پند جاوید جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

تصبّر در فهم دین

آدمى مى‌بایست روحیه تنبلى و تن‌آسایى را كنار گذاشته، با آن مبارزه كند؛ چون چنین روحیه‌اى گاه او را وادار مى‌سازد كارهاى خود را توجیه نماید. به عنوان مثال چون تحمل مشكلات تحصیل علوم دینى برایش دشوار است مى‌گوید جانم در خطر است و ضعیف و مریض شده‌ام و باید تحصیل را رها كرده، شغل دیگرى را انتخاب كنم؛ یعنى چنین براى خود توجیه مى‌كند كه ترك تحصیل یك واجب شرعى است، نه درس خواندن! اگر آدمى مى‌خواهد به این وساوس شیطانى مبتلا نشود، باید در برابر سختى‌ها و مشقت‌ها تمرین داشته باشد. باید به حالت تصبّر روى آورد و صبورى نمودن را تمرین كند. به كسى كه ملكه صبر و شكیبایى را دارد، «صبور» و یا «صبّار» گفته مى‌شود. امّا تصبّر به معناى تمرین صبر است. تصبّر، آن است كه انسان هنوز به مشكلات و شداید عادت نكرده و تازه براى اوّلین بار با آنها مواجه مى‌شود، لذا چنین شخصى صبر نمودن را تمرین مى‌كند و خودش را به تحمّل سختى‌ها وادار مى‌نماید تا كم‌كم از آن روحیه ناز پروردگى بیرون آید و اندك اندك به سختى‌ها و مشكلات عادت كند. به این مرحله كه همان تمرین صبر كردن است، «تصبّر» مى‌گویند. از نظر ادبا نیز یكى از معانى «باب تفعّل» تكلّف است. و در این‌جا «تَكَلَّفَ الصَّبْرَ» یعنى صبر را بر خود تحمیل مى‌كند.
‌﴿ صفحه 130 ﴾
پس «تفقه فى‌الدین»، بر خلاف گمان بعضى، كار راحتى نیست و نه تنها نان خوردن از راه دین نیست، بلكه تقویت و سیراب ساختن درخت دین است؛ چون تفقّه در دین كار بسیار دشوارى است و تحصیل علوم دینى و بصیرت پیدا كردن در دین در گرو تحمل مشكلات است. حضرت(علیه السلام) بعد از توصیه به «تفقه فى‌الدین» مى‌فرماید: عَوِّدْ نَفْسَكَ التَّصَبُّرَ عَلَى الْمَكْروُهِ؛ خود را به رنج و سختى‌هایى كه در راه رسیدن به حق وجود دارد عادت بده و دین را بیاموز!
پس اگر مى‌خواهید موفق شوید باید خود را به «تصبر» و تمرین صبر و تجربه نمودن آن عادت دهید. و تمرین بلند مدت لازم است تا كم‌كم ملكه صبر پیدا شود و آن وقت است كه صبر كردن آسان مى‌گردد. درست است كه در ابتدا، این كار دشوار است ولى باید قدم به قدم این كار را انجام داد و آن را با تلقین همراه ساخت تا تحمل مشكلات كم‌كم آسان گردد كه «اِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرا»(57) و «سَیَجْعَلُ اللّهُ بَعْدَ عُسْر یُسْرا»(58). خداوند سبحان این سنت را قرار داده كه اوّل باید با سختى‌ها و مشكلات دست و پنجه نرم نمود تا نوبت ظفر آید؛ یعنى خداوند بعد از صبر مشكلات را آسان مى‌نماید و آدمى بدون صبر نمى‌تواند تكالیفش را انجام بدهد.

اقسام صبر

بجاست كه در این‌جا اشاره‌اى به اقسام صبر داشته باشیم. حضرت رسول‌اكرم(صلى الله علیه وآله وسلم) مى‌فرمایند: اَلصَّبْرُ ثَلاثَةٌ: صَبْرٌ عَلَى المُصیبَةِ وَ صَبْرٌ عَلَى الطّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَلَى المَعْصِیَة(59)؛ صبر سه قسم است: 1. صَبْرٌ عَلَى المُصیبَة؛ صبر بر مصایب و بلایا 2. صَبْرٌ عَلَى الطّاعَةِ؛ صبر در انجام طاعات و وظایف 3. صَبْرٌ عَلى المَعْصِیَة؛ صبر از معصیت‌نمودن و به گناه آلوده‌شدن.
گاه آدمى با پیشامد ناگوار و مصیبت سختى همچون فقر، مریضى، فراق دوستان و مرگ عزیزى مواجه مى‌شود كه در این موارد باید بر این مصایب صبر نماید. این نوع صبر را «صبر بر مصیبت» گویند. امّا صبر بر معصیت زمانى است كه بر انسان شهوت و یا غضب و ... غالب شده و انسان در شرف ابتلا به گناه قرار مى‌گیرد. اگر آدمى در این حالت خود را حفظ كند و به.
‌﴿ صفحه 131 ﴾
آن معاصى مبتلا نگردد، آن را «صبر على المعصیة» مى‌گویند؛ یعنى خود نگهدارى و آلوده نشدن به گناه نیز صبر است.
قسم دیگر صبر، صبر در انجام طاعات است. انجام تكلیف الهى همیشه آسان نیست. مثلا درس خواندن به عنوان یك تكلیف، كار آسانى نیست. عالم‌شدن، مشكل است. یك وقت كسى مى‌خواهد فقط نمره بگیرد البته در این صورت مشكلات كمترى دارد، امّا اگر بخواهد چیزى یاد بگیرد و عالم و دانشمند بشود و یا بخواهد وظیفه‌اش را انجام بدهد، كار آسانى نیست، بلكه باید استخوان‌ها نرم نمود و مغز سایید تا به هدف نایل شد. به یقین شنیده‌اید كه مى‌گویند: ملاشدن چه آسان، آدم شدن چه مشكل، ولى مرحوم حاج شیخ عبدالكریم رضوان الله علیه مى‌فرمودند: ملاشدن چه مشكل، آدم شدن محال است. به هرحال تحصیل كردن و دانشمند شدن به ویژه اگر به قصد طاعت و انجام تكلیف شرعى باشد با تحمّل محرومیت‌ها و مشكلات همراه است و در هر صورت اگر بصیرت داشته باشیم و موقعیت خود را بفهمیم و وظایف خود را دریابیم، هرگز در مقابل مشكلات تسلیم نشده و از انجام هر كارى كه ما را در انجام آن تكالیف موفق سازد، فروگذار نخواهیم نمود.
بنابراین اگر حضرت رسول(صلى الله علیه وآله) مى‌فرماید: اَلصَّبْرُ نِصْفُ الاْیمان(60)، و یا امام صادق(علیه السلام) مى‌فرمایند: اَلصَّبْرُ رَأْسُ الاْیمان(61)، این تعبیرها هرگز مبالغه نیست. حتى اگر كسى بگوید صبر، نصف اعظم ایمان است، باز هم مبالغه نكرده است. اگر انسان بخواهد رفتارى پسندیده و خداپسند داشته باشد و پیرو على(علیه السلام) باشد، باید خودش را به تحمل سختى‌ها عادت بدهد و هرگز این چنین نیست كه حالت صبوریت و صبّاریت به طور آنى و فورى براى آدمى محقق شود، بلكه با تمرین به دست مى‌آید و ممارست مى‌خواهد و آدمى وقتى مى‌تواند تمرین كند كه على‌رغم وجود كارهاى آسان، به كار سخت تن بدهد؛ مثلا با وجود غذاى لذیذ از خوردن آن خوددارى كند تا بر نفس خود مسلط بشود. اگر غذاى لذیذ نداشت و مجبور شد غذاى نامطلوب بخورد كه این، هنر نیست. اگر زمانى كه غذا در سفره آماده است و بوى آن همه جا پر نموده و اشتها را تحریك كرده است، خوددارى نمودید و نخوردید و یا حداقل چند دقیقه
‌﴿ صفحه 132 ﴾
صبر كردید، اولین قدم را در تمرین صبر برداشته‌اید؛ یعنى اگر غذا سر سفره آماده بود، امّا چند دقیقه كنار سفره نشستید و دست به غذا نزدید این تمرین صبر است. یا اگر آدمى بخواهد به نامحرم نگاه نكند، باید به بعضى چیزهاى حلال هم نگاه نكند تا به دام محرّمات نیفتد؛ یعنى براى محرمات باید حریمى قرارداد و نباید تا مرز، پیش رفت. اگر تا لب مرز پیش رفت، با كوچك‌ترین حركتى از مسیر منحرف شده و در ورطه گناه فرو مى‌غلطد؛ وَ مَنْ وَقَعَ فِى الشُّبُهاتِ وَقَعَ فِى الحَرامِ كَراع یُرَاعِى حَوْلَ الحِمى یُوشَكُ أَنْ یُوَاقِعَهُ...(62). پس اگر مى‌خواهید در چاه نیفتید باید كمى با چاه فاصله بگیرید. همین‌طور اگر مى‌خواهید چشم شما به نامحرم نیفتد، باید از بعضى چیزهاى حلال هم چشم‌پوشى نموده و خوددارى كنید و این، تمرین در كنترل نگاه است.
همین‌طور اگر مى‌خواهید گوش شما با محرّمات آشنا نشود، باید از بعضى مشتبهات هم خوددارى كنید، نه این‌كه تا مرز پیش بروید كه در آن صورت تا ارتكاب حرام فاصله‌اى نیست. اگر مى‌خواهید مبتلا به حرام نشوید، باید براى خود حریم قایل شوید؛ یعنى باید بعضى از مشتبهات را ترك كنیم تا به حرام مبتلا نشویم. اینها نیز مصادیقى دیگر از صبر است كه باید رعایت شود.
‌﴿ صفحه 133 ﴾

درس نهم: پناه امن الهى

انواع خطر
تأثیر ایمان در رفع خطر
استمداد از خدا و دیگران
معناى استخاره
استخاره در فرهنگ اهل شریعت
توأم كردن علم با عمل
‌﴿ صفحه 134 ﴾
‌﴿ صفحه 135 ﴾