پند جاوید جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

غرور، آفت علم

پرداختن به آفت‌ها و لغزش‌هایى كه در راه تحصیل علم وجود دارد به اندازه بیان عوامل تقویت‌كننده آن، بلكه بیشتر از آن، اهمیت ادرد. از این‌روى حضرت على(علیه السلام) مطالبى را در این مورد ذكر مى‌فرمایند كه در واقع یك دوره فشرده آداب تعلیم و تربیت را در بر دارد و از قواعدى سخن مى‌گویند كه هر شخص بصیر و آگاه كه در صدد تحصیل علم مى‌باشد، باید به آنها ملتزم و پایبند گردد و گرنه از تحصیل خود طرفى نخواهد بست.
حضرت(علیه السلام) به عنوان اوّلین هشدار، اصرار دارند كه محور همه آفت‌هایى كه علم و عالم را تهدید مى‌كند، غرور است. البته تمام آفات منحصر در این یك آفت نیست، ولى مى‌شود گفت كه محور اصلى و اساسى تمام آنها همان غرور است. انسان جاهل در مقابل هر مطلبى كه نمى‌داند، جز یك سؤال هیچ ندارد و این دارایى عین ندارى است و او به جهل خود آگاه است. این حالت به او اجازه نمى‌دهد تا به خود ببالد و خود را برتر بداند، بلكه چون مى‌فهمد كمبودهایى دارد كه باید مرتفع گردد، تواضع مى‌نماید تا كمبود ذهنى خود را مرتفع سازد.
‌﴿ صفحه 214 ﴾
حالت «ندارى» هرگز سبب بروز آفتى نمى‌گردد؛ مثلا موجب غرور نمى‌شود. هرگز كسى به جهل خود افتخار نمى‌كند و نمى‌تواند بگوید: چون نمى‌دانم پس خیلى مهم و والا مقام هستم. در این حالت، آفتى به نام غرور براى وى وجود ندارد. تا زمانى كه تنها داراى جهل بسیط است غرور، معنا و مفهوم ندارد. ولى وقتى یك مقدار از مجهولاتش به معلوم تبدیل شد و مقدارى دانش تحصیل كرد و علمى به دست آورد، آن وقت در معرض آفت غرور واقع مى‌شود. چون مى‌پندارد واقعاً چیزى مى‌داند و این پندار رهزن او گشته و سنگ بناى انحراف گزارده شده و بذر آفت غرس مى‌شود.

علت غرور

ممكن است بپرسید كه چگونه انسان وقتى هزاران مسأله ناشناخته و مجهول دارد و صرفاً یكى دو تا از آنها براى او معلوم شده است و هنوز بخش عمده آن مجهولات باقى مانده است، به غرور مبتلا مى‌شود ولى آن زمانى كه هیچ‌كدام از مسایل را نمى‌داند و جز انبوه مجهولات هیچ نمى‌شناسد، این چنین آفت زده نیست؟! براى این سؤال دو جواب مى‌توان بیان نمود:
1. انسان آن هنگام كه قدم‌هاى ابتدایى و اولیه را در مسیر تحصیل علم مى‌گذارد نمى‌داند كه مجهولاتش چقدر است، بلكه فقط مى‌داند كه هیچ نمى‌داند و بس. او مى‌داند كه مجهولات زیادى دارد و از مسایل فراوانى بى‌اطلاع است و با علوم مختلف ناآشناست و حتى نمى‌داند كه مثلا در فلان علم چه مسایلى وجود دارد و مطرح مى‌باشد؟ به عنوان مثال دانش‌آموزى كه تازه پا به دوره راهنمایى یا دبیرستان گزارده است، صرفاً مى‌داند در ریاضیات مسایلى مطرح است كه باید آنها را حل نمود ولى اصلا صورت مساله براى او مطرح نیست كه چیست؟ او نمى‌داند «معادله دو مجهولى» یعنى چه و مسایل هندسى چیست؟! و اساساً سؤالى براى او مطرح نیست و در ذهن او حتى ابهام هم وجود ندارد و چیزى نیست تا توجه كند كه آیا مى‌داند یا خیر؟ آیا مى‌تواند حل كند و پاسخ دهد یا خیر؟ او همین مقدار مى‌داند كه چیزهایى وجود دارد كه ریاضى‌دان‌ها و شیمى‌دان‌ها و فیزیك‌دان‌ها و... از آنها صحبت مى‌كنند. ولى نمى‌داند كه آن مسایل چه مسایلى هستند؛ یعنى اصلا از صورت مسایل بى‌خبر است. از این‌رو جهل محض
‌﴿ صفحه 215 ﴾
جایى براى بالندگى و غرور نیست. اما كسى كه چند مسأله را یاد گرفته است و با طرح چند مسأله و چند جواب از جانب استاد آشنا شده است، مى‌پندارد كه خیلى چیزها را مى‌داند، چون گمان مى‌كند علم همین مقدار است كه او مى‌داند؛ مثلا مى‌پندارد علم طب در همین چند مسأله محدود خلاصه مى‌شود. با این نگرش مى‌گوید مسایل زیادى از علم طب را یاد گرفته‌ام، غافل از این‌كه خیلى از مسایل باقى مانده است كه او از آنها هیچ نمى‌داند. به عنوان مثال یك طلبه نوآموز وقتى چند مسأله صرف و نحو را یاد مى‌گیرد و صیغه ماضى و مضارع و... را مى‌آموزد، گمان مى‌كند كه همه چیز براى او حل شده است. چون تمام آیات قرآن و احادیث ائمه(علیهم السلام) یا فعل ماضى است یا مضارع و یا... و دیگر چیزى نمانده است كه به دنبال تحصیل آن باشد. پس یكى از علل ابتلا به غرور این است كه توجه نداریم كه چه مجهولات فراوانى هنوز باقى مانده است كه پاسخى براى آنها نداریم و گمان مى‌كنیم كه مجهولات، همان مقدار بود كه جواب آنها داده شده است و هیچ ابهام و اجمالى نیز باقى نمانده و هیچ مسأله‌اى بى‌جواب فروگذار نشده است.
2. عامل دیگر غرور، حبّ نفس است كه باعث مى‌شود انسان همیشه خوبى‌هاى خود را ببیند ولى عیب‌هایش را نبیند. همین عالم در مورد تحصیل علم این‌گونه تبیین مى‌گردد كه تاكنون معلوماتى نداشت و مى‌دانست كه دست او خالى است و هنرى ندارد. اما وقتى كه چند كلمه از معلومات مختلف را یاد گرفت، این دانسته‌ها در نظرش بزرگ مى‌نماید و مى‌پندارد تمام آن‌چه باید بداند یاد گرفته است. لذا مجهولات خود را فراموش مى‌كند و اصلا به جهالت خود توجه نمى‌كند و از آن غفلت مىورزد. در واقع خودخواهى و خودپسندى مانع مى‌شود تا ببیند كه چه چیزهایى را نمى‌داند. اگر خواسته باشیم در امور مادى مثال بزنیم، همانند شخص تهى دستى است كه از مال و ثروت‌هاى دنیا بى‌بهره و بى‌خبر است و نمى‌داند چه چیزهایى وجود دارد و فقط مى‌داند كه دست او خالى است. حال اگر ثروتى به دست آورد و یا معامله پر سودى انجام دهد و یا ارثى به او برسد و زندگى او آب و رنگى پیدا كند، زود از جاده حق منحرف مى‌شود. چون آن‌چه به دست آورده در نظرش خیلى زیاد و مهم مى‌نماید و گمان مى‌برد كه خیلى ثروتمند شده است، ولى توجه نمى‌كند كه چه چیزهایى را ندارد. این یك
‌﴿ صفحه 216 ﴾
نمونه ساده از امور مادى بود و این معنا در امور معنوى، عمق بیشترى پیدا مى‌كند و انحراف به اوج اقتدار خود مى‌رسد تا آن‌جا كه انسان را از زندگى سالم باز مى‌دارد. وقتى داشتن و دانستن یك چیز اندك در نظرش انبوه جلوه نماید و تصور كند كه امور مهم و فراوانى را مى‌داند و مالك است، راه نیل به تمام مراحل بعدى ترقى و تكامل را به روى خود مى‌بندد، چون مى‌پندارد همه چیز را مى‌دانم و همه را به دست آورده‌ام و چیزى باقى نمانده است تا در پى آن باشم در حالى كه نمى‌داند چه چیزهایى را باید بداند و نمى‌داند چه چیزهایى را باید به دست آورد كه هنوز به دست نیاورده است.
به یقین داستان دانشمند علم نحو را شنیده‌اید كه در كشتى نشسته بود و كسى نبود تا با او بحث كند مگر یك تاجر و شخص عادى، كه آن ادیب براى این‌كه باب صحبت را باز كند و دانسته‌هاى خود را عرضه بدارد به آن تاجر گفت شما چقدر علم نحو مى‌دانید؟ تاجر در جواب گفت: من چیزى نمى‌دانم. گفت: عجب! هیچ نمى‌دانى! گفت: نه. گفت: نصف عمرت بر فناست. تاجر قدرى ناراحت شد و گفت وقتى كه یاد نگرفته‌ام چه كنم؟ ولى طولى نكشید كه دریا طوفانى شد و كشتى در شرف غرق شدن قرار گرفت و ناخدا و ملوانان كشتى در صدد نجات مسافران برآمدند و بالاخره چاره‌اى ندیدند جز این‌كه هر كس شنا مى‌داند، با شنا خود را به ساحل برساند. به آن ادیب گفتند: شما شنا كردن مى‌دانید؟ وى پاسخ داد: نه. در این هنگام آن تاجر رو به او كرد و گفت: پس اینك تمام عمرت بر فناست. تو آن وقت به من گفتى اگر علم نحو نمى‌دانى نصف عمرت از بین رفته است، اكنون كه خودت شنا نمى‌دانى، پس تمام عمرت بر فناست چون چاره‌اى جز سپردن جان به امواج دریا ندارى. در این داستان آن دانشمند نحو گمان مى‌نمود با دانستن چند مسأله از ادبیات، علّامه روزگار است و از هر بندى رهاست، غافل از آن‌كه حتى از بند آب روان نتوانسته رها گردد.

زمینه رشد بذر غرور

اگر خواسته باشیم درباره علت غرور كلى‌تر سخن بگوییم باید به خلقت انسان توجه كنیم اساساً موجودى ضعیف است و یكى از نمودهاى این ضعف، ظرفیت اندك اوست. مثلا كسى
‌﴿ صفحه 217 ﴾
كه طبابت مى‌داند، تصور مى‌كند كه تمام علوم در علم طب منحصر شده است و علوم دیگر در مقابل علم طب چیزى نیستند. و یا كسى كه ادبیات مى‌داند، مى‌پندارد همه علوم در ادبیات منحصر است و اگر ادبیات ندانیم بهره‌اى از علم نبرده‌ایم. این حالت اختصاص به علما و دانشمندان ندارد كه یك فقیه، فیلسوف و... این‌گونه فكر كند، بلكه دارایى هر انسانى در نظرش بزرگ مى‌آید، و هرگز فكر نمى‌كند كه چیزهاى دیگرى هم هست كه باید آنها را بیاموزد، و یا آنها را به دست آورد. از آن‌جا كه دانسته‌هاى وى و آنچه در اختیار دارد بر تمام زندگى او سایه افكنده است، دیگر رشته‌هاى علم اصلا در نظرش نمى‌آیند. بلكه با خود مى‌گوید اگر چیز مهمى بود ما هم مى‌دانستیم و داشتم. حال كه ما نداریم پس به یقین اهمیت چندانى ندارد، لَوْ كانَ خَیْراً ما سَبَقُونَا اِلَیْه(86)، حتى مى‌گوید اگر ما چیزى را نداریم پس معلوم مى‌شود كه فایده ندارد. همان علم و دانشى كه یاد گرفته‌ایم، مهم است و بقیه مسایل، مباحث مهمى نیستند. اگر كسى این مسایلى كه من مى‌دانم، بداند، كافى است. چون مسایل مهم همین مباحث مى‌باشند و بقیه اهمیّت ندارند. همه این پیامدهاى منفى از ضعف آدمیزاد سرچشمه مى‌گیرد كه چیز اندك وى در نظرش مهم مى‌آید، اما چیزهاى دیگرى كه در دنیا هست و دیگران مى‌دانند و دارند بى‌ارزش و كم‌بها جلوه مى‌كنند.
به هرحال این آفتى بزرگ است كه انسان به آن‌چه خود مى‌داند اهمیت مى‌دهد و چیزهایى را كه دیگران مى‌دانند، به حساب نمى‌آورد و یا مسایلى را كه خود مى‌داند مهم مى‌شمارد ولى به مسایل دیگر بى‌اعتنا مى‌باشد. جالب این‌جاست كه اگر دقت كنیم اكثر آن مسایلى كه مى‌داند علوم ظنى هستند، و از علوم برهانى و یقینى كه هیچ احتمال خطا در آن نیست، آگاهى بسیار كمى دارد. وقتى اغلب دانسته‌ها و علوم، ظنى هستند، چرا بى‌جهت مغرور شویم؟ در علوم ظنى اختلاف نظر، زیاد است و این اختلاف نظر نشان از حل نشدن مباحث است و این كه هنوز حرف‌هاى ناگفته، فراوان است. ولى با وجود این هم‌چنان گرفتار باد نخوت هستیم. در حالى‌كه ماهیّت اغلب عموم به گونه‌اى است كه مجال را براى ابراز عقاید مختلف باز مى‌نماید، چرا و چگونه عقیده مخالف خود را غلط مى‌انگاریم و نظر خود را عین صواب مى‌شماریم.
‌﴿ صفحه 218 ﴾
وقتى دانشمندى در مورد مسأله‌اى خاص تحقیق مى‌كند و یا در یك رشته علمى زحمت مى‌كشد و به نظریه‌اى دست مى‌یابد على‌رغم تلاش‌هاى فراوان و زحمات طاقت‌فرسا، تنها به یك مظنّه قوى شخصى نایل مى‌گردد كه نتیجه تمام علوم، این چنین است. بنابراین باید از عمق وجود معتقد باشد كه دیگران هم كه فكر مى‌كنند و زحمت مى‌كشند، اگر به نتیجه‌اى خلاف‌نظر او دست یافتند، نباید آن را تخطئه نماید. از كجا معلوم است كه ظن شما از ظن دیگران به واقع نزدیك‌تر باشد؟ اگر چه ممكن است كه در این مسأله خاص، اطمینان شخصى من قوى‌تر باشد ولى شخص دیگرى هم شاید همین‌گونه حساب كند و بگوید اطمینان شخصى من قوى‌تر است. این‌جاست كه آفت غرور اثر دیگر خود را نشان مى‌دهد و سبب مى‌شود كه انسان به رأى خودش، اطمینان داشته باشد ولى حرف دیگران را تخطئه كند. یعنى وقتى تحقیق و تلاش نمود و به نظریه‌اى خاص رسید، عقیده سایر دانشمندان و محقّقان را به حساب نمى‌آورد و مى‌گوید فقط این حرفى كه من مى‌گویم درست است و بس. چه بسا همین شخص بعد از مدتى نظرش تغییر كند، ولى باز نسبت به عقیده دوم خود نیز همین بینش را خواهد داشت كه فقط آن‌چه من مى‌گویم درست است و بس، و هر كه و هر چه غیر از این بگوید، درست نیست. در حالى‌كه اگر توجه كنیم، مى‌بینیم اكثر قریب به اتفاق این علومْ ظنى هستند و قراین ظنى خاصى ما را به این نظر و عقیده رهنمون گشته است و شخص دیگرى هم قراین ظنى دیگرى در اختیار دارد و به عقیده دیگرى دست یافته است. بنابراین همان‌گونه كه ممكن است نظر شما صائب باشد احتمال دارد كه نظر او هم صائب باشد. هیچ ضمانتى وجود ندارد كه عقیده و نظر شما مهم‌تر و نزدیك‌تر به صواب باشد؛ جز خودخواهى و غرور و خودپسندى كه مى‌گوید رأى من نظر صائب است و دیگران هیچ نفهمیده‌اند. و گرنه اگر به غرور و خودپسندى مبتلا نباشد با كمال تواضع مى‌گوید ظن من به این‌جا منتهى شده است و امیدوارم كه دلیل خوبى براى عمل كردن باشد، شاید هم دیگران بهتر فهمیده باشند. ولیك افسوس كه عدد افرادى كه در مقام اظهار نظر، متواضعانه اظهارنظر مى‌كنند بسیار اندكند و افراد بسیارى به غرور و خودخواهى و خودپسندى مبتلا هستند و اصرار دارند نظر ما درست است و دیگران هر چه گفتند غلط و اشتباه است. و گاهى اوقات تعبیرات نابه جایى به كار
‌﴿ صفحه 219 ﴾
مى‌برند؛ مثل این‌كه، به قول امیرالمؤمنین(علیه السلام)، با زبان طعن مى‌گویند ما این چنین مطلب تازه و بكرى را تاكنون نشنیده‌ایم، اگر بود به یقین، بزرگان گفته بودند و ما دیده بودیم و به مدرك آن دست مى‌یافتیم. در حالى‌كه خودش هم یقین ندارد كه حكم و نظر صحیح چیست، این سخنان را مى‌گوید تا با زبان طعن به مخاطب خود بفهماند كه چرا آنها كه بزرگ‌تر از شما بودند چنین نظریه‌اى را ابراز نكردند؟! شما از كجا مى‌گویید؟! پس معلوم مى‌شود گفته شما درست نیست و دلیل ندارد!! و به هرحال گستاخى و تجرّى و بى‌احترامى بى حد و مرزى را در حق دیگران روا مى‌دارد، كه ریشه آن هم جز خودخواهى نیست.