پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

درس بیست و پنجم: آفت ارتباط‌هاى اجتماعى

مفهوم سوء ظن‌
مفهوم نهى از حالات روحى‌
مرز حسن ظن و سوء ظن‌
ضرورت احراز صلاحیت‌
آفت دوستى‌
‌﴿ صفحه 52 ﴾
‌﴿ صفحه 53 ﴾

آفت ارتباط‌هاى اجتماعى

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
لا یَغْلِبَنَّ عَلَیْكَ سُوءُ الظَّنِّ فَاِنَّهُ لا یَدَعُ بَیْنَكَ وَ بَیْنَ صَدیق صَلْحاً(20)؛
سوء ظن و بدگمانى بر تو چیره نگردد كه میان تو و هیچ رفیقى جاى صلح و صفا باقى نمى‌گذارد.
حضرت على(علیه السلام) در بخش سوم وصیت‌نامه خود نكات زیادى را در قالب جملات كوتاه و كلمات قصار بیان مى‌فرمایند. این جملات كوتاه معانى بلندى را در خود دارد كه تا عالم، عالم و آدم، آدم است بر تارك معرفت بشرى مى‌درخشد و راه درست آیین زندگى را به روى بشر مى‌گشاید. حال بر ماست كه در عمل و اندیشه به آن پاى‌بند باشیم و در پاسدارى فكرى و عملى از این توصیه‌هاى الهى سخت بكوشیم.
در این فراز از سخن، حضرت امیر(علیه السلام) ما را با یكى از آفات معاشرت، به نام سوءظن، آشنا و از پیامدهاى سوء و ناخوشایند آن بر حذر مى‌دارند. شاید بتوان گفت كه سوءظن بزرگ‌ترین آفت دوستى، همسایگى، رفاقت، برادرى، همكارى و هر شكل از اشكال معاشرت است. اگر سوءظن در جامعه رخنه كند آن را از پاى‌بست ویران مى‌كند و ریشه‌هاى آن را مى‌سوزاند. بى‌تردید آفت زدایى از پیكره جامعه از لازم‌ترین كارهاست كه یكایك اعضاى اجتماع باید مسؤولیت خود را در قبال آن انجام دهند تا هم خود و هم جامعه را مصونیت بخشند.

مفهوم سوء ظن‌

حضرت در این قسمت از وصیت گهربار خود مى‌فرمایند: لا یَغْلِبَنَّ عَلَیْكَ سُوءُ الظَّن؛ مبادا سوء ظن بر تو غالب شود.
﴿ صفحه 54 ﴾
ابتدا باید بدانیم كه منظور از این عبارت چیست؟ در معناى این عبارت، دو احتمال وجود دارد:
1. این‌گونه تعبیرها معمولا در جایى به كار برده مى‌شود كه صفتى براى یك فرد به صورت صفت ثابت و پایدار در آیدو به اصطلاح ملكه وى گردد. عرب وقتى مى‌گوید: «غَلَبَ عَلَیْهِ الكَرَم» و «غَلَبَ عَلَیْهِ الجُود» و یا «غَلَبَ عَلَیْهِ الشُحّ والبُخل»، معنایش این است كه جود و كرم یا بخل و لئامت، ویژگى و صفت ثابت وى شده است. «غَلَبَ عَلَیْهِ كَذا»؛ یعنى فلان صفت براى او به صورت یك صفت ثابت درآمده است. اگر معناى این عبارت نیز چنین باشد، منظور حضرت(علیه السلام) این است كه اهل سوء ظن مباش و نسبت به همه كس و همه چیز سوء ظن نداشته باش. بپرهیز از این كه سوء ظن روحیه غالب تو و ویژگى پایدار تو گردد و به صورت یك صفت ثابت براى تو در آید.
2. احتمال دیگرى كه در معناى این جمله مى‌رود این است كه حضرت على(علیه السلام) ما را از ترتیب اثر دادن به سوء ظن منع نموده باشد. به این معنا كه گاهى انسان نسبت به یك مورد و یا نسبت به شخصى سوء ظن پیدا مى‌كند، ولى در میدان عمل هیچ اثرى بر این سوء ظن مترتب نمى‌سازد؛ یعنى در دلش اندیشه‌اى نابجا و بى‌مورد وجود دارد ولى هیچ ترتیب اثر نمى‌دهد. اما گاهى اوقات، سوء ظن آن چنان در انسان اثر مى‌گذارد كه دیگر نمى‌تواند از نفوذ و عواقب منفى آن خوددارى نماید و عكس‌العمل نشان ندهد؛ بلكه تأثیر آن ظن سوء در چهره، حركات، سكنات و تمام رفتارهاى فرد اثر مى‌گذارد و حتى قضاوتش را تحت تأثیر قرار مى‌دهد. به یقین چنین شخصى مغلوب سوء ظن خود است. طبق این احتمال، معناى كلام حضرت(علیه السلام)چنین است كه اگر سوء ظنّى پیدا كردید ترتیب اثر ندهید و خود را مغلوب سوء ظن خویش مسازید؛ بلكه بر سوء ظن خود در عمل غالب آیید مبادا یك سوء ظن ذهنى تمام اعمال و رفتار شما را تحت تأثیر قرار دهد.
هر دوى این معانى مى‌توانند براى این عبارت در نظر گرفته شوند اما معمولا در لغت عرب این تعبیر به همان معناى اول به كار برده مى‌شود و مقصود از این تعبیر آن است كه «بپرهیز از این كه سوء ظن، صفت روحى و رفتارى تو شود و ویژگى پایدار تو گردد.»
‌﴿ صفحه 55 ﴾
بنابراین از بین دو معناى ارائه شده براى عبارت شریف لا یَغْلِبَنَّ عَلَیْكَ سُوءُ الظَّن، صحیح‌ترین مفهوم این است كه بگوییم: از این كه سوء ظن بر شما غالب گردد بپرهیزید! مبادا كه سوء ظن به صورت یك صفت ثابت براى شما درآید و نسبت به همه بدگمان گردید! البته این معنا با ذیل این عبارت هم سازگارتر است كه مى‌فرماید: فَاِنَّهُ لا یَدَعُ بَیْنَكَ وَ بَیْنَ صَدیقِ صَفْحا؛ اگر بدگمانى غالب گردید دیگر بین هیچ دوستى جایى از صمیمیت و صفا باقى نمى‌ماند یا طبق نسخه دیگر كه مى‌فرماید: «صلحاً»؛ یعنى بین هیچ كس صلح و صفا باقى نمى‌گذارد و باعث مى‌شود كه آدم با همه قهر و به همه بدبین باشد.