پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

پیامد افراط در ارضاى غریزه حب ذات‌

با بیان فوق، مشخص مى‌شود كه چگونه و چرا انگیزه لج‌بازى براى آدمى پیدا مى‌شود و به همان راه غلطى كه مشغول است ادامه مى‌دهد. در واقع منشأ این روحیه، یك خواست فطرى در انسان است كه مى‌خواهد به شكلى كمال خود را رقم زند و شخصیت خود را تثبیت نماید. او گمان مى‌كند اگر چنین وانمود شود كه مرتكب خطا شده است، شخصیتش لطمه مى‌خورد؛ از این روى براى این كه چنین برداشتى در ذهن دیگران شكل نگیرد، سعى مى‌كند از رفتار و گفتار خویش تا حد امكان دفاع نماید. در این جا لازم است كمى پیامدهاى این روحیه را بررسى كنیم.
فرض كنید وقتى كه با دوستان خود گفتوگو كنید و معناى عباراتى از یك كتاب را توضیح مى‌دهید رفیقتان مى‌گوید نه، این‌گونه نیست و معنایش چیز دیگرى است؛ او مى‌گوید: معناى عبارت همین است كه من گفتم. شما هم مى‌گویید: معناى عبارت همان است كه من مى‌گویم و توضیح مى‌دهید كه این‌جا را غلط خواندى و معناى این كلمه را اشتباه بیان كردى و... . به هرحال انسان در مقابل این‌گونه حرف‌ها و عكس‌العمل‌هاى متقابل كه واقع مى‌شود ممكن است به اشكال مختلف عكس‌العمل نشان دهد. یك شكل واكنش آن است كه آدمى بر سخن خود اصرار ورزد و به گفته خود ادامه بدهد و حرف خود را به كرسى بنشاند؛ یعنى على رغم این كه مى‌داند و مى‌فهمد اشتباه مى‌كند، اما بر سخن نادرست خود اصرار و پافشارى نماید. چنین حالتى به نوعى همان لجاجت است. این حالت از زندگى ما خیلى دور نیست؛ ولى ما به آن توجه نمى‌كنیم. گاهى تأثیر این روحیه به جایى مى‌رسد كه آثار بسیار بدى را به دنبال
‌﴿ صفحه 146 ﴾
مى‌آورد. اگر این حالت در نفس انسان رسوخ پیدا كند و ملكه وى بشود، مفاسد فراوانى در پى دارد؛ مثلا هر حرفى كه مى‌زند آن را حرف صحیح تلقى مى‌كند و حاضر نیست بگوید اشتباه كردم. این اصرار بى‌دلیل، مفاسد فردى و اجتماعى فراوانى را در پى خواهد داشت. از این روى اگر چنین شخصى موقعیت اجتماعى مهمى به دست آورد یا به سرپرستى یك مجموعه برسد، باعث گمراهى خود و دیگران و بروز مفاسد اجتماعى غیر قابل جبران مى‌شود. اگر این ملكه رسوخ پیدا كند، به‌گونه‌اى كه حاضر نشود به اشتباه خود اعتراف نماید، به یقین باعث مى‌گردد مردم هم گمراه شوند و به غلط بیفتند و مفاسد اجتماعى فراوانى بروز نماید. این روحیه از همان خوى كودكانه لج‌بازى سرچشمه مى‌گیرد و در زمان پیرى هم كه مرجع تقلید، مسؤول كشور، اداره و یا سرپرست خانواده است، دست از آن برنمى‌دارد.
خوب است تا هنوز نوجوان و جوان هستیم و فرصت از كف نرفته و این خصلت ناپسند، در وجودمان ریشه محكم نكرده است، خود را از این خطر رها سازیم. اگر اندك گرایشى در وجود شما هست كه مانع مى‌شود به كار غلط خود اعتراف كنید و اشتباه خود را قبول و جبران نمایید، بدانید در راه خطرناكى پیش مى‌روید و به جاى بدى منتهى خواهید شد. باید بفهمید كه هر چه موقعیت اجتماعى شما بالاتر برود، دامنه تأثیر منفى این خطر بیشتر خواهد شد و مفاسد آن سنگین‌تر مى‌گردد. باید در وجود خودمان كاوش كنیم و ببینیم تا چه اندازه‌اى این صفت در ما رسوخ و ثبات یافته است و در كجا ظهور پیدا مى‌كند و در هر حال هرچه زودتر جلوى آن را بگیریم و آن را علاج كنیم وگرنه نتیجه بسیار خطرناكى را پیش روى داریم.

درمان لجاجت‌

خوب است در این‌جا به میان درمان و علاج بیمارى لجاجت بپردازیم. براى تصویر درست درمان لجاجت، ابتدا حالت و روحیه یك كودك لج‌باز را تصور كنید. در مقام رفتار با وى و مواجهه با او چه مى‌كنید؟ اگر او لج‌بازى كرد چه اقدامى را به كار مى‌گیرید؟ فرض كنید بچه‌اى مریض است و غذایى برایش بد است و با این حال، اصرار مى‌كند كه حتماً باید من این غذا را بخورم و یا انواع كارهاى بچه‌گانه دیگر را كه بچه‌ها با اصرار و پافشارى تمام درصدد انجام آن
‌﴿ صفحه 147 ﴾
هستند. اگر در این موارد با چنین فردى درگیر شوید و شما هم لج‌بازى كنید، نزاع درمى‌گیرد و معلوم نیست چه قدر زیان و خسارت وارد مى‌سازد؛ ولى اگر خواسته باشید عاقلانه با او برخورد كنید تا وى را منصرف سازید، لازم است سعى كنید چیزى را كه دوست دارد و به آن علاقمند است برایش مهیا نمایید تا توجه او به آن چیزى كه مطلوب‌تر است معطوف گردد. فرض كنید به یك اسباب بازى خاص یا رفتن به پارك و جاهایى از این قبیل علاقه زیادى دارد. در حالتى كه او لج‌بازى مى‌كند سعى نمایید او را متوجه آن اسباب بازى خاص كنید و یا به آن یا جایى كه دوست دارد ببرید تا از این حالت خود منصرف بشود. اما اگر او بگوید من حتماً باید این غذا را بخورم و شما هم در مقابل بگویید نباید بخورى، این برخورد باعث مى‌گردد تا حالت لج‌بازى در او راسخ‌تر گردد و احیاناً ضرر زیادى را هم به دنبال بیاورد. اولین ضرر و پیامد این برخورد كشمكشانه این است كه كودك را بد تربیت مى‌كنید. شما براى منصرف‌ساختن وى از این روش غلطى كه پیش گرفته است، باید سعى نمایید چیز دیگرى را كه بیشتر دوست دارد، به او عرضه كنید. اصولا چیزهایى كه انسان به آنها علاقه پیدا مى‌كند و دنبال آن مى‌رود ـ چه خوب و چه بد ـ وقتى با چیز مطلوب‌ترى مواجه مى‌گردد، از درجه مطلوبیت قبلى آن كاسته مى‌شود. البته این قاعده منحصر به لجاجت نیست و در سایر گرایش‌هاى حیوانى و انسانى نیز وجود دارد. هر یك از غرایز انسان كه طغیان كند دیگر نمى‌شود جلوى آن را گرفت؛ مگر این كه چیز مطلوب‌ترى براى وى مطرح شود. شهوت، غضب، خودخواهى و... هریك مركبى هستند كه اگر به چموشى افتادند، دیگر نمى‌شود به آسانى جلوى آنها را گرفت. در مرتبه اول باید سعى كرد كه به حالت طغیان تبدیل نشوند؛ مثلا در مورد شهوت ابتدا باید سعى نمود تا شدت و حدّت پیدا نكند و شهوت‌طلبى ظهور ننماید والاّ جلوگیرى از آن بسیار سخت است. به گفته بزرگى، سعى كنید دیگ شهوت به جوش نیاید والاّ به سهولت و آسانى نمى‌توانید آن را از جوش بیندازید. در مورد غضب هم، به محض این كه انسان احساس مى‌كند در حال عصبانى شدن است، باید سعى كند مقدارى خود را از معركه كنار بكشد و از طغیان آن جلوگیرى نماید؛ ولى اگر غضب طغیان كرد، دیگر به این آسانى نمى‌شود جلوى آن را گرفت. در لجاجت هم وضعیت به همین‌گونه است. در وهله نخست باید
‌﴿ صفحه 148 ﴾
سعى كنیم آن را مهار نماییم. اگر مطلب اشتباه را یك‌بار گفته، بازگشت از آن نسبتاً آسان است؛ اما اگر ده مرتبه حرفى را تكرار كرد و گفت همین طور است كه من مى‌گویم و جز این نیست و هرچه دیگران گفتند و مى‌گویند، همه اشتباه كرده‌اند، دیگر برگشت از این روحیه و رها كردن آن بسیار مشكل است. لذا باید سعى كنیم تا هنوز به حالت طغیان نرسیده‌ایم، جلوى خودمان را بگیریم و به ویژه در قضاوت‌ها عجله نكنیم.
وقتى انسان حرفى را زد دیگر برگشت از آن سخن، مشكل است؛ پس سعى كنیم حرف‌هاى خود را با متانت، تدبیر و تأنّى بگوییم و در قضاوت و سخن گفتن عجله نكنیم. این یكى از راه‌هاى ممانعت از پیدایش صفت لجاجت و طغیان این مركب چموش است اگر چیزى از ما مى‌پرسند، زود جواب ندهیم و مقدارى تأمل و تحمل كنیم تا كمتر گرفتار اشتباه و خطا شویم؛ چراكه وقتى زود جواب مى‌دهیم احتمال بروز خطا، زیادتر مى‌شود و وقتى خطا رخ داد، اقرار به اشتباه بسیار سخت است. اما وقتى تأمل كنیم و با فكر و اندیشه جواب دهیم، زمینه لجاجت كمتر مى‌شود. بایستى در تمام رفتارهاى جوارحى، جوانحى، كلامى و... تأمل نموده، بهترین نوع و شكل آن را انتخاب كنیم. از این روى وقتى پیشنهاد كارى مى‌شود، خوب است یك ساعت تأمل و تفكر كنیم و اگر فرصت هست حتى یك روز تأمل كنیم و آن گاه تصمیم بگیریم.

ریشه‌یابى و پیامد لجاجت‌

لقمان حكیم در یكى از نصایح خود مى‌فرماید(48): وقتى با شما مشورت مى‌كنند، سه روز مهلت بخواهید و در مواقع نماز، درباره آن فكر كنید. اگر كسى از شما مشورت خواست بگویید: سه روز دیگر جواب مى‌دهم. بعد از این كه نماز صبح خود را خواندید، مقدارى درباره این موضوع فكر كنید و آن گاه تصمیم بگیرید؛ چون نماز براى شما صفا و خلوصى به همراه مى‌آورد كه بعد از نماز بهتر مى‌توانید فكر كنید. بنابراین اگر در مسأله مهمى از شما نظر خواستند، زود نظر ندهید و ابراز عقیده نكنید. اگر در مواردى فرصت هست تا دو الى سه روز مهلت بخواهید و متناسب با وقت، صبر و حوصله به خرج دهید و هرگز در نظردادن و ابراز
﴿ صفحه 149 ﴾
عقیده عجله ننمایید كه بعد بازگشت از آن مشكل است. البته اگر بعد از تفكر و تأمل هم اشتباه كردید، باید بپذیرید؛ چراكه بازگشت از اشتباه از اصرار كردن بر آن نفع بیشترى دارد و موجب حفظ شخصیت شما مى‌گردد. وقتى مردم بفهمند كه شما اشتباه كرده‌اید، اما با وجود داشتن اشتباه خود باز هم آن را ادامه مى‌دهید، از شما نفرت پیدا مى‌كنند. مردم انسان لج‌باز را دوست ندارند. خود ما هم همین‌طور هستیم. پس چرا با لج‌بازى كارى مى‌كنیم كه موجب نفرت دیگران مى‌شود!؟ گمان مى‌بریم كه شخصیت خود را حفظ مى‌كنیم، در صورتى كه با همین اعمال نكوهیده، شخصیت خود را از بین برده و كوچك مى‌سازیم. شاید براى مدتى كوتاه بتوانیم كسى را فریب دهیم و بگوییم همین است كه ما مى‌گوییم، ولى بالأخره بعد از مدتى واقعیت آشكار مى‌شود و پرده اعتبار ما دریده و لج‌بازى ما بر ملا مى‌گردد. این حالت را همه ما در زندگى روزمره مكرر تجربه كرده‌ایم؛ یا خود سخت به آن مبتلا هستیم و یا گرفتار افراد مبتلاى به این روحیه مى‌باشیم. باید بدانیم كه اگر چه ممكن است یكى، دو بار طرف مقابل متوجه شود و یا قانع بشود و یا فریب بخورد و چیزى نگوید، ولى بالاخره روزى اشتباه، مشخص و واقعیت، معلوم و مشت ما باز خواهد شد. وقتى فهمیدیم كه حرف غلطى زده‌ایم و كار اشتباهى از ما سر زده است، باید زود از این اشتباه برگردیم. اگر به كسى توهین نمودیم، زودعذرخواهى كنیم؛ چون هر چه بیشتر وقت بگذارد كدورت عمیق‌تر و بیشتر رسوخ مى‌نماید و علاج آن دشوارتر مى‌شود. اگر گناهى نمودیم زودتر توبه كنیم و اصرار بر گناه را كه خود یك نوع لج‌بازى است، كنار بگذاریم. لجاجت، انسان را به آن‌جا مى‌رساند كه على‌رغم این كه حق را مى‌فهمد، آن را انكار مى‌كند و حتى حاضر نیست در ذهن خود آن را قبول كند.
شاید براى برخى مشكل باشد كه بپذیرند انسان با وجود این كه حقانیت چیزى را مى‌فهمد و یقین دارد مطلب حقى است با اصرار و پافشارى بگوید حق نیست. تصور این روحیه مشكل است تا چه رسد به تصدیق آن كه بسیار مشكل‌تر مى‌باشد؛ لذا مى‌گویند نمى‌شود یك چنین روحیه‌اى در آدمى بروز كند. اما قرآن مى‌فرماید: وَ جَحَدُواْ بِهَا وَ اسْتَیْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ...(49)؛ فرعونیان وقتى آیات الهى را در دست موسى دیدند، یقین كردند كه درست و حقیقت است، اما
﴿ صفحه 150 ﴾
آن را انكار كردند، چرا؟ ظُلْماً وَ عُلُوّا(50)؛ برترى طلبى در آنها قوى بود و مى‌دیدند اگر بخواهند حرف موسى(علیه السلام) را قبول كنند و مقدارى انعطاف به طرف حق پیدا كنند، دیگر نمى‌توانند بر مردم تسلط كامل داشته باشند.
روحیه برترى‌طلبى و تسلط‌جویى بسیار روحیه خطرناكى است. تِلْكَ الدَّارُ الاَْخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لاَ یُرِیدوُنَ عُلُوًّا فِى الاَْرْضِ وَ لاَ فَسَادًا ...(51)؛ كسى كه روحیه برترى‌طلبى در او باشد اهل بهشت نخواهد بود. این روحیه، رفتارو سرنوشت انسان را رو به ویرانى مى‌كشاند.
این برترى‌طلبى از مراتب پایین شروع مى‌شود؛ از این روى براى ریشه‌كن ساختن این بیمارى انسان باید از همان ابتدا حواس خود را جمع كند. امام باقر(علیه السلام) مى‌فرماید: نمونه‌اى از برترى‌طلبى آن است كه انسان دوست بدارد كه بند لباس او بهتر از بند لباس رفیقش باشد و دیگران به او نگاه كنند(52). این هم یك نوع علو است كه مى‌تواند زمینه برترى‌طلبى مذموم را فراهم سازد. آدمى باید ببیند مصلحت او چیست و خدا چه مى‌خواهد و همان را انجام دهد؛ نه آنچه از روى برترى‌طلبى مى‌خواهد. این روحیه كه انسان آدمى دایماً خود را با دیگران مقایسه كند و بخواهد بر دیگران برترى داشته باشد، عاقبت به حسد، ظلم و تضییع حقوق دیگران منتهى مى‌گردد. و بالاخره نهایت این راه، به جحود و كفر ختم مى‌شود. «جحود»، آن نوع كفرى است كه از روى عناد انجام مى‌پذیرد؛ یعنى على رغم این كه مى‌فهمد حق چیست، از روى عمد آن را رد مى‌كند كه حالت بسیار خطرناكى است و زمینه‌ساز انحراف‌هاى فراوان بعدى مى‌گردد. باید مواظب باشیم كه مبادا فكر برترى‌طلبى بر دیگران و جلوه‌هاى رفتارى آن، یعنى لجاجت، در ذهن و اعمال ما ریشه پیدا كند، این روحیه كه چون این حرف را من گفتم پس حق است و باید حرف خود را به كرسى بنشانم جز «خود را برتر دانستن» نیست. اگر واقعاً حرف حقى است، چون حق است باید به آن پاى‌بند باشیم؛ نه به خاطر آن كه من گفته‌ام.
البته انعطاف‌پذیرى در همه جا خوب نیست. انسان نباید در هر موردى انعطاف داشته باشد و گفته هر كسى را تأیید كند و بگوید درست است. روحیه تسامح كه غربى‌ها ترویج مى‌كنند، درست نیست. انسان باید حق را بشناسد و نسبت به آن استقامت داشته باشد و در
﴿ صفحه 151 ﴾
مورد حق هیچ انعطافى نشان ندهد و تسامح ننماید. اما اگر فهمید كه حق نیست و اشتباه كرده است، دیگرنباید پافشارى و اصرار نماید. این روحیه باید در او باشد كه هر چه را فهمید حق است، به آن عمل كند و صد در صد به آن پاى‌بند باشد؛ ولى اگر فهمید اشتباه كرده و حق چیز دیگرى است باید به اشتباهش اعتراف كند و خودپسندى، خودخواهى و خودمحورى را كنار بگذارد؛ چراكه چنین روحیاتى مانع مى‌شود كه انسان رفتار خود را تصحیح كند. انسان باید تابع حق باشد و لجاجت را كنار بگذارد. لجاجت، مركب چموشى است كه اگر كسى سوار آن شود، به زمین مى‌خورد و هستى و نیستى خود را از كف مى‌دهد. نظیر مركب شهوت و غضب كه اگر طغیان كنند، تر و خشك را با هم مى‌سوزانند ولیك افسوس، در حالى كه ما از آثار شوم شهوت، غضب و لجاجت آگاهیم باز هم غفلت مىورزیم. لجاجت مركب چموشى است كه عاقبتش جز هلاكت نیست. امیرالمؤمنین(علیه السلام) به امام حسن(علیه السلام)مى‌فرمایند: اِیّاكَ اَنْ تُطیحَ بِكَ مَطِیَّةُ اللَّجاج(53)؛ مبادا مركب ستیزه‌جویى و لجاجت هم‌چون اسب چموش تو را بردارد و به هلاكت درافكند. یا طبق برخى نسخه‌ها: اِیّاكَ أَنْ تَجْمَحَ بِكَ مطِیَّةُ اللَّجاج؛ لجاجت مثل مركب چموشى است كه اگر سوار آن بشوید، شما را به زمین مى‌زند.
در هر دو نقل، حضرت على(علیه السلام) لجاجت را به مركبى چموش تشبیه فرموده‌اند كه اگر انسان آن را مهار نكند و افسارش را درست در دست نگیرد، وى را سرنگون مى‌سازد و به هلاكت مى‌رساند. از آن‌جایى كه یكى از موارد فراوان لج‌بازى كه گناه هم مى‌باشد، لجاجت در رفتار بین انسان‌هاست؛ لذا ادامه لج‌بازى در واقع نوعى اصرار بر گناه محسوب مى‌گردد. از همین رو حضرت(علیه السلام) بعد از نهى از لجاجت مى‌فرمایند: وَ اِنْ قارَفْتَ سَیِّئَةً فَعَجِّلْ مَحْوَها بِالتَّوْبَة؛ اگر به گناهى آلوده شدى زود آن را با توبه محو كن! اصرار بر گناه هم نوعى لج‌بازى است؛ چون همان كار غلطى را كه قبلا انجام داده است، تكرار مى‌كند.
﴿ صفحه 152 ﴾
‌﴿ صفحه 153 ﴾