پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

درس بیست و نهم: جایگاه تجربه در زندگى انسانى

نشان خردمندى‌
نقش تجربه در زندگى‌
تلخ و شیرین رفاقت‌
تسویف، آفت موفقیت‌
﴿ صفحه 112 ﴾
‌﴿ صفحه 113 ﴾

جایگاه تجربه در زندگى انسانى

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
وَالْعَقْلُ حِفْظُ التَّجارُبِ، وَ خَیْرُ ما جَرَّبْتَ ما وَعَظَكَ، وَ مِنَ الْكَرَمِ لینُ الشِّیم. بادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أَنْ تَكُونَ غُصَّةً؛
نشانه عقل و خرد، به خاطر سپردن تجربه‌هاست. بهترین تجارب، آن است كه تو را پند دهد. رفتار نرم از كرم و بزرگوارى است. فرصت را غنیمت شمار پیش از آن كه[از دست برود] و اندوه گلوگیر شود.
سخن ما پیرامون وصیت‌نامه امیرالمؤمنین على(علیه السلام) به امام حسن(علیه السلام) است. قسمت آخر این وصیت‌نامه كه بخش عمده این كلام گهربار را تشكیل مى‌دهد، سفارش‌هاى موجز آن حضرت مى‌باشد كه در قالب كلمات قصار بیان شده است و درس زندگى دنیا و راه سعادت آخرت را ارائه مى‌كند. اگرچه این‌گونه مى‌نُماید كه این كلمات ارتباط چندانى با هم ندارند، ولى با اندكى تأمل و برخوردارى از بینش الهى و اسلامى و آشنایى با مكتب اهل‌بیت(علیهم السلام) مى‌توان ارتباط بین آنها را درك نمود و به اندازه وسع و توان از عمق بى‌انتهاى این اقیانوس معارف و حِكَم بهره برد. در قسمتى كه نقل شد، حضرت سرچشمه دیگرى از معارف را معرفى مى‌نمایند و آن بهره‌بردن از تجارب دیگران است.

نشان خردمندى‌

از جمله امورى كه در این نامه بر آن تاكید شده، استفاده از تجارب گذشته است. انسان باید تلاش كند با تجربه‌اندوزى، به شكلى مطلوب و مفید از تجربه‌هاى خود استفاده كند. اگر آدمى
‌﴿ صفحه 114 ﴾
تجربه‌هاى زندگى را فراموش كند و آنها را به كار نگیرد، نهایتِ بى‌عقلى اوست. انسان، آن گاه كه وارد زندگى این دنیا مى‌شود، به تعبیر قرآن كریم معلومات و سرمایه علمى ندارد: وَاللَّهُ أَخْرَجَكُم مِن بُطُونِ اُمَّهَتِكُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئاً ... .(41) (البته یك نوع علم ناآگاهانه و فطرى نسبت به خداى متعال و یا بعضى از حقایق دیگر دارد كه در واقع سرمایه نهفته‌اى است كه به موقع از آن استفاده مى‌شود) براساس این آیه، انسان به هنگام تولد معلومات آگاهانه ندارد؛ بلكه تدریجاً قدرت اندیشه و فهم حقایق را به دست مى‌آورد. نیروى عقل انسان به تدریج تقویت مى‌شود و در اثر برخورد با مسایل مختلف، معلومات بیشترى مى‌اندوزد. چیزهاى زیادى مى‌توانند به انسان كمك كنند تا معلومات بیشترى به دست بیاورد و در راه تكامل خود از آنها استفاده نماید. انسان بایستى افزون بر امور خارجى كه خودش و یا دیگران تجربه نموده و به دست آورده‌اند، نیروى درونى تفكر را نیز به كار بگیرد و بر سرمایه علمى خود بیفزاید. در رأس همه علوم، آن علمى قرار مى‌گیرد كه از طرف خداى متعال به انبیا و اولیا، وحى و الهام شده است و این راه خود طریق مستقل دیگرى است كه انسان مى‌تواند از رهگذر آن معلوماتش را فزونى بخشد و در راه انسانیت و كمال پیشرفت نماید.
بنابراین نهایت حماقت و نابخرى است اگر آدمى نیروى عقل خود را به كار نگیرد و از علوم مختلف استفاده نكند؛ چه علومى كه خداوند سبحان در خارج فراهم كرده، چه علومى كه به انبیا وحى یا الهام نموده است، چه علومى كه علماى گذشته تحقیق كرده‌اند و در اختیار او قرار داده‌اند، چه علومى كه اساتید به او تعلیم نموده‌اند و چه تجاربى كه خودش در زندگى مى‌اندوزد. وصف چنین فردى مثل آن آدمى است كه گنج رایگانى را در اختیار دارد و مى‌تواند استفاده‌هاى شایانى از آن ببرد، ولى آن را نایده مى‌گیرد و دست گدایى نزد این و آن دراز مى‌كند. متأسفانه ما كم و بیش در همه این مراحل قصور یا تقصیر داریم. هم نیروى فكرى خود را درست به كار نمى‌گیریم و آن قدر خود را مشغول امور بى‌ارزش دنیا مى‌كنیم كه فرصت تفكر درباره امور مهم‌تر را پیدا نمى‌كنیم و هم از علومى كه دیگران براى ما اندوخته‌اند، بهره نمى‌گیریم. حتى همت این كه كتابى را باز كنیم و مطالعه نماییم در وجود ما نیست. تن به
﴿ صفحه 115 ﴾
هزاران بیگارى مى‌دهیم اما كتابى را كه در طاقچه داریم، مطالعه نمى‌كنیم. در این میان ما مسلمانان از همه رسواتر هستیم و خسران بیشترى را متحمل مى‌شویم؛ چون سرمایه بیشترى را از دست مى‌دهیم و ثروت معنوى برترى را به هدر مى‌دهیم. ما باید از علوم قرآن كریم و دانش بى‌انتهاى اهل‌بیت(علیهم السلام)استفاده كنیم، ولى قدر این علوم را نمى‌دانیم و از آنها كمتر بهره مى‌بریم. همه ما معتقدیم كه بهترین، كامل‌ترین و ارزنده‌ترین علوم در قرآن و كلمات اهل‌بیت(علیهم السلام) وجود دارد، اما از آن استفاده نمى‌كنیم. این گنج بى‌بدیل و ثروت بى‌حد همیشه در اختیار ما است، اما از آن بهره‌اى نمى‌گیریم و از كوثر بى‌كرانه آیات و روایات جرعه‌اى نمى‌نوشیم تا كام تشنه خود را با فكركردن، مطالعه نمودن و تأمل در علوم آن سیراب سازیم. متأسفانه على‌رغم امكانات وافرى كه در این عرصه داریم ـ اعم از استفاده از استاد، كسب تجربه، بهره از تجارب دیگران و مطالعه در كتب علما و دانشمندان گذشته و... ـ كمتر از آن بهره مى‌گیریم كه باید این نقص به‌گونه‌اى مطلوب مرتفع گردد.