پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

مسافر بى‌تقوا در دنیا هم به مقصد نمى‌رسد‌

آن امیر سخن در ادامه، چنین مى‌فرمایند: مِنَ الْفَسادِ إِضاعَةُ الزّاد؛ از مظاهر تباهى و تبهكارى این است كه انسان توشه خودش را از بین ببرد. اگر كسى توشه‌اى را كه در مسیر حركت خود مى‌تواند استفاده كند، دور بیندازد و بگوید: بعد، تهیه مى‌كنم، مثل این است كه با دست خویش، خود را در چاه اندازد و از بین ببرد. از دست دادن توشه و زاد به منزله این است كه انسان خودش را به بدبختى مبتلا كند. حال با توجه به این كه در لسان قرآن و عرف اولیاى دین، توشه اهل ایمان در مسیر زندگى تقواست، شاید از این بیان بخواهند این مطلب را برسانند كه تقوا را از دست ندهید. آدمى اگر تقواى خود را از دست بدهد، مثل مسافرى است كه توشه سفر خود را از دست داده است. به یقین چنین عملى موجب هلاكتش مى‌گردد.
رُبَّ یَسِیر اَنْمى مِنْ كَثِیر؛ چه بسا نفع اندك بهتر از فراوان آن است. گاهى علت این كه انسان از فرصت‌هاى موجود استفاده نمى‌كند و دنبال انجام كارها نمى‌رود و آنها را به تأخیز مى‌اندازد، این است كه مى‌گوید اگر این كار را الآن انجام بدهم، نتیجه‌اش كم است؛ ولى فردا با تمهیدات بهتر و مقدمات بیشتر انجام مى‌دهم و نتیجه بیشترى خواهم گرفت. این تحلیل ذهنى باعث مى‌شود كه با گمان رسیدن به نفع بیشتر از این نفع اندك و كم، صرف‌نظر كند. مى‌پندارد اگر با تمهیدات بیشتر و مقدمات كامل‌تر كار را انجام بدهد نفعش بیشتر است؛ در حالى كه این اندیشه، فكر صحیحى نیست و كلیت ندارد.البته اگر به طور یقینى بدانیم كه حتماً
‌﴿ صفحه 132 ﴾
فردا شرایط بهترى فراهم مى‌شود كه نتیجه بیشترى خواهد داد و صرف نیرو در امروز مانع از انجام كار در فردا مى‌شود، باید كار را به تأخیر انداخت و فردا آن را دنبال نمود. فرض كنید سرمایه‌اى دارید كه اگر امروز آن را در یك معامله خاص به كار بگیرید سودش ده درصد است؛ اما اگر ذخیره كنید، مى‌توانید فردا معامله دیگرى انجام دهید كه تا بیست درصد سود خواهد داشت. در این صورت، باید امروز این معامله را رها سازید تا فردا سود بیشترى از آن معامله ببرید. پس اگر شرایط به‌گونه‌اى است كه هزینه نمودن نیرو، سرمایه و وقت در امروز باعث مى‌شود كه براى تجارت فردا سرمایه و نیرویى باقى نماند و از طرفى یقین داریم كه فردا معامله‌اى میسر خواهد بود كه سود بیشترى خواهد داشت، در این جا كار معقول آن است كه معامله را به تأخیر اندازیم و در فردا با سود بیشترى آن را انجام دهیم. انسان عاقل در این جا با خود مى‌گوید: چرا این سرمایه را صرف كارى بكنم كه ده درصد سود دارد؟ آن را ذخیره مى‌كنم و فردا به كارى مى‌زنم كه بیست درصد سود عایدم مى‌سازد. وقتى از بین دو زمان فقط یكى را مى‌توان انتخاب نمود، كار پرسودتر را بر مى‌گزینیم؛ اما اگر انجام آن عمل در هر دو زمان ممكن باشد، كار را باید در هر دو زمان انجام داد؛ مثلاً امروز این معامله را انجام مى‌دهد و ده درصد سود مى‌برد و فردا هم این جنس و سرمایه را در معامله دیگرى به كار مى‌گیرد و سود دیگرى كسب مى‌كند. در این صورت، به دو سود دست یافته و كار پسندیده‌اى انجام داده است. مثلا فرض كنید روز دوازدهم رجب است و انسان با خود مى‌گوید امروز روزه نمى‌گیرم تا فردا كه از «ایام البیض» است و ثواب بیشترى دارد روزه بگیرم. در این جا باید ببیند امكان روزه گرفتن در هر دو روز هست یا نه. اگر مى‌تواند هم امروز و هم فردا را روزه بگیرد، بى‌تردید بهتر است در هر دو روز، روزه بگیرد. عاقلانه نیست كه كار كوچك‌تر را به بهانه كم بودن ثوابش رها سازیم و انجام ندهیم و به امید انجام عملى با ثواب بیشتر بى‌كار بنشینیم؛ اما اگر بین این كار و آن عمل فقط یكى ممكن است و از طرفى مطمئن است كه اگر این كار را نكند، مى‌تواند كار مهم‌تر، پرثواب‌تر و سودمندتر را انجام دهد اشكالى ندارد كه نیرویش را براى كار مهم‌تر ذخیره كند. این بیان در تمام فعالیت‌هاى مادّى و معنوى و اعمال دنیوى و اخروى صدق مى‌كند. پس باید در برخى موارد به سود اندك اكتفا كرد كه: رُبَّ یَسِیر أَنْمى مِنْ كَثِیر؛ چه بسا نفع اندك كه پرسودتر است از نفع فراوانى كه توقع رسیدن به آن وجود دارد.
‌﴿ صفحه 133 ﴾
بعضى از شارحان نهج البلاغه معناى دیگرى را براى این عبارت بیان كرده‌اند و گفته‌اند منظور، كمِ حلال در مقابل زیادِ حرام است؛ یعنى سود حلال اندك بهتر از نفع زیادى است كه از راه حرام حاصل شود. پس انسان نباید نفع حلال را رها كند، به امید این كه فردا نفع حرام بیشترى به دست او مى‌آید. البته این معنا خیلى مناسب و دلچسب نبست؛ چراكه مقایسه بین حلال و حرام غیر از مقایسه بین كم و زیاد است.

عذرخواهى باید فورى انجام پذیرد‌

از پندهاى بسیار مهمى كه در این كلمات قصار مورد تأكید قرار گرفته، یكى این است كه سعى كن اگر كارى را انجام دادى و اشتباه كردى، جبران آن را به تأخیر نیندازى. بسیارى از انسان‌ها به این بیمارى مبتلا هستند كه اشتباهات خود را جبران نمى‌كنند. و یا آن را به تأخیرى مى‌اندازند. اگر اشتباهى از ما سر مى‌زند و مى‌توانیم بلافاصله نسبت به كسى كه در حق او كوتاهى و بى‌احترامى نموده‌ایم عذرخواهى كنیم، نباید آن را به تأخیر بیندازیم. یا مثلا اگر بر اثر غفلت، عمل نابجایى از ما سر مى‌زند كه موجب ضرر دیگران مى‌شود، در صورتى كه مى‌توانیم آن ضرر را جبران كنیم نباید آن را به تأخیر بیندازیم: لا تَبیتَنَّ مِنْ أَمْر عَلى عُذْر؛ شب را با عذر نخواب! قبل از این كه شب بشود، كارت را علاج كن! اگر عذرخواهى به كسى بدهكار هستى، ادا كن و آن گاه سرت را بر بالین نرم بگذار! اگر مى‌خواهى غفلتت را جبران كنى و نفع از دست‌رفته را تدارك نمایى، آن را به فردا حواله مده و تا تازه است، آن را جبران كن؛ چون اولا ممكن است فردا موفق نشوى و ثانیاً وقتى از آن عمل ناشایست مدتى مى‌گذرد، موجب كدورت بیشتر مى‌شود و ثالثاً رفع كدورت را نیز مشكل‌تر مى‌سازد. فرض كنید حرف نامناسبى از دهان شما بیرون مى‌جهد؛ اگر سریع بگویید معذرت مى‌خواهم، موجب ناراحتى و انزجار شنونده نمى‌شود؛ اما اگر چند روز بگذرد و بعد از مدتى عذرخواهى كنید، در ظرف این چند روز هر وقت یادش مى‌آید كه مورد بى‌احترامى واقع شده است؛ لایه دیگرى از كدورت روى كدورت قبلى قرار مى‌گیرد. شما خودتان مى‌توانید این حالت را تجربه كنید؛ وقتى حرف و یا رفتار نامناسبى را از كسى مشاهده مى‌كنید اگر چند روز بگذرد و از شما عذرخواهى نكنند گویا
‌﴿ صفحه 134 ﴾
این كار مرتب تكرار مى‌شود و ناراحتى و كدورت روزافزون را به دنبال مى‌آورد؛ اما اگر در همان لحظه اول در صدد عذرخواهى از شما و جبران آن عمل نابجا آیند، چون تازه است علاجش آسان‌تر است. پس نگذارید عذرخواهى شما شب‌مانده بشود. كارهاى زشت و رفتارهاى نابجا و لغزش‌هاى خود را فوراً جبران كنید.
توجه داریم كه مطلب فوق درباره گناهان و لغزش‌هایى كه در مسیر بندگى خدا رخ مى‌دهد، اهمیت بیشترى مى‌یابد. البته در عبارت‌هاى دیگر، حضرت على(علیه السلام) به این موضوع پرداخته، مى‌فرمایند: در توبه نمودن از گناهان خود تعجیل كنید و توبه را به تأخیر نیندازید! طبق فرموده خود حضرت، این جملات، كلمات كوتاهى است كه هم اهل دنیا و هم اهل آخرت از آن استفاده مى‌كنند. وقتى مى‌فرمایند: عذرخواهى را به تأخیر نیندازید، هم شامل عذرخواهى پیش بنده خداست كه براى زندگى دنیا مفید است و هم دربرگیرنده عذرخواهى نزد خداوند سبحان كه براى آمرزش گناهان مؤثر مى‌باشد. اقتضاى هر دو مقام این است كه زودتر اقدام كنید. پس اگر لغزشى از شما سرزده است، زودتر جبران كنید و نگذارید بماند تا بر كدورت افزوده بشود و یا بار عقاب آخرت شما سنگین گردد.

اعتدال در بهره‌مندى از امكانات روزگار‌

حضرت در ادامه در یك تشبیه بدیع و زیبا مى‌فرمایند: ساهِلِ الدَّهْرَ ماذَلَّ لَكَ قُعُودُه؛ تا مركب دنیا رام توست با او بساز! حضرت، در این عبارت بى‌بدیل و جمله آسمانى، دنیا را به مسند شتر تشبیه فرموده‌اند كه انسان وقتى سوار آن مى‌شود، مى‌تواند آن را آرام آرام براند و به مقصد برسد؛ ولى احتمال دارد این شتر، چموشى كند و ما را از رسیدن به مقصد باز دارد. از این روى باید تا چموشى ساز نكرده است از آن بهره بگیریم. البته اگر در مورد مركب‌هاى آهنى و امروزى بخواهیم مثال بزنیم، مى‌گوییم گاهى ممكن است كه ماشین یا هواپیما یا قطارى كه بر آن سوار هستیم و با آن مسیر را طى مى‌كنیم، تصادف كند و یا با مشكلاتى روبه‌رو شود كه ادامه مسیر با آن غیر ممكن گردد. تا این حالت پیش نیامده است، سریع‌تر حركت كنید. این مركب، مركب راهوارى است؛ اما اگر چموشى كند، دیگر نمى‌توان از آن بهره جست؛ پس تا زمانى كه
‌﴿ صفحه 135 ﴾
راهوار است از آن استفاده كنید و كارى نكنید كه زمینه چموشى آن فراهم آید و شما را به زمین بزند؛ بلكه با او مدارا كنید و حداكثر استفاده را از آن ببرید. این سخن، در نظر ابتدایى، مطلب بسیار ساده‌اى به نظر مى‌رسد؛ ولى در عمق خود نكته‌هاى ناگفته بسیار دارد. همه ما در زندگى روزمره با مصادیقى از این مطلب و روبه‌رو هستیم؛ به عنوان نمونه بدن ما همانند یك مركب است و ما از آن استفاده مى‌كنیم؛ اما اغلب در نظر نمى‌گیریم كه این بدن توان محدودى دارد. در غذا خوردن، در استراحت نمودن، در رعایت بهداشت و... كمتر توان آن را رعایت مى‌كنیم. پس این نكته را فراموش نكنید كه توان این مركب، محدود است. توان این مركب را بسنجید و از امكانات فراهم‌آمده، همانند موقعیت‌هاى اجتماعى و فرصت‌هاى اقتصادى، غفلت نكنید و در حد لازم از آن بهره بگیرید. این توان و این امكانات همیشه براى انسان باقى نمى‌ماند. از این رو تا مى‌توانید از این امكانات در راه خداوند و خدمت به مردم استفاده كنید و از افراط و تفریط بپرهیزید. مثلا كلاس درس، استاد، مدرسه، رفیق، همسایه خوب، همه نعمت‌هایى هستند كه خداوند سبحان در اختیار ما قرار داده است. ما باید از این نعمت‌ها به شكل مطلوب و ایده‌آل استفاده نماییم؛ چرا كه به احتمال قوى روزى آنها را از دست خواهیم داد و چه بسا در صورت عدم استفاده منشأ ضرر نیز بشوند؛ مثل مركبى كه وقتى چموشى مى‌كند نه تنها انسان را به منزل نمى‌رساند، بلكه وى را به زمین مى‌زند و جانش را به خطر مى‌اندازد. پس قبل از این كه این نعمت‌ها به ضرر ما تمام بشود، باید تا حد مجاز از آنها استفاده كنیم.
‌﴿ صفحه 136 ﴾
‌﴿ صفحه 137 ﴾