خطیر، كه خواه ناخواه در زندگى بروز مى‌كند، احتیاج‌هاى یكدیگر را برآورند و یار و یاور و غم‌خوار همدیگر باشند. به زبان دیگر، كمك‌كردن دو همسایه به یكدیگر نه‌تنها خلاف اخلاق و شرع مقدس نیست بلكه روابط سالم اسلامى چنین حالت و روحیه‌اى را اقتضا مى‌كند؛ چراكه روابط سالم و محبت‌آمیز بین انسان‌ها جز این را اقتضا نمى‌كند. بنابراین روابط اجتماعى باید به‌گونه‌اى باشد كه انسان‌ها با رغبت همدیگر را به یارى طلبند و با صمیمیت به
‌﴿ صفحه 181 ﴾
كمك یكدیگر بشتابند. اگر رفتارها بر محبت و صمیمیت مبتنى نباشد و روابط اجتماعى بر صفا و یكرنگى استوار نباشد، آدمى رغبت نمى‌كند كه حتى به خویشان خود مراجعه نماید و آنها را به یارى بخواند و از همین روى آنها نیز روحیه مراجعه ندارند. به هرحال با حفظ رویّه الهى و عزّت نفس و غنایى كه اسلام ما را به آن دعوت مى‌كند، نباید از كمك‌گرفتن از دیگران روى‌گردان بود. از طرف دیگر به هنگام غنا و توانمندى نیز باید به یارى دیگران شتافت و به شكلى رفتار كرد كه دیگران با رغبت هرچه بیشترى به سراغ ما بیایند و از ما یارى بخواهند. البته بى‌تردید این مهم به میزان صمیمیت و محبت‌آمیز بودن روابط بستگى دارد.
باید توجه داشته باشیم كه در این همدلى و همیارى، نزدیكان و اقوام سهم بیشترى دارند و بر دیگران مقدمند؛ لذا اگر به خویشاوندان كمتر توجه كنیم مورد مؤاخذه و سرزنش بیشترى واقع مى‌شویم. هم‌چنین پرواضح است كه اگر به خویشاوندان خود كمك نكنیم دیگران هرگز امیدى به خیراندیشى و یارى ما نخواهند داشت؛ از این روى به ما ذره‌اى اعتماد نمى‌كنند تا نیازشان را نزد ما بیاورند؛ زیرا كسى كه از خویشان و نزدیكان خود بریده باشد دیگر كسى امید و رغبتى در مراجعه به او نخواهد داشت.