پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

چگونه فرصت را مغتنم شماریم؟‌

آنچه گذشت، یك احتمال و یك وجه از وجوه متعدد معناى این كلام الهى بود؛ اما با توجه به مطالب قبلى احتمال معناى دیگر هم وجود دارد. وقتى مى‌فرماید: گاهى تأخیر انداختن كار، موجب محرومیت از اصل هدف مى‌شود، منظور این است كه در اولین فرصت در پى انجام آن كار باشید كه اگر زمان دیگرى درصدد انجام آن برآیید، ممكن است انجام نپذیزد؛ چراكه لَیْسَ كُلُّ طالِب یُصیب. مقتضاى این كلام حضرت(علیه السلام) كه مى‌فرمایند: فرصت را غنیمت شمارید، این است كه براى دفع وسوسه‌هاى شیطانى و مبارزه با تنبلى، اولین فرصت را قدر بدانید و توجه داشته باشید كه چه بسا در فرصت‌هاى بعدى به هدفِ مطلوب و نتیجه نهایى نرسید؛ به عنوان مثال آن كارگرى كه با خود مى‌گوید: اگر امروز كار نكردم مهم نیست، امروز از پس‌انداز دیروز استفاده مى‌كنم و فردا به سراغ كار مى‌روم و یا طلبه و دانشجویى كه با خود مى‌گوید: اگر امروز درس نخواندم و مطالعه نكردم خیلى مهم نیست، عیبى ندارد و فردا جبران مى‌كنم و...، باید بداند كه شاید فردا هم ممكن نشود و مشكلاتى بیشتر از امروز پیش بیاید. پس حضرت على(علیه السلام) مى‌خواهند بفرمایند این كه انسان كارها را تأخیر مى‌اندازد و در كارها سستى مى‌كند و مى‌گوید: امروز نشد، فردا و اگر فردا نشد، پس فردا و...، درست نیست؛ چه بسا كه فردا هم میسر نشود. این طور نیست كه هر وقت شما بخواهید میسر گردد. حال را غنیمت بدانید و الآن كه برایتان میسر است، كار را انجام دهید و آن را به عقب نیندازید.
به بیان دیگر حضرت على(علیه السلام) در مقام تشویق انسان به فعالیت و مبارزه با سستى و تنبلى مى‌باشند و به وى مى‌آموزند كه اگر شیطان به تو مى‌گوید: امروز اگر این كار عملى نشد، فردا
‌﴿ صفحه 131 ﴾
مى‌توانى آن را انجام دهى و...، به او بگو: شاید فردا هم مانعى پیش آید و موفق نشوم. این طور نیست كه اگر فردا دنبال كار بروم، حتماً آن كار انجام پذیرد. شاید فردا هم ممكن نشد. امروز اگر تلاش كنم، ممكن است به بخشى از اهدافم برسم؛ ولى اگر فردا تلاش كنم شاید مانعى پیش آید و این مقدار از نتیجه هم به دست نیاید. به هرحال این معنا نیز از كلام الهى حضرت على(علیه السلام) به دست مى‌آید كه انسان باید واقع بین باشد و فرصت‌ها را غنیمت بشمارد و در انجام كارها سستى و تنبلى نكند؛ ولى آن‌چنان هم به نتیجه‌هاى دنیوى كار، دل نبندد كه اگر برایش حاصل نشد از زندگى دلسرد و سرخورده گردد.

مسافر بى‌تقوا در دنیا هم به مقصد نمى‌رسد‌

آن امیر سخن در ادامه، چنین مى‌فرمایند: مِنَ الْفَسادِ إِضاعَةُ الزّاد؛ از مظاهر تباهى و تبهكارى این است كه انسان توشه خودش را از بین ببرد. اگر كسى توشه‌اى را كه در مسیر حركت خود مى‌تواند استفاده كند، دور بیندازد و بگوید: بعد، تهیه مى‌كنم، مثل این است كه با دست خویش، خود را در چاه اندازد و از بین ببرد. از دست دادن توشه و زاد به منزله این است كه انسان خودش را به بدبختى مبتلا كند. حال با توجه به این كه در لسان قرآن و عرف اولیاى دین، توشه اهل ایمان در مسیر زندگى تقواست، شاید از این بیان بخواهند این مطلب را برسانند كه تقوا را از دست ندهید. آدمى اگر تقواى خود را از دست بدهد، مثل مسافرى است كه توشه سفر خود را از دست داده است. به یقین چنین عملى موجب هلاكتش مى‌گردد.
رُبَّ یَسِیر اَنْمى مِنْ كَثِیر؛ چه بسا نفع اندك بهتر از فراوان آن است. گاهى علت این كه انسان از فرصت‌هاى موجود استفاده نمى‌كند و دنبال انجام كارها نمى‌رود و آنها را به تأخیز مى‌اندازد، این است كه مى‌گوید اگر این كار را الآن انجام بدهم، نتیجه‌اش كم است؛ ولى فردا با تمهیدات بهتر و مقدمات بیشتر انجام مى‌دهم و نتیجه بیشترى خواهم گرفت. این تحلیل ذهنى باعث مى‌شود كه با گمان رسیدن به نفع بیشتر از این نفع اندك و كم، صرف‌نظر كند. مى‌پندارد اگر با تمهیدات بیشتر و مقدمات كامل‌تر كار را انجام بدهد نفعش بیشتر است؛ در حالى كه این اندیشه، فكر صحیحى نیست و كلیت ندارد.البته اگر به طور یقینى بدانیم كه حتماً
‌﴿ صفحه 132 ﴾
فردا شرایط بهترى فراهم مى‌شود كه نتیجه بیشترى خواهد داد و صرف نیرو در امروز مانع از انجام كار در فردا مى‌شود، باید كار را به تأخیر انداخت و فردا آن را دنبال نمود. فرض كنید سرمایه‌اى دارید كه اگر امروز آن را در یك معامله خاص به كار بگیرید سودش ده درصد است؛ اما اگر ذخیره كنید، مى‌توانید فردا معامله دیگرى انجام دهید كه تا بیست درصد سود خواهد داشت. در این صورت، باید امروز این معامله را رها سازید تا فردا سود بیشترى از آن معامله ببرید. پس اگر شرایط به‌گونه‌اى است كه هزینه نمودن نیرو، سرمایه و وقت در امروز باعث مى‌شود كه براى تجارت فردا سرمایه و نیرویى باقى نماند و از طرفى یقین داریم كه فردا معامله‌اى میسر خواهد بود كه سود بیشترى خواهد داشت، در این جا كار معقول آن است كه معامله را به تأخیر اندازیم و در فردا با سود بیشترى آن را انجام دهیم. انسان عاقل در این جا با خود مى‌گوید: چرا این سرمایه را صرف كارى بكنم كه ده درصد سود دارد؟ آن را ذخیره مى‌كنم و فردا به كارى مى‌زنم كه بیست درصد سود عایدم مى‌سازد. وقتى از بین دو زمان فقط یكى را مى‌توان انتخاب نمود، كار پرسودتر را بر مى‌گزینیم؛ اما اگر انجام آن عمل در هر دو زمان ممكن باشد، كار را باید در هر دو زمان انجام داد؛ مثلاً امروز این معامله را انجام مى‌دهد و ده درصد سود مى‌برد و فردا هم این جنس و سرمایه را در معامله دیگرى به كار مى‌گیرد و سود دیگرى كسب مى‌كند. در این صورت، به دو سود دست یافته و كار پسندیده‌اى انجام داده است. مثلا فرض كنید روز دوازدهم رجب است و انسان با خود مى‌گوید امروز روزه نمى‌گیرم تا فردا كه از «ایام البیض» است و ثواب بیشترى دارد روزه بگیرم. در این جا باید ببیند امكان روزه گرفتن در هر دو روز هست یا نه. اگر مى‌تواند هم امروز و هم فردا را روزه بگیرد، بى‌تردید بهتر است در هر دو روز، روزه بگیرد. عاقلانه نیست كه كار كوچك‌تر را به بهانه كم بودن ثوابش رها سازیم و انجام ندهیم و به امید انجام عملى با ثواب بیشتر بى‌كار بنشینیم؛ اما اگر بین این كار و آن عمل فقط یكى ممكن است و از طرفى مطمئن است كه اگر این كار را نكند، مى‌تواند كار مهم‌تر، پرثواب‌تر و سودمندتر را انجام دهد اشكالى ندارد كه نیرویش را براى كار مهم‌تر ذخیره كند. این بیان در تمام فعالیت‌هاى مادّى و معنوى و اعمال دنیوى و اخروى صدق مى‌كند. پس باید در برخى موارد به سود اندك اكتفا كرد كه: رُبَّ یَسِیر أَنْمى مِنْ كَثِیر؛ چه بسا نفع اندك كه پرسودتر است از نفع فراوانى كه توقع رسیدن به آن وجود دارد.
‌﴿ صفحه 133 ﴾
بعضى از شارحان نهج البلاغه معناى دیگرى را براى این عبارت بیان كرده‌اند و گفته‌اند منظور، كمِ حلال در مقابل زیادِ حرام است؛ یعنى سود حلال اندك بهتر از نفع زیادى است كه از راه حرام حاصل شود. پس انسان نباید نفع حلال را رها كند، به امید این كه فردا نفع حرام بیشترى به دست او مى‌آید. البته این معنا خیلى مناسب و دلچسب نبست؛ چراكه مقایسه بین حلال و حرام غیر از مقایسه بین كم و زیاد است.

عذرخواهى باید فورى انجام پذیرد‌

از پندهاى بسیار مهمى كه در این كلمات قصار مورد تأكید قرار گرفته، یكى این است كه سعى كن اگر كارى را انجام دادى و اشتباه كردى، جبران آن را به تأخیر نیندازى. بسیارى از انسان‌ها به این بیمارى مبتلا هستند كه اشتباهات خود را جبران نمى‌كنند. و یا آن را به تأخیرى مى‌اندازند. اگر اشتباهى از ما سر مى‌زند و مى‌توانیم بلافاصله نسبت به كسى كه در حق او كوتاهى و بى‌احترامى نموده‌ایم عذرخواهى كنیم، نباید آن را به تأخیر بیندازیم. یا مثلا اگر بر اثر غفلت، عمل نابجایى از ما سر مى‌زند كه موجب ضرر دیگران مى‌شود، در صورتى كه مى‌توانیم آن ضرر را جبران كنیم نباید آن را به تأخیر بیندازیم: لا تَبیتَنَّ مِنْ أَمْر عَلى عُذْر؛ شب را با عذر نخواب! قبل از این كه شب بشود، كارت را علاج كن! اگر عذرخواهى به كسى بدهكار هستى، ادا كن و آن گاه سرت را بر بالین نرم بگذار! اگر مى‌خواهى غفلتت را جبران كنى و نفع از دست‌رفته را تدارك نمایى، آن را به فردا حواله مده و تا تازه است، آن را جبران كن؛ چون اولا ممكن است فردا موفق نشوى و ثانیاً وقتى از آن عمل ناشایست مدتى مى‌گذرد، موجب كدورت بیشتر مى‌شود و ثالثاً رفع كدورت را نیز مشكل‌تر مى‌سازد. فرض كنید حرف نامناسبى از دهان شما بیرون مى‌جهد؛ اگر سریع بگویید معذرت مى‌خواهم، موجب ناراحتى و انزجار شنونده نمى‌شود؛ اما اگر چند روز بگذرد و بعد از مدتى عذرخواهى كنید، در ظرف این چند روز هر وقت یادش مى‌آید كه مورد بى‌احترامى واقع شده است؛ لایه دیگرى از كدورت روى كدورت قبلى قرار مى‌گیرد. شما خودتان مى‌توانید این حالت را تجربه كنید؛ وقتى حرف و یا رفتار نامناسبى را از كسى مشاهده مى‌كنید اگر چند روز بگذرد و از شما عذرخواهى نكنند گویا
‌﴿ صفحه 134 ﴾
این كار مرتب تكرار مى‌شود و ناراحتى و كدورت روزافزون را به دنبال مى‌آورد؛ اما اگر در همان لحظه اول در صدد عذرخواهى از شما و جبران آن عمل نابجا آیند، چون تازه است علاجش آسان‌تر است. پس نگذارید عذرخواهى شما شب‌مانده بشود. كارهاى زشت و رفتارهاى نابجا و لغزش‌هاى خود را فوراً جبران كنید.
توجه داریم كه مطلب فوق درباره گناهان و لغزش‌هایى كه در مسیر بندگى خدا رخ مى‌دهد، اهمیت بیشترى مى‌یابد. البته در عبارت‌هاى دیگر، حضرت على(علیه السلام) به این موضوع پرداخته، مى‌فرمایند: در توبه نمودن از گناهان خود تعجیل كنید و توبه را به تأخیر نیندازید! طبق فرموده خود حضرت، این جملات، كلمات كوتاهى است كه هم اهل دنیا و هم اهل آخرت از آن استفاده مى‌كنند. وقتى مى‌فرمایند: عذرخواهى را به تأخیر نیندازید، هم شامل عذرخواهى پیش بنده خداست كه براى زندگى دنیا مفید است و هم دربرگیرنده عذرخواهى نزد خداوند سبحان كه براى آمرزش گناهان مؤثر مى‌باشد. اقتضاى هر دو مقام این است كه زودتر اقدام كنید. پس اگر لغزشى از شما سرزده است، زودتر جبران كنید و نگذارید بماند تا بر كدورت افزوده بشود و یا بار عقاب آخرت شما سنگین گردد.