پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

منبع تغذیه دل‌

قلب در اصطلاح قرآن و روایات، آن عضو صنوبرى كه معمولا در طرف چپ سینه واقع شده است، نیست. منظور از قلب آن قوه و نیرویى است كه درك مى‌كند و مركز احساسات و عواطف است. اگر موارد استعمال قلب را در قرآن كریم بررسى كنیم، دست كم دو ویژگى براى قلب به دست مى‌آورید: یكى این كه حقایق را درك مى‌كند، چیزهایى را مى‌فهمد و مى‌بیند. دیگر این كه احساسات و عواطفى دارد و حالاتى نظیر رحمت، قساوت، عطوفت، خشونت، مهربانى، درشتى و... به قلب نسبت داده مى‌شود.
معادل «قلب» در فارسى همان لفظ «دل» است كه در نثر و نظم فراوان به كار برده مى‌شود؛ مثلا وقتى مى‌گویند: «دلت را پاك كن»، «دل نورانى داشته باشید»، «دل گنجینه معرفت و خانه محبت است» و...، در همه موارد، منظور همان چیزى است كه در عربى به آن «قلب» یا «فؤاد» گفته مى‌شود.(40)
با عنایت به این كلام حضرت(علیه السلام)، قلب، قوه‌اى در درون انسان است كه براى افروختن، روشن شدن، گرمى دادن و نور بخشیدن آمادگى دارد؛ ولى این كارها خود به خود انجام
﴿ صفحه 103 ﴾
نمى‌گیرد و احتیاج به نیرو و تغذیه دارد. همان طور كه بدن ـ به خصوص در سنین طفولیت و جوانى ـ آمادگى رشد دارد، ولى خود به خود رشد نمى‌كند و احتیاج به تغذیه دارد تا رشد نماید، قلب هم آمادگى درك حقایق و ابراز احساسات و عواطف را دارد، ولى باید تغذیه شود و غذاى سالم به آن برسد. قلب آدمى همانند چراغ است كه براى روشنى بخشیدن باید از یك مادّه انرژى‌زا تغذیه كند. اگر لامپ، نور مى‌بخشد از این روست كه به یك مركز انرژى متصل مى‌باشد و از آن تغذیه مى‌كند. قلب انسان نیز این چنین است كه آمادگى درك حقایق و بیان احساسات و عواطف را دارد، ولى در صورتى كه از غذاى سالم تغذیه بشود. از این روى باید انرژى لازم را براى قلب تأمین كرد تا دو فعالیت عمده خود را انجام دهد والاّ بدون منبع انرژى، خاموش خواهد شد.
نكته دیگرى كه از این كلام نورانى حضرت على(علیه السلام) استفاده مى‌شود این است كه اگر مى‌خواهیم آتش دل همیشه روشن و آماده پذیرش حقایق و اظهار عواطف باشد باید به كمك چیزى كه قابلیت و توان انرژى‌زایى دارد، انرژى قلب تأمین گردد. هر چیزى نمى‌تواند تأمین كننده انرژى قلب باشد، همان‌گونه كه اگر آب یا سنگ در آتش بریزیم، در اشتعال آن هیچ اثرى ندارد. اگر چیزى را در قلب قرار دهیم كه به جاى شعلهورسازى، آن را خاموش و نابود مى‌سازد، نباید انتظار فعالیت از آن داشت. این چنین نیست كه هر چه به دل وارد مى‌شود به نفع دل باشد و هر معلوماتى كه به دل عرضه كنیم موجب تقویت احساسات و باعث رشد و كمال دل شود. چه بسا تغذیه از مواد مسموم باشد كه موجب فساد و نابودى قلب گردد و یا فعالیت آن را كند نماید. پس باید قلب را با چیزى تغذیه نمود كه با كمال و تعالى آن تناسب دارد و موجب رشد آن مى‌شود. از همین رو باید غذا و مواد انرژى‌آفرینِ قلب را خوب شناخت؛ غذاهایى كه به محض رسیدن به دل موجب برافروزى رشد و كمال آن مى‌شوند. این غذا همان چیزى است كه حضرت(علیه السلام)آن را «ادب» مى‌نامند. منظور از ادب چیزهایى است كه دانستن آن موجب حسن رفتار آدمى و نیكى معاشرت مى‌گردد و در حسن سلوك مؤثر مى‌افتد. انسان باید چیزهایى را بیاموزد و بر قلبش عرضه كند كه موجب حسن رفتارش مى‌گردد و به وى كمك مى‌كند تا كارهاى خوب انجام دهد و از كارهاى بد پرهیز نماید. اگر دایماً این‌گونه
‌﴿ صفحه 104 ﴾
مواد و غذاها به قلب انسان عرضه شود، مى‌توان امیدوار بود كه قلب روز به روز برافروخته‌تر و به كمال خود نزدیك‌تر گردد. اما اگر قلب را رها كرده، با هرچیزى آن را تعذیه نمودید و از هر عاملى براى برانگیخته شدن احساسات و عواطف استفاده كردید و یا آن را به حال خود رها كردید، دیگر امید رشد و تكامل، یك آرزوى بیهوده خواهد بود و روز به روز اسباب انحراف و سقوط قلب، بیشتر فراهم مى‌شود. پس باید مواظب باشیم تا ادب را به قلب بیاموزیم و مطالب صحیح، مفید و آموزنده را به آن عرضه كنیم. در مورد احساسات و عواطف هم وسایلى فراهم كنیم كه احساسات مطلوب و عواطف الهى در آن برانگیخته بشود؛ نه احساسات و عواطف شیطانى.

شُرب مدام باید تا جان برافروزد‌

نكته دیگرى كه از این فراز وصیت حضرت على(علیه السلام) استفاده مى‌شود این است كه قلب به عنوان مركز ادراك و احساس به تغذیه دمادم احتیاج دارد. گاهى ما گمان مى‌كنیم وقتى مطلبى را فهمیدیم و به آن عالم شدیم ـ چه از راه برهان یقینى، چه از طریق نقل، چه از راه شهود و... ـ دیگر بارمان را بسته‌ایم؛ مثلا گمان مى‌كنیم كه اگر یك بار دانستیم كه خدا هست و ایمان هم آوردیم و گفتیم: اشهد ان لا اله الاّ اللّه، تا ابد كافى است، در صورتى كه این طور نیست. همان طور كه براى ایجاد روشنایى مواد سوختى و انرژى زا ضرورت دارد، براى بقاى روشنایى هم باید به طور دایم و متناوب سوخت و انرژى لازم را تأمین نمود تا خاموش نشود و فعالیّت آن مستمر باشد. قلب آدمى نیز همین‌طور است و نیازمند تأمین مدام انرژى مى‌باشد. با یك بار دانستن و برهان اقامه نمودن، كار تمام نمى‌شود. توجه به یك مطلب فقط تا مدتى، كم یا زیاد، مى‌تواند اثر داشته باشد. التبه مدت زمان تأثیر آن مطلب به قدرت نفوذ آن و یا عوامل خارجى مثبت و منفى دیگر كه انسان را تحت تأثیر قرار مى‌دهند، بستگى دارد. به هرحال وقتى آدمى مطلب حقى را یاد مى‌گیرد، تأثیرش در رفتار انسان محدود است. از همین رو باید از آن مراقبت كرد، رشد داد و تغذیه نمود والاّ خاموش مى‌شود و اثرش از بین مى‌رود. یك بار علم پیداكردن و یك‌بار ایمان آوردن براى انسان تا آخر عمر كافى نیست. انسان باید عقاید و
‌﴿ صفحه 105 ﴾
ایمانش را تغذیه كند، دلایلش را بررسى نماید و دایم به خودش تلقین نموده، كارهایى انجام دهد كه آن اعتقاد زنده بماند.

حكمت تكرار برخى اعمال اخلاقى و عبادى‌

سرّ این كه در شریعت اسلام و حتى در همه ادیان آسمانى اعمال عبادى و غیر عبادى تكرارى قرار داده شده است این است كه با تكرار این اعمال، آن اعتقاد قلبى زنده بماند و لحظه به لحظه علم و ایمان تغذیه و تقویت گردد؛ مثلا در موارد متعددى از نماز باید «الله اكبر» بگوید؛ وقتى ركوع مى‌كند باید «الله اكبر» بگوید، وقتى به سجده مى‌رود باید «الله اكبر» بگوید، وقتى قرائت تمام مى‌شود باز «الله اكبر»، نماز كه تمام مى‌شود، مستحب است سه مرتبه «الله اكبر» بگوید، همین طور در تسبیح حضرت زهرا(علیها السلام) سى و چهار مرتبه «الله اكبر» مى‌گوید. تمام این تكرارها از این روست كه انسان نیاز به تغذیه روحى و ایمانى پیوسته دارد. همان‌گونه كه یك مرتبه نفس كشیدن و هوا را به ریه‌ها رساندن كافى نیست و دایماً باید نفس كشید و اكسیژن را به بدن رساند، روح نیز به تغذیه مداوم نیاز دارد. همچنان كه دریافت یك مرتبه غذا براى زنده ماندن انسان تا آخر عمر كفایت نمى‌كند و باید روزى چند مرتبه تغذیه نماید، روح و دل آدمى هم احتیاج به تغذیه مدام دارد. اگر معارف حق و اعتقادات حنیف، پیوسته به دل یادآورى نگردد، اندك اندك كم‌رنگ شده، اثر خود را از دست مى‌دهد. در نتیجه، وقتى با شبهات و اعوجاج‌هاى فكرى مواجه مى‌شود، مغلوب آنها شده، در افكار و معارف و عقایدش دچار شك و تردید مى‌گردد. اگر برخى افراد را مشاهده مى‌كنیم كه به معارف و احكام اسلام معتقد بودند ولى بعد از مدتى دچار شك و تردید در آنها شده‌اند، از همین روست كه ذكر و علم و عمل مداوم نداشته‌اند. اگر آدمى به گناه و غفلت مبتلا شود، اعتقادات وى ضعیف مى‌گردد و در همه چیز شك مى‌كند؛ مثلا وقتى كرامت ائمه(علیهم السلام) را در شفاى مریضى مشاهده مى‌كند، مى‌گوید: یك پدیده اتفاقى بوده است. بى‌تردید این سخنان نشان از ضعف ایمان و معرفت وى دارد؛ ضعفى كه در اثر غفلت از حق و تأثیر عوامل ضد ایمان، یعنى گناه، بروز كرده است.
پس اگر مى‌خواهیم دلمان برافروخته و روشن باشد، رشد كند و به حقایق نزدیك‌تر شود،
‌﴿ صفحه 106 ﴾
باید تغذیه و بهداشت دل پیوسته ادامه یابد و افكار صحیح به آن عرضه و افكار مسموم از آن دور گردد. در این میان آنچه مایع حیات دل است و دل را زنده نگه مى‌دارد و موجب رشد قلب مى‌شود و به برافروختگى نور قلب مى‌افزاید، ادب است. ادب، معارف صحیح و احساسات الهى و پاك را برمى‌انگیزد و باعث مصونیت دل از آفاتى هم‌چون غفلت، گناه و ضعف معرفت مى‌شود و آن را از افكار غلط، اوهام و شبهات دور نگه مى‌دارد. همان‌طور كه غذاهاى سالم موجب رشد بدن و غذاهاى مسموم موجب ضعف آن مى‌شوند و گاهى هم منجر به مرگ آن مى‌گردند، دل نیز اگر از غذاهاى سالم، علوم و معارف حق، بهره‌مند گردد، رشد مى‌كند و اگر از اینها محروم بماند و با شبهات و اوهام و افكار مغالطه‌آمیز تغذیه گردد، ایمانش را از دست مى‌دهد و پس از مدتى فاسد مى‌شود. پس دل خویش را به وسیله ادب و آموزه‌هاى صحیح مؤثر در حسن رفتار، روشن‌نما و برافروز؛ آن چنان كه آتش به وسیله هیزم برافروخته مى‌شود.