پند جاوید جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

مسیر زندگى

همان‌گونه كه گذشت زندگى دنیا گذرگاهى است كه انسان را به آخرت مى‌رساند و این زندگى، راه عبورى بیش نیست، یك راه و مسیر طولانى و پرخوف و خطر كه انسان، چاره‌اى جز گذر از آن را ندارد. البته مسافتى كه این‌جا مورد توجه است، مسافت جغرافیایى نیست كه انسان از این نقطه حركت كند و به جاى دیگرى برسد و در این مدت چند كیلومتر هم طى مسافت نماید، بلكه این مسافت همان عمر است كه طى مى‌شود.
این سفر، دو خصوصیت دارد: یكى این‌كه خیلى طولانى است و امتداد آن فوق توان و تصور ماست و معلوم نیست در كجا و چه زمانى تمام مى‌شود و عقل هرچه نیرو صرف كند و در حركتش شتاب بگیرد به منتهاى آن نمى‌رسد و از درك آن عاجز است. ویژگى دیگر این سفر این است كه مسیرى پرخطر و هولناك دارد؛ به‌گونه‌اى كه لحظه به لحظه لغزش و انحراف در كمین انسان است و آرام و قرار را از وى سلب مى‌كند و یك آن غفلت، یك عمر پشیمانى و
‌﴿ صفحه 245 ﴾
فرسنگ‌ها دورى از حق را به دنبال دارد. این حساسیت فوق‌العاده دقتى بیشتر و برتر را مى‌طلبد و انسان باید در سراسر طول عمر بر اعمال و رفتار خود مراقبت شدید داشته باشد؛ چرا كه حتى یك دقیقه بطالت عمر، خسرانى بى‌حساب را در پى خواهد داشت و باید گفت تنها انبیا و اوصیا و اولیا، این سفر را خوب شناخته‌اند و بس. امیرالمؤمنین(علیه السلام) و اولاد كرامش(علیهم السلام) مى‌دانند مقصد انسان كجاست و چقدر طولانى است و چه راهى را باید پشت سر بگذارد تا به آن مقصد برسد. ما هر چه بیشتر فكر كنیم كمتر مى‌فهمیم. گویا به واسطه همین درك عمیق است كه دوست و دشمن از فهم زندگى على(علیه السلام) و زیستن همانند آن حضرت اظهار عجز مى‌كنند. آن حضرت روزها یا در مزرعه كار مى‌كردند و یا در میدان جنگ حضور مى‌یافتند و یا آن‌گاه كه در رأس حكومت بودند به كار مردم مى‌پرداختند. تمام مدت روز به جز اوقاتى كه براى عبادت‌هاى خاص و واجب و بعضى مستحبات اختصاص داشت، بقیه اوقات، به این گونه كارها مشغول بودند و فعالیت‌هاى روزانه حضرت، بسیار تراكم داشت در شب، فعالیت‌ها شكل دیگرى پیدا مى‌كرد كه قسمتى از اوقات شب براى رسیدگى به امور فقرا و ایتام و مساكین صرف مى‌گردید و بقیه به عبادت طى مى‌شد و فقط اندك ساعاتى از شب به خواب و استراحت سپرى مى‌گشت و بعد از آن سراسرِ شبِ حضرت را عبادت پر مى‌كرد؛ عبادتى كه با ناله و اشك و گریه قرین بود و از طول سفر و كمى توشه شیون مى‌نمودند. چون او مى‌دانست راه بس طولانى است و توشه به غایت اندك. او مى‌فهمید مقصدى كه انسان باید به آن برسد مسیرى طولانى دارد. ولى من و شما هر چه فكر كنیم كمتر مى‌فهمیم. به هرحال از كلمات ائمه اطهار(علیهم السلام) به دست مى‌آید كه طول این مسافت براى امثال ما قابل درك نیست و آنها چیزى را درك مى‌كردند كه ما نمى‌توانیم بفهمیم. آیا آن كسى كه مى‌داند راهى دراز در پیش روى دارد و باید مسیرى طولانى را بپیماید، مى‌تواند آرام بنشیند و وقت خود را به بطالت بگذارند و حرف بى‌فایده بزند و ...!! انسان باید بسیار بى‌كار و بى‌هدف باشد تا به این كارها مشغول شود! با توجه به یك نمونه ساده از صدها مورد كه هر روز با آن سر و كار داریم، مى‌توانیم رفتار خود را آزمایش نماییم. اگر روزى ملزم باشید كه راه كوتاهى همچون فاصله قم تا تهران را طى كنید، به یقین تا به مقصد نرسیده‌اید آرام و قرار ندارید و سعى مى‌كنید با رعایت احتیاط هر چه زودتر به مقصد و منزل برسید و اگر با وسیله شخصى خود این مسیر را
‌﴿ صفحه 246 ﴾
مى‌پیمایید جانب احتیاط را بیشتر مد نظر دارید. لذا هر چند كیلومتر كه مى‌روید ماشین را متوقف مى‌سازید و وضعیت آن را كنترل مى‌كنید و سایر اقدامات احتیاطى لازم را به عمل مى‌آورید. به هرحال طبع و عقل انسان به گونه‌اى است كه اگر در مسیر و راهى است و مقصدى را پیش‌رو دارد، هرگز جانب احتیاط را در مورد مسیر و وسیله‌اى كه او را به مقصد مى‌رساند، از نظر دور نمى‌سازد و تا به مقصد نرسیده ناآرام و بى‌قرار است. حال با این وصف، در آن راهى كه پایانش معلوم نیست، چگونه مى‌توان راحت نشست و هیچ دغدغه عقب ماندن و دور افتادن از كاروان را نداشت!! آن‌چه تاكنون گفتیم تنها یك بُعد موضوع و مسأله بود ولى مشكل دوم هنوز بر زمین مانده است. مشكل، فقط طول مسیر نیست، بلكه این راه راهى است پر خطر، كه هر لحظه در معرض لغزش هستیم و درّه‌هاى هولناك پرپیچ و خم كوهستانى را پیش روى داریم كه غفلت اندك، لغزیدن در قعر درّه را به دنبال دارد.
در یك كلام، راهى كه در پیش داریم هم طولانى است وهم دایماً با خطر همراه است و در هر لحظه‌اى هزاران خطر در كمین ماست. اگر خوب و دقیق در كنار و گوشه مسیر نگاه كنید و دقت نمایید افرادى را مشاهده مى‌كنید كه سخت لغزیده‌اند و از حق منحرف شده‌اند. كسانى لغزیدند كه اصلا باور نمى‌كردیم، و آن‌چنان از مسیر حق منحرف و دچار شك و وسوسه شدند كه تا مرز انكار پیش رفتند. البته این تنها آن مقدارى است كه ما مى‌فهمیم و از آن اطلاع داریم در حالى‌كه خیلى از لغزشهاست كه بر دیگران پوشیده است و اطلاع پیدا نمى‌كنند و كارشان مستور مانده و خدا هم پرده، بر روى اسرار آنها انداخته است. مبادا از خطرهایى كه دایماً در مسیر است، غفلت ورزیم. پس مسیر زندگى دو ویژگى دارد: یكى این كه بسیار طولانى است و دیگر آن كه بسیار پر خطر و هراس‌انگیز است: وَاعْلَمْ یا بُنَىَّ اَنَّ اَمامَكَ طَریقاً ذامَسافَة بَعیدَة، وَاَهْوال شَدیدَة.

چگونه مسیر زندگى را طى كنیم؟

اینك كه راهى چنین طولانى و پرخطر را پیش روى داریم، وظیفه چیست؟ آیا مى‌توان از حركت باز ایستاد و خود را از خطر مصون داشت؟ پاسخ، بدون بیان، واضح است كه انسان چاره‌اى جز بودن ندارد و زمان او را با خود مى‌برد. پس چه بخواهیم چه نخواهیم به سمت
‌﴿ صفحه 247 ﴾
آخرت در حركت هستیم و باید تدبیرى اندیشید تا سالم به مقصد برسیم. بنابراین لازم است تمام جوانب مسیر را برانداز نموده و با برنامه‌ریزى قبلى حركت كنیم. باید بیاموزیم كه چگونه طى مسیر نموده و با چه وسیله‌اى حركت نماییم. و چه زاد و توشه‌اى به همراه ببریم كه مناسب راه و مسافت باشد؛ چرا كه راه كوهستانى، یك نوع زاد و توشه و راحله و راه دریایى نوع دیگرى از زاد و توشه را مى‌طلبد. به خصوص وقتى كه راهى طولانى را پیش روى داریم.
پس باید با برنامه‌ریزى قبلى اقدام نمایید كه: وَاَنَّه لا غِنَى بِكَ فِیهِ عَنْ حُسْنِ الاْرْتِیَاد. معناى دقیق لفظ «ارتیاد» طبق اصطلاح روز، «برنامه‌ریزى» است. یعنى شما در این مسیر از یك نیك اندیشى صحیح بى‌نیاز نیستید و لازم است فكرى صحیح داشته و از راه صحیح وارد شوید و با سنجش و بررسى در این میسر قدم بگذارید. و چاره‌اى ندارید كه با برنامه‌ریزى و حساب دقیق، راه خود را انتخاب و ره‌توشه بردارید. خوب است جهت تبیین مقصود به یك مثال تكیه كنیم: فرض كنید كه قصد دارید به مسافرت بروید و در این سفر ده روز در راه هستید و در طول مسیر هم به غذا دسترسى ندارید. حال براى این‌كه سالم به مقصد برسید باید حداقل مقدار غذایى كه براى ده روز لازم است، به همراه خود ببرید. یعنى آنچه «بلاغ» است به همراه خود بردارید. به بیان دیگر باید به میزانى كه ما را به منزل و مقصد مى‌رساند توشه برداشت نه آن قدر زیاد كه كوله بار سفر را سنگین كند و نه آن قدر كم كه براى مدت سفر كفایت نكند. از این رو اگر راه، محدود باشد به همان اندازه و اگر راه طولانى است به همان مقدار، زاد و توشه باید تهیه نمود. از آن‌جا كه در مسیر زندگى دنیا راهى نامحدود را پیش روى داریم كه همانند یك راه طولانى است، باید براى این راه طولانى توشه مناسبى داشته باشیم. اگر كمتر از مقدار ضرورت باشد موجب در راه ماندن و تلف شدن مى‌شود و اگر از میزان نیاز بیشتر باشد موجبات زحمت بیهوده و كُند شدن حركت را فراهم مى‌آورد. از این‌رو باید با برنامه‌اى دقیق و حساب شده توشه برداشت كه افراط و تفریط هر دو زیان آفرین است و خلاف تدبیر و مقتضاى عقل مى‌باشد. عمق نابخردى آن‌جاست كه برخى انسان‌ها متاعى را به همراه مى‌برند كه هرگز مورد نیاز نیست و تنها بار و بنه را سنگین كرده و مانع ادامه مسیر مى‌شود و براى آنها زحمت و دردسر مى‌آفریند. وقتى بار و توشه سفر سنگین شد، هم سرعت حركت كُند مى‌شود
‌﴿ صفحه 248 ﴾
و هم مقدار مسافت طى شده تقلیل مى‌یابد و حتى گاهى اوقات انسان را از راه رفتن باز مى‌دارد. پس باید توجه داشته باشیم و همان متاعى را براى سفر برداریم كه لازم است و بدون آن، سفر ناممكن مى‌نُماید و از طرفى در مقدار آن نیز دقت كنیم كه زیاد شدن و یا كم شدن آن هر یك به نوعى باعث باز ماندن از ادامه مسیر مى‌شود؛ هر چه سبك‌بارتر، سفر راحت‌تر.
بنابراین انسان در این سفر طولانى و پر خطر باید دو موازنه را رعایت كند. در درجه اوّل از آن چیزى كه ضرورى است به میزان كفایت به همراه بردارد كه كم و یا زیاد آن هر دو موجب خسران مى‌گردد، و در دومین قدم صرفاً به آن‌چه كه لازم است، اكتفا كند و چیزهایى را كه لازم نیست، كنار گذارد تا مزاحم ادامه سفر نشود. پس هم باید زاد و توشه بردارید و هم باید سبك‌بار باشید كه هر قدر بار سفر سنگین‌تر باشد، دیرتر به مقصد مى‌رسید و انرژى بیشترى صرف مى‌كنید و گاه از راه رفتن باز مى‌مانید: فَلا تَحْمِلَنَّ عَلى ظَهْرِكَ فَوْقَ بَلاغِكَ؛ چیزى كه به آن احتیاج ندارید، برندارید و به پشت خود تحمیل مكنید، فَیَكوُنَ ثَقیِلا وَ وَبَالا عَلَیْك؛ كه اسباب زحمت مى‌شود و تو را از راه رفتن باز مى‌دارد.

چگونه سبك‌بار زندگى كنیم؟

كلام تاكنون این‌گونه به نتیجه نشست كه زندگى دنیا سفرى طولانى و پرمخاطره است و سبك‌بار سفر نمودن در این مسیر مطلوب و پسندیده است. لذا ضرورى است بدانیم كه چگونه مى‌توان سبك‌بار، زندگى كرد؟ و این مسیر را به راحتى پشت سر نهاد؟ حضرت على(علیه السلام) در قالب یك مثال زیبا آیین یك سفر راحت را تعلیم داده و مى‌فرمایند: انسان‌هاى مسافر معمولا در این فكر هستند كه كوله‌بار سفر خود راروى دوش دیگران بگذارند تا دیگران بار سفر آنها را بر دوش بكشند و حتى این عمل را نوعى زرنگى و زیركى مى‌شمارند. یعنى آرزوى مسافر سنگین‌بار این است كه هم سفرى داشته باشد كه بار سفر او را به دوش كشد و بدون كم و كاست و به دور از هر مزد و منتى آن را در مقصد تحویل او بدهد. عقل نیز چنین عملى را ستایش كرده و مى‌گوید كارى از این بهتر نیست كه در طى مسیر سبك‌بار حركت كرده و در مقصد كه به این بار و بُنه احتیاج داریم آن را تحویل بگیریم. لذا هیچ عاقلى نیست كه
‌﴿ صفحه 249 ﴾
چنین آرزویى نداشته باشد و اگر پیشنهاد چنین كارى شد، از آن استقبال نكند. پس تدبیر عقلا و مقتضاى حكم عقل آن است كه در طى سفر، بار و بنه خود را به دیگران بسپاریم و خود را سبك‌بار حركت كنیم ولى افسوس كه در این سفر دنیا كمتر كسى را مى‌توان یافت كه این‌گونه بیندیشد و عمل كند. یعنى كمتر كسى را مى‌توان یافت كه ثروت و مال خود را كه در این دنیا به آن نیاز ندارد به مستمندان و نیازمندان دهد و در آخرت كه به آن نیاز دارد پس بگیرد. بى‌تردید چنین افرادى زیرك‌ترین و باهوش‌ترین انسان‌ها هستند كه این تقاضا را قبول مى‌نمایند و آنچه را كه نیاز ندارند به دیگران مى‌دهند تا در راه نیاز خود آن را صرف نمایند و در آخرت به هنگام نیاز آن را پس بگیرند. در حالى كه بسیارى از مردم از پرداخت حقوق واجب و وجوهات شرعیه خود امتناع مىورزند و فقط این دنیا را مى‌بینند، این گروه گویا روز قیام و خسران دنیا و آخرت را مى‌بیند و با هم مقایسه مى‌كنند و به این نتیجه شیرین دست مى‌یابند كه دنیا سفر است و در سفر، سبك بار بودن هنر. در این جا امیرالمؤمنین(علیه السلام) چه زیبا این نكته را بیان و ما را متوجه مى‌سازند كه چون دنیا سفر است و هیچ سفرى بدون بار و بنه نیست پس اگر در این مسافرت كسى گفت كه بار و بنه سفر را به من دهید تا بیاورم و موقعى كه احتیاج داشتید، برگردانم، سریع تقاضاى او را اجابت و كوله بار سفر خود را سبك نمایید. چون افزون بر این‌كه سبك‌بال مى‌شوید بدون پرداخت وجهى بار و بنه خود را جابجا مى‌كنید و در آنجایى كه احتیاج دارید چند برابر آن را پس مى‌گیرید. بنابراین عاقلانه آن است كه متاع دنیا را در این سفر بر دوش دیگران بگذارید. مَنْ ذَا الَّذى یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ اَضْعافاً كَثیرَة(99)؛ چه كسى است كه به خدا به نیكى قرض دهد تا خدا آن را براى وى چندین برابر نماید. چه زبانى از این زبان گویاتر و چه مَثَلى از این مثل شیرین‌تر؟! خدایى كه همه چیز براى اوست، وجود و حیات و اموال شما از آن اوست و او خود آنها را به ما داده است مى‌گوید: این مالى كه به شما بخشیدم، به خود من، ـ یعنى به فقرا ـ قرض بدهید، تا من چند برابر آن را به شما برگردانم. اگر این سخن حضرت حق جل جلاله را قبول دارید چرا عمل نمى‌كنید؟! اگر عمل نمى‌كنید معنایش جز این است كه سخن خداوند سبحان را قبول نداشته و به آن اعتماد ندارید. اگر خدا
‌﴿ صفحه 250 ﴾
مى‌گوید در این قرض‌الحسنه، هفتصد درصد به شما سود مى‌دهم حرفش را قبول نمى‌كنید ولى سخن افراد دیگرى را كه بیست درصد سود مى‌دهند، مى‌پذیرید!! چرا این را انتخاب مى‌كنید ولى آن را نه؟! آیا این عمل جز این است كه اعتماد به خدا و ایمان به آخرت در وجود شما ضعیف است؟ اگر به خداوند منان ایمان دارید، حالا كه در سفر هستید و زاد و توشه به همراه خود مى‌برید كسى را پیدا كنید كه این زاد را براى شما برداشته و به پشت گیرد و در مقصد و روز قیامت كه به آن احتیاج دارید به شما باز گرداند.
پس این فرصت طلایى را غنیمت بشمارید و كوله‌بار سفر آخرت خود را سبك ساز. چه از این بهتر كه در تنگناى زندگى، بار شانه شما سبك شود و به وقت ضرورت و نیاز، چندین برابر پس بگیرید؟ گمان نكنید كه این عمل، باج دادن و كارى غلط و زیان‌بار است، بلكه فرصت بسیار مغتنمى است كه باید از آن استفاده نمایید و این بار را روى دوش او بگذارید و نه تنها همان مقدار كه قرض مى‌خواهد، بلكه آن مقدارى كه شما بر دوش دارید و بلكه اگر بیشتر هم مى‌توانید بدهید، و روى دوش او بنهید. چون هدر نمى‌رود و محفوظ مى‌ماند. پس هر چه بیشتر بار خود را سبك سازید! از جانب دیگر اكنون كه مى‌توانید این كار را انجام بدهید كوتاهى نكنید كه چه بسا روزهاى دیگر قادر به انجام این كار نباشید. همین امروز كه توانایى دارید و دست شما باز است و از شما خواسته‌اند، فرصت را غنیمت شمارید.