پند جاوید جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

راه كسب متاع دنیا‌

از آن‌جا كه زهد به معناى بى‌رغبتى به دنیاست نه ترك دنیا، همانند قضاوت عقل كه رسول باطن است، شرع مقدس نیز كه رسول ظاهر است، مجال و مجوزى براى بهره‌مندى از دنیا فرا روى انسان مى‌گشاید. اما میزان این بهره‌مندى چه‌قدر است؟ حد و مرز برخوردارى از دنیا تا كجاست؟ اگر آدمى براى ادامه حیات ناچار است كه از متاع دنیا بهره بگیرد تا بتواند زنده بماند و حق بندگى خدا را به جا آورد، چگونه باید با دنیا برخورد كند كه محبت دنیا در دل او آشیانه نسازد و قلب وى را اسیر نگرداند؟
به مقتضاى این ضرورت عقلى و شرعى در این‌جا حضرت(علیه السلام) بعد از توصیه به زهد، روش صحیح بهره‌مندى از متاع دنیا را بیان مى‌فرمایند تا مخاطب به شكلى زیبا و به صورتى صحیح دنبال تحصیل متاع دنیا برود و از آن بهره‌مند شود: فَاخْفِضْ فِى الطَّلَبِ وَ اَجْمِلْ فِى الْمُكْتَسَب؛ در طلب دنیا مدارا كن و آرام باش و در تحصیل آن به نیكى عمل كن!
این تعبیر، در فرهنگ اسلامى و روایات اهل بیت(علیهم السلام) هم زیاد مطرح شده است. در كتب
﴿ صفحه 29 ﴾
فقهى و روایى(4) در بحث مكاسب، ذیل مبحث «الاجمال فى الطلب» تعبیرى نزدیك به همین اصطلاح وارد شده است كه مقصود، انتخاب راه نیك جهت تحصیل متاع دنیاست. فضاى بیان این‌گونه تعابیر آن‌جاست كه آدمى براى به دست آوردن متاع دنیا گاه خودش را به آب و آتش مى‌زند تا از هر طریق ممكن اعم از صحیح و ناصحیح، مشروع و غیر مشروع آن را به چنگ آورد. مثلا اگر مى‌خواهد پولى به دست آورد و یا به مقامى برسد و یا خانه و ماشینى تهیه كند و یا همسرى برگزیند و... خیلى تندروى كرده، خود را به آب و آتش مى‌زند، حلال و حرام را فراموش مى‌كند، از مسیر عزت، شرافت و كرامت انسانى عبور كرده، آنها را زیر پا مى‌گذارد تا متاع دنیا را به چنگ آورد. در حالى كه مى‌بایست از راهى صحیح و پسندیده خواسته‌هاى خود را دنبال كند تا ارزش انسانى محفوظ بماند، حلال و حرام الهى در آن رعایت شود، از كرامت انسانى و شرافت مسلمانى براى نیل به خواسته‌هاى دنیوى هزینه نشود، دنائت و پستى را به دنبال نداشته باشد و در یك كلام، باید از راه صحیح و به طریق جمیل دنیا را طلب نماید.
حال كه نمى‌توانید از دنیا و زرق و برق آن دل بكنید و چشم بپوشید و به ناچار باید از متاع دنیا بهره‌مند گردید، پس حداقل در این بهره‌گیرى شتاب نكنید و راه صحیح و شرعى و آبرومندانه آن را برگزینید و خود را به حرام آلوده نسازید و براى برخوردارى از دنیا تن به هر پستى ندهید و عزت خود را نفروشید. چه بسا كسانى كه تلاش فراوان كردند، اما به جاى این كه سودى ببرند سرمایه را هم از دست دادند. تُجار فراوانى بودند كه حرص ورزیدند ولى در عوض تحصیل سود، حتى سرمایه خود را از كف دادند و ورشكست شدند. هرگز این‌گونه نیست كه هر كه بیشتر تلاش كند، بیشتر خودش را به آب و آتش زند و بهتر كار كند، حتماً بهره بیشترى به كف خواهد آورد: فَاِنَّهُ رُبَّ طَلَب قَدْ جَرَّ اِلى حَرَب وَ لَیْسَ كُلُّ طالِب بِناج وَ كُلُّ مُجْمِل بِمُحْتاج؛ چه بسیار دنیا طلبى‌هایى كه به از كف دادن سرمایه اولیه و اصلى پایان یافت. این‌گونه نیست كه هر شخصى كه بیشتر دنیا را طلبد، آن را بیشتر بیابد و هر كس كه بیشتر تلاش كند بیشتر كامیاب گردد. چه بسیار كوشش‌هایى كه به باختن مال و از دست دادن سرمایه انجامیده
﴿ صفحه 30 ﴾
است و بر عكس، چه بسیار افرادى كه با كم‌ترین تلاش بیشترین بهره را از دنیا مالك شده‌اند. افراد زیادى با رفتار كاملا حساب شده، مؤدبانه، محترمانه، همراه با عزت نفس، مناعت طبع، حفظ دین و رعایت اصول اخلاقى، انسانى، دینى و بدون كم‌ترین دغدغه خاطر، بیشترین بهره را از زندگى دنیا كسب نموده‌اند. این‌گونه نیست كه هر كه در راه تحصیل متاع دنیا طریق اجمال را برگزید و راه پسندیده و جمیل را انتخاب نمود و خودش را به آب و آتش نزد، حتماً محتاج و نیازمند باقى خواهد ماند و بهره‌اى به كف نخواهد آورد!
بنابراین راهى را انتخاب نما كه عاقلانه است و دین، كرامت، عزت نفس و آبروى تو محفوظ مى‌ماند. هرگز براى به دست آوردن متاع بى‌بهاى دنیا آبروى خود را نریز و عزت نفس خود را پایمال نكن و دین خود را از كف مده: وَ اَكْرِمْ نَفْسَكَ عَنْ دَنِیَّة وَ اِنْ ساقَتْكَ اِلى رَغْبَة فَاِنَّكَ لَنْ تَعْتاضَ بِما تَبْذُلُ مِنْ [دینِكَ وَ عِرْضِكَ و] نَفْسِكَ عِوَضا؛ خودت را از چیزهاى پست، برتر بدان و كرامت و عزت خود را حفظ كن و بپرهیز از این كه به چیزهاى پست آلوده شوى و از راه تملق گفتن و ارتكاب حرام و فروختن آبروى خود، حاجت روا گردى؛ زیرا هرگز برابر آنچه از دین، آبرو و عزت خود صرف مى‌كنى، عوض نخواهى یافت. مؤمن باید براى خود احترام و عزت نفس قایل باشد و به هنگام نیازمندى حاجت خود را به هركسى عرضه ندارد. قرآن كریم در مدح چنین افراد نیازمندى چه زیبا مى‌فرماید كه انسان‌هاى بى‌اطلاع، این گروه از مردم فقیر را از شدت خویشتن‌دارى‌شان مردمانى غنى به حساب مى‌آورند؛ اما آنها را از چهره‌هایشان مى‌شناسى كه هرگز با اصرار چیزى از مردم نمى‌خواهند؛ ... یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَآءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسِیمَهُمْ لاَ یَسْئَلوُنَ النَّاسَ إِلْحَافاً ...(5). آنهایى كه در مكتب اهل بیت(علیهم السلام)تربیت شده‌اند على رغم نیازمندى سخت و شدید هرگز از كسى چیزى نمى‌خواهند و اگر كسى احسانى به آنها نماید و به طور پنهانى هدیه‌اى به آنها بدهد، رنگ رخسار آنها سرخ مى‌شود و حاضر نیستند آن را بپذیرند. اما برخى براى رسیدن به متاع مختصر و بى‌ارزش دنیا كرامت نفس و عزت خود را هزینه مى‌كنند، و پیش هر كس و ناكسى حاجت و نیاز خود را مى‌نمایند؛ در حالى كه مؤمن حقیقى هرگز براى رسیدن به اهداف زودگذر دنیوىِ خود به این‌گونه كارهاى پست تن نمى‌دهد
﴿ صفحه 31 ﴾
و به هر عمل زشتى دست نمى‌زند. چون از مولاىِ خود شنیده است كه مى‌فرماید: اَكْرِمْ نَفْسَكَ عَن دَنِیَّة وَ اِنْ ساقَتْكَ اِلَى الرَّغائِبِ...؛ از كار پست بپرهیز هرچند تو را به خواسته هایت برساند. ممكن است آدم راهى را انتخاب كند كه او را به خواسته‌هاى دنیوى‌اش مى‌رساند، اما به قیمتى سخت گران؛ یعنى به قیمت دادن آبرو، حیثیت، شرافت و از راهى پست و مذلت‌آفرین به خواسته خود رسیده است. در ازاى آبرو و عزت خویش به این خواسته‌اش رسیده است كه معامله احمقانه‌اى بیش نیست. اگر یك سر سوزن از آبرو، عزت نفس و دین تو كم شود و در برابر آن همه دنیا را به تو بدهند، جاى آن را نمى‌گیرد. گمان مى‌برى در برابر عزت نفس، شرف و كرامتى كه از دست مى‌دهى چه به دست مى‌آورى!؟ چیزى را به دست مى‌آورى كه هرگز در برابر آن ارزش ندارد هر چند كه بسیار بزرگ باشد؛ یعنى در مقابل آن دین، كرامت و عزت نفسى كه داده‌اى، عوض بى‌بهایى دریافت كرده‌اى.
بنابراین اگر كاملا دست از دنیا نمى‌كشید حداقل از راه حلال به دنبال تحصیل آن باشید و به‌گونه‌اى آن را تحصیل نمایید كه به قیمت عزت نفس، آبرو و دین شما تمام نشود. ارزش آبرو و دین تو از تمام دنیا و هزاران دنیا و متاع دنیوى بیشتر است. مبادا این دو را در دو كفه ترازو بگذارى و با هم معاوضه و معامله نمایى كه نه تنها سرمایه را از كف داده‌اى، بلكه صاحب سرمایه را نیز بفروخته‌اى.
‌﴿ صفحه 32 ﴾
‌﴿ صفحه 33 ﴾

درس بیست و چهارم: هم‌نشین شایسته

میل فطرى معاشرت‌
اعتدال در ارضاى امیال‌
معیار معاشرت پسندیده‌
معیار انتخاب دوست‌
راه انتخاب دوست‌
‌﴿ صفحه 34 ﴾
‌﴿ صفحه 35 ﴾

هم‌نشین شایسته

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
وَ مِنْ خَیْرِ حَظِّ امْرِء قَرینٌ صالِحٌ، فَقارِنْ أَهْلَ الْخَیْرِ تَكُنْ مِنْهُمْ، وَ بایِنْ أَهْلَ الشّرِّتَبِنْ عَنْهُمْ(6)؛
از بهترین بهره‌هاى انسان، هم‌نشین خوب و شایسته است. پس با نیكان نشین تا از آنان به حساب آیى و از بَدان بپرهیز تا در شمار آنها نیایى.
براى بشر، ارتباط با دیگران یك ضرورت است. شكل و كیفیت این ارتباط است كه مى‌تواند مفید و یا مضربودن آن را رقم زند. اگر این ارتباط و معاشرت با دیگران به شكلى نیك برقرار گردد و كیفیت حشر و نشر با دیگران بر اساس اعتقادات الهى و حرمت‌نهادن به ارزش‌هاى انسانى پایه‌ریزى شود، محصولى جز ترقى و تعالى عاید انسان نخواهد كرد و این ثمره، محصول كم قیمتى نیست؛ چراكه هدف تمام انسان‌ها ترقى و تعالى است. از این روى مى‌توان گفت معاشرت با دیگران مى‌تواند یكى از راه‌هاى پیشرفت انسان باشد و مسیر نیل به اهداف عالى را بگشاید. در این خصوص با عنایت الهى، به قدر توان خود سخن خواهیم گفت.