پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

جایگاه تجربه در زندگى انسانى

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
وَالْعَقْلُ حِفْظُ التَّجارُبِ، وَ خَیْرُ ما جَرَّبْتَ ما وَعَظَكَ، وَ مِنَ الْكَرَمِ لینُ الشِّیم. بادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أَنْ تَكُونَ غُصَّةً؛
نشانه عقل و خرد، به خاطر سپردن تجربه‌هاست. بهترین تجارب، آن است كه تو را پند دهد. رفتار نرم از كرم و بزرگوارى است. فرصت را غنیمت شمار پیش از آن كه[از دست برود] و اندوه گلوگیر شود.
سخن ما پیرامون وصیت‌نامه امیرالمؤمنین على(علیه السلام) به امام حسن(علیه السلام) است. قسمت آخر این وصیت‌نامه كه بخش عمده این كلام گهربار را تشكیل مى‌دهد، سفارش‌هاى موجز آن حضرت مى‌باشد كه در قالب كلمات قصار بیان شده است و درس زندگى دنیا و راه سعادت آخرت را ارائه مى‌كند. اگرچه این‌گونه مى‌نُماید كه این كلمات ارتباط چندانى با هم ندارند، ولى با اندكى تأمل و برخوردارى از بینش الهى و اسلامى و آشنایى با مكتب اهل‌بیت(علیهم السلام) مى‌توان ارتباط بین آنها را درك نمود و به اندازه وسع و توان از عمق بى‌انتهاى این اقیانوس معارف و حِكَم بهره برد. در قسمتى كه نقل شد، حضرت سرچشمه دیگرى از معارف را معرفى مى‌نمایند و آن بهره‌بردن از تجارب دیگران است.

نشان خردمندى‌

از جمله امورى كه در این نامه بر آن تاكید شده، استفاده از تجارب گذشته است. انسان باید تلاش كند با تجربه‌اندوزى، به شكلى مطلوب و مفید از تجربه‌هاى خود استفاده كند. اگر آدمى
‌﴿ صفحه 114 ﴾
تجربه‌هاى زندگى را فراموش كند و آنها را به كار نگیرد، نهایتِ بى‌عقلى اوست. انسان، آن گاه كه وارد زندگى این دنیا مى‌شود، به تعبیر قرآن كریم معلومات و سرمایه علمى ندارد: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُم مِن بُطُونِ اُمَّهَتِكُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئاً ... .(41) (البته یك نوع علم ناآگاهانه و فطرى نسبت به خداى متعال و یا بعضى از حقایق دیگر دارد كه در واقع سرمایه نهفته‌اى است كه به موقع از آن استفاده مى‌شود) براساس این آیه، انسان به هنگام تولد معلومات آگاهانه ندارد؛ بلكه تدریجاً قدرت اندیشه و فهم حقایق را به دست مى‌آورد. نیروى عقل انسان به تدریج تقویت مى‌شود و در اثر برخورد با مسایل مختلف، معلومات بیشترى مى‌اندوزد. چیزهاى زیادى مى‌توانند به انسان كمك كنند تا معلومات بیشترى به دست بیاورد و در راه تكامل خود از آنها استفاده نماید. انسان بایستى افزون بر امور خارجى كه خودش و یا دیگران تجربه نموده و به دست آورده‌اند، نیروى درونى تفكر را نیز به كار بگیرد و بر سرمایه علمى خود بیفزاید. در رأس همه علوم، آن علمى قرار مى‌گیرد كه از طرف خداى متعال به انبیا و اولیا، وحى و الهام شده است و این راه خود طریق مستقل دیگرى است كه انسان مى‌تواند از رهگذر آن معلوماتش را فزونى بخشد و در راه انسانیت و كمال پیشرفت نماید.
بنابراین نهایت حماقت و نابخرى است اگر آدمى نیروى عقل خود را به كار نگیرد و از علوم مختلف استفاده نكند؛ چه علومى كه خداوند سبحان در خارج فراهم كرده، چه علومى كه به انبیا وحى یا الهام نموده است، چه علومى كه علماى گذشته تحقیق كرده‌اند و در اختیار او قرار داده‌اند، چه علومى كه اساتید به او تعلیم نموده‌اند و چه تجاربى كه خودش در زندگى مى‌اندوزد. وصف چنین فردى مثل آن آدمى است كه گنج رایگانى را در اختیار دارد و مى‌تواند استفاده‌هاى شایانى از آن ببرد، ولى آن را نایده مى‌گیرد و دست گدایى نزد این و آن دراز مى‌كند. متأسفانه ما كم و بیش در همه این مراحل قصور یا تقصیر داریم. هم نیروى فكرى خود را درست به كار نمى‌گیریم و آن قدر خود را مشغول امور بى‌ارزش دنیا مى‌كنیم كه فرصت تفكر درباره امور مهم‌تر را پیدا نمى‌كنیم و هم از علومى كه دیگران براى ما اندوخته‌اند، بهره نمى‌گیریم. حتى همت این كه كتابى را باز كنیم و مطالعه نماییم در وجود ما نیست. تن به
﴿ صفحه 115 ﴾
هزاران بیگارى مى‌دهیم اما كتابى را كه در طاقچه داریم، مطالعه نمى‌كنیم. در این میان ما مسلمانان از همه رسواتر هستیم و خسران بیشترى را متحمل مى‌شویم؛ چون سرمایه بیشترى را از دست مى‌دهیم و ثروت معنوى برترى را به هدر مى‌دهیم. ما باید از علوم قرآن كریم و دانش بى‌انتهاى اهل‌بیت(علیهم السلام)استفاده كنیم، ولى قدر این علوم را نمى‌دانیم و از آنها كمتر بهره مى‌بریم. همه ما معتقدیم كه بهترین، كامل‌ترین و ارزنده‌ترین علوم در قرآن و كلمات اهل‌بیت(علیهم السلام) وجود دارد، اما از آن استفاده نمى‌كنیم. این گنج بى‌بدیل و ثروت بى‌حد همیشه در اختیار ما است، اما از آن بهره‌اى نمى‌گیریم و از كوثر بى‌كرانه آیات و روایات جرعه‌اى نمى‌نوشیم تا كام تشنه خود را با فكركردن، مطالعه نمودن و تأمل در علوم آن سیراب سازیم. متأسفانه على‌رغم امكانات وافرى كه در این عرصه داریم ـ اعم از استفاده از استاد، كسب تجربه، بهره از تجارب دیگران و مطالعه در كتب علما و دانشمندان گذشته و... ـ كمتر از آن بهره مى‌گیریم كه باید این نقص به‌گونه‌اى مطلوب مرتفع گردد.

نقش تجربه در زندگى‌

آنچه براى همگان میسور است و مى‌توانند در زندگى خود از آن استفاده كنند، تجربه است. تجربه‌هاى شخصى و تجربه‌هاى اندوخته شده توسط دیگران، هر دو چراغ راه زندگى است و مى‌تواند راه‌گشاى آینده ما باشد. در درجه اول تجربه‌هاى شخصى است كه بیش از هر چیز مى‌توان از آن استفاده نمود. اما هزاران افسوس كه آدمى عمر خود را صرف مى‌كند و در شرایط حاد و طاقت‌فرساى حوادث، تجاربى را كسب مى‌نماید، ولى در موقعیت مناسب آنها را به كار نمى‌گیرد و چه بسا آنها را فراموش مى‌كند. آیا این كیفیت برخورد با چشمه‌هاى معرفت جز حماقت نام دیگرى دارد!؟ به یقین هر كس به حسب سن و شرایط زندگى كه دارد در مسایل فردى، خانوادگى، اجتماعى، سیاسى و حتى در كیفیت درس خواندن، معاشرت نمودن، مسافرت كردن و هر مسأله ریز و درشت دیگر كم و بیش تجاربى دارد كه باید از آنها استفاده كند. اما صدحیف و دوصد افسوس و هزاران آه كه تعداد زیادى از ما با وجود برخوردارى از تجارب شخصى ارزنده، اغلبْ آنها را فراموش مى‌كنیم و یا هرگز آنها را به كار نمى‌گیریم.
‌﴿ صفحه 116 ﴾
شاید براى شما پیش آمده باشد كه گاهى درباره مسأله‌اى تجربه‌اى دارید كه آن تجربه را در اختیار دیگران قرار مى‌دهید؛ اما خودتان در مقام عمل همان تجربه شخصى خود را فراموش مى‌كنید و یا آن را به كار نمى‌گیرید. دیگران از تجارب شما استفاده مى‌كنند، اما خود شما نه. مانند این كه دیگران از وسایل ما استفاده مى‌كنند و پیشرفت مى‌نمایند، ولى خود ما از آن محروم مانده، عقب مى‌افتیم. آیا این حالت، نادانى نیست؟
براى این كه این سرمایه را بیهوده از دست ندهیم باید به سرمایه‌اى كه در اختیار داریم و به تأثیر آن در هدایت و پیشرفتمان آگاه شویم و بدانیم براى هدایت شدن و پیدا كردن راه صحیح زندگى همه ما كم و بیش تجاربى داریم كه چراغ راه زندگى ما است. البته از ضمیمه كردن تجربه دیگران به تجربه خود نیز نباید غافل باشیم. در ابتداى همین وصیت‌نامه، امام على(علیه السلام)فرموده‌اند، من از اخبار گذشتگان آن قدر اطلاع دارم كه گویا با همه آنها زندگى كرده‌ام؛ یعنى كسى كه از تجربه‌هاى دیگران اطلاع داشته باشد، گویا به اندازه همه آنها عمر داشته است. اما ما نه تنها از تجربه‌هاى دیگران استفاده نمى‌كنیم، بلكه تجربه‌هاى شخصى خود را نیز غافلانه پشت سر مى‌گذاریم و این، نهایت نابخردى و حماقت است. عاقل كسى است كه تجربه‌هاى خود را در كنار تجارب دیگران حفظ كند و از آنها بهره‌بردارى نماید و راه زندگى خود را روشن سازد. همان طور كه گذشت كسى كه از موهبت خدادادى معرفت دینى برخوردار است، افزون بر تجارب دیگران و اندوخته‌هاى شخصى، از علوم دینى و معارف انبیا و اولیا كه از همه تجارب دیگر ارزنده‌تر مى‌باشد نیز بهره‌مند است و باید قدر بداند و آنها را به كار گیرد.
نكته در خور عنایت این است كه این معارف، علوم، مواعظ و نصایح به‌گونه‌اى بیان شده‌اند كه نفعش عام باشد و همه بتوانند از آن استفاده كنند. قرآن و سنت در تمام موارد، براى همگان مفید است و كارآیى دارد؛ مثلا اگر در این جا روى این مسأله تكیه شده است كه از تجارب خود و دیگران استفاده كنید و براى روشن كردن راه زندگى‌تان از آن بهره ببرید، هر انسان عاقلى مى‌تواند این كار را بكند و در تمام مراحل زندگى خویش از آن سود جوید؛ چرا كه قاعده اَلْعَقْلُ حِفْظُ التَّجارُب، یكى قاعده‌ى كلى و عام است.
براى كسانى كه ذهنشان با مسایل فلسفى و معرفت‌شناختى عصر حاضر آشناست، ممكن
‌﴿ صفحه 117 ﴾
است این عبارت حضرت(علیه السلام) كه سرچشمه معلومات و معقولات انسان تجربه است، گرایش تجربه‌گرایى و آمپریسمى را در ذهن تداعى كند؛ در حالى كه این عبارت در مقام بیان این مطلب نیست. وقتى حضرت على(علیه السلام) مى‌فرمایند: اَلْعَقْلُ حِفْظُ التَّجَارُب، منظور انحصار علوم در این نوع علم و این‌گونه مفاهیم نیست؛ بلكه منظور این است كه مقتضاى عاقل بودن چنین است. هرگز حضرت نفرموده‌اند كه سرچشمه همه معقولات و معلومات بشر، تجربه است تا به آمپریسم منجر گردد و گرایش تجربه‌گرایى را تأیید كنند. حضرت على(علیه السلام) مى‌فرماید: عقل این است كه انسان تجارب خود را حفظ كند و از آنها در مسیر زندگى بهره بگیرد؛ یعنى مقتضاى عقل و یا نشانه عاقل بودن این است كه انسان تجربه‌هاى خود و دیگران را حفظ كند، به خاطر سپرد و در موقعیت‌هاى مناسب زندگى از آنها استفاده كند. البته بایگانى نمودن، حفظ‌كردن، یادداشت نمودن و به خاطرسپردن آنها نه مقصود است و نه كافى مى‌باشد. افراد زیادى هستند كه همه امور زندگیشان را یادداشت و ثبت مى‌كنند. این كار اگر به افراط منجر نگردد و مانع كارهاى اساسى نشود و در آن به بیان حوادث آموزنده و مؤثر پرداخته شود، به‌گونه‌اى كه چراغ راه خود آنها و دیگران باشد، كار بسیار خوبى است. ولى به یقین تنها یادداشت كردن، حفظ‌كردن و به خاطرسپردن كافى نیست. هدف عمده این است كه از این تجارب در مقام عمل استفاده كنیم؛ به‌گونه‌اى كه در رفتار ما تأثیر بگذارد و براى ما انگیزه ایجاد كند تا اعمال نیك و پسندیده را الگوى خود قرار دهیم و از اعمال زشت و نابجا پرهیز نماییم. به این حالت كه انسان بتواند از تجارب خود و دیگران استفاده كند و در عمل به آنها پاى‌بند باشد، موعظه‌پذیرى و پندپذیرى گویند. اگر تجربه‌هاى انسان واعظ او باشند و انسان از آنها پند بگیرد و در مقام عمل استفاده كند، بهترین استفاده را از تجربه نموده است. پس اگر چه اقتضاى عقل این است كه انسان تجارب خویش را حفظ و آنها را به دست فراموشى نسپارد، اما بهترین تجربه آن است كه در اعمال و رفتار انسان مؤثر واقع شود و در مقام عمل بهترین واعظ و راهنماى او گردد: وَ خَیْرُ ما جَرَّبْتَ ما وَعَظَك؛ بهترین تجارب آن است كه تو را موعظه كنند؛ یعنى در مقام عمل در تو اثر بگذارند و تو از آنها متأثر و متّعظ گردى و پند بگیرى.
تعابیرى چون «عبرت»، «اعتبار» و «عبرت گرفتن» در قرآن كریم و در روایات و در خود
‌﴿ صفحه 118 ﴾
نهج‌البلاغه فراوان و به طور مكرر بیان شده است. امور مختلفى مى‌توانند مایه عبرت انسان گردند كه از آن جمله عبرت گرفتن از تجارب خود و دیگران است. در این‌جا حضرت على(علیه السلام) مى‌فرمایند: از تجارب خود عبرت بگیرید و متّعظ شوید. شاید این توصیه بدین دلیل باشد كه تجربه‌هاى خود انسان، چون براى شخص خودش واقع شده و عملا آنها را دریافت كرده است، تأثیر و نفوذ بیشترى مى‌تواند در زندگانى داشته باشد و معمولا این‌گونه است كه از نظر شدت و كیفیت تأثیر تجارب خود شخص و سپس تجربه‌هاى دیگران قرار مى‌گیرند.