پند جاوید جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

جهاد برتر

در پى بیان اهمیّت وظایف اجتماعى، اینك شایسته است به برشمردن و بررسى برخى از آنها بپردازیم. به یقین یكى از وظایف اجتماعى كه همانند نماز اهمیت داشته و بر انسان واجب است، «جهاد فى سبیل‌الله» مى‌باشد. البته توجه داریم كه مصداق معروف جهاد فى سبیل‌الله، جنگ با كفّار است و گرنه جهاد در راه خدا منحصر در جنگ و قتال نیست و بسته به شرایط مختلف زمانى و مكانى مصادیق متنوّع پیدا مى‌كند و به اشكال گوناگون ظهور مى‌یابد، منتها در هر مكان و زمانى به نوعى خاص جلوه‌گر مى‌شود. از این روى جا دارد این موضوع به طور مستقل، مورد بحث و تحقیق قرار گیرد تا انواع و مصادیق مختلف جهاد تبیین گردد. به طور.
‌﴿ صفحه 110 ﴾
قطع مبارزه مسلّحانه در میدان جنگ یكى از انواع جهاد است، همان‌گونه كه انواع دیگر جهاد علمى و فرهنگى و اقتصادى و سیاسى امروز در جامعه ما مورد نیاز است. البته این اقسام جهاد هم به نوبه خود شرایطى دارد كه متأسفانه در این زمینه بحث گسترده و عمیق، كمتر انجام گرفته است. نوع دیگرى از جهاد كه در آیات و روایات مورد تأكید فراوان واقع شده «جهاد با نفس» است كه پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله)درباره عظمت و اهمیت آن چه زیبا بیان مى‌فرمایند: مَرْحَباً بِقَوْم قَضوُا الْجِهادَ الاَْصْغَرَ وَ بَقِىَ عَلَیْهِمْ الجِهادُ الاَْكْبَرُ فَقیلَ یا رَسولَ اللّهِ مَا الجِهادُ الاَكْبَرُ؟ قال: جِهادُ النَّفْس(48)؛ خوشا به حال گروه و جمعیتى كه جهاد اصغر (مبارزه مسلّحانه در میدان جنگ) را انجام دادند و براى آنها انجام جهاد اكبر باقى مانده است. از حضرتش سؤال شد: جهاد اكبر چیست؟ پیامبر(صلى الله علیه وآله) فرمودند: جهاد اكبر همان جهاد با نفس است.
لفظ جهاد و مجاهده، به خاطر خصوصیت معنایى كه در بردارد در جایى فرض مى‌شود كه كسى در برابر انسان قرار بگیرد و با تلاش و صرف نیرو در برابرش خصومت و یا مقاومت به خرج دهد. از همین روست كه با شنیدن لفظ جهاد، جنگ در جبهه و هزینه نمودن نیرو و توان، به ذهن متبادر مى‌شود. ولى گاهى اوقات دشمن، دشمن داخلى است كه از خصمى، خطرناك‌تر مى‌باشد، همان‌گونه كه پیامبر(صلى الله علیه وآله وسلم) مى‌فرمایند: اَعْدىَ عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتى بَیْنَ جَنْبَیْك(49)؛ دشمن‌ترین دشمنان تو نفس تو است كه در درون تو مى‌باشد.
جهاد اكبر (جهاد با نفس) همان مقاومت در برابر خواهش‌هاى نفس است؛ یعنى انسان در مقابل تمایلات نفسانى، مقاومت و آنها را كنترل نماید و اگر بخواهند طغیان كنند آنها را سركوب نماید. پس جهاد اكبر و جهاد بانفس هم نوعى صرف نیرو در مقابل دشمن است، و چون دشمن، داخلى است و مبارزه با خود و خواهش‌هاى نفسانى بسیار دشوار است آن را جهاد اكبر مى‌نامند.
رهبر كبیر انقلاب اسلامى حضرت امام خمینى(رحمه الله) در زمینه، جهاد اكبر (جهاد با نفس) بحث‌هاى زیادى داشتند و خود از جهاد اكبر شروع كردند و بعد از پیروزى در این جهاد توانستند دین را احیا و جامعه اسلامى را از سقوط حتمى نجات بخشند و كلمات ایشان
‌﴿ صفحه 111 ﴾
همچون چراغ پرفروغى است كه مى‌تواند همیشه فرا راه زندگى ما قرار بگیرد. لذا نباید فرموده‌ها و كتاب‌هاى آن رادمرد الهى و زنده‌كننده اسلام ناب محمدى(صلى الله علیه وآله) را فراموش كنیم، بلكه باید در تمام حالات مدّنظر و آویزه گوش خود سازیم. ما باید قبل از هر چیز به جهاد با نفس، خودسازى و تزكیه بپردازیم تا در میدان‌هاى دیگر مبارزه اعم از سیاسى، نظامى، اقتصادى، فرهنگى و... پیروز شویم.
در میان انواع جهاد، آنچه امروز بیش از همه حوزه و دانشگاه وظیفه سنگینى نسبت به آن دارند، «جهاد فرهنگى» است. یعنى این كار بر عهده بسیجیان حوزه و دانشگاه است و در محدوده مسؤولیت كسانى است كه خود را سرباز امام زمان صلوات الله علیه مى‌دانند. همه ما ریزه‌خوار خوان وجود مقدس حضرت ولى عصر عجل الله تعالى فرجه هستیم و معتقدیم ائمه اطهار واسطه در فیض و نزول رحمت الهى هستند، همان‌گونه كه در زیارت جامعه كبیره خطاب به آن انوار مقدسه مى‌گوییم: بِكُمْ یُنَزِّلُ الغَیْث(50)؛ به بركت انوار طیّبه شما اهل‌بیت، باران نازل مى‌شود. پس از این جهت، وظیفه طلاب خیلى سنگین‌تر است. از جانب دیگر شغل و معلومات و امكانات علمى آنها نیز ایجاب مى‌كند كه در این راه پیش‌قدم باشند جوانان بسیجى اعم از دانشگاهى و غیر دانشگاهى باید همچون بازوان توانایى آنها را كمك كنند. بنابراین جهاد فرهنگى وظیفه‌اى است كه قبل از همه متوجه روحانیون و حوزه علمیه است كه اینك به توضیحى درباره آن مى‌پردازیم.

شرایط جهاد فرهنگى

1. شناسایى دشمن
در خصوص این نوع جهاد نیز شرایطى وجود دارد كه در این‌جا به آنها اشاره مى‌كنیم. از جمله این‌كه نخست باید دشمن فرهنگى را شناسایى كرد و سپس راه‌هاى نفوذ آن را در جامعه تشخیص داد و آن‌گاه براى مقابله با آنها، سلاح مناسب تدارك و تهیه نمود. همان‌طور كه در میدان نظامى، در مقابل سلاح‌هاى مدرن با شمشیر و نیزه نمى‌توان جنگید و باید سلاح‌هاى مناسبى تهیه كرد، در مقابله با تهاجم فرهنگى و میدان جهاد فرهنگى نیز باید ابزارى متناسب
‌﴿ صفحه 112 ﴾
با تجهیزات و توطئه‌هاى دشمن تهیه كرد. این كار به عنوان یك وظیفه شرعى بر اهل علم و فرهیختگان جامعه واجبِ متعیّن است. این نكته نباید از انظار دور بماند كه چون هم اكنون براى انجام این وظیفه مهمّ یعنى جهاد فرهنگى و مقابله با تهاجم فرهنگى، به میزان كافى نیرو نداریم، وظیفه روحانیان و فرهیختگان به مراتب سنگین‌تر است تا با تمام قوا به افشاى توطئه‌هاى دشمن بپردازند و به مقابله با این هجوم برخیزند؛ زیرا در جهاد نظامى همه اقشار ملت، حتى نوجوانان هم مى‌توانند به گونه‌اى مشاركت داشته باشند، امّا این جبهه، جبهه‌اى است كه باید طبقه تحصیل كرده یعنى مسؤولیت آن را بر عهده بگیرند در درجه اوّل، وظیفه علما و فضلاى حوزه علمیّه است كه این جهاد را عهده‌دار بشوند و جدّى بگیرند و بدانند كه این خطر كمتر از خطر حزب بعث و حمله آمریكا و استكبار جهانى و هر دشمنى نظامى دیگر نیست و حتى این خطر، كمتر از خطر بمت اتم هم نیست. چون این خطر ایمان جوانان ما را تهدید مى‌كند، همان گونه كه متأسفانه اندكى از آثار آن هم‌اكنون ظاهر شده و دستاوردهاى انقلاب اسلامى ما در معرض آسیب‌هاى جدّى قرار گرفته است. در تهاجم فرهنگى، دشمن اعتقادات و ایمان مردم را مورد حمله قرار داده و مى‌خواهد مردم را نسبت به دین و سرنوشت و كشور خود بى‌تفاوت كند و در نتیجه به اهداف شوم خود برسد. بنابراین وظیفه فرهیختگان و مرزبانان عقیده و ایمان مردم است كه با روشنگرى، مردم را از این خطر كه ارزنده‌ترین سرمایه‌هاى آنان را تهدید مى‌كند آگاه كنند و دشمنان فرهنگ و تمدّن اسلامى را به آنها معرّفى نمایند.
2. اصلاح نیّت و انگیزه
یكى دیگر از شرایط جهاد فرهنگى داشتن انگیزه و نیّت الهى است، و از این جهت مثل سایر جهادهاى اسلامى است و تفاوتى با هم ندارند؛ یعنى هر قدر معرفت انسان بیشتر و نیّتش خالص‌تر باشد، كار او بیشتر ارزش خواهد داشت و نتیجه‌اى كه عاید مى‌شود، تابع مرتبه ایمان و معرفت و خلوص نیّت مجاهدان این جبهه است. كارها و خدماتى كه انسان به عنوان وظیفه شرعى براى اجتماع انجام مى‌دهد در صورتى براى خودش نیز مفید است كه از انگیزه الهى ناشى شده باشد. ممكن است كسى تمام سرمایه خود را صرف كارهاى خیر و خدمات
‌﴿ صفحه 113 ﴾
اجتماعى نماید و مردم هم از آنها كاملا بهره‌مند شوند، امّا چون هدف و نیّت او خالص براى خدا نبوده است، هیچ بهره‌اى از انفاق خود نخواهد برد. به عنوان مثال ثروتمندانى كه بیمارستانها و موسّسات خیریّه‌اى را به هدف مشهور شدن مى‌سازند، هر چند بیماران زیادى در آن مداوا مى‌شوند و مردم از آن موسّسات منتفع مى‌گردند و مؤسّسان چنین مراكزى به هدف خود كه همان شهرت بین مردم بود مى‌رسند، ولى از اجر و پاداش معنوى بهره‌اى نخواهد داشت؛ زیرا انگیزه آنها چیزى جز ریا و خودنمایى نبوده است.
در جهاد نظامى نیز ممكن است كسى در جبهه جنگ برترین دلاوریها را انجام بدهد و حتى به درجه شهادت هم برسد، ولى نفعى براى خودش نداشته باشد. در روایتى كه مؤیِّد اعتبارات و دلایل عقلى است این چنین نقل شده كه، در یكى از میدان‌هاى جنگ، شخصى وارد میدان مى‌شود و شروع به جنگ‌آورى و مبارزطلبى مى‌كند و جنگ و نبردى شایان توجه انجام مى‌دهد. در این هنگام یكى از اصحاب كه كنار رسول خدا(صلى الله علیه وآله وسلم) ایستاده بود و مردانگى و شجاعت این شخص را مشاهده مى‌كرد، خدمت پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله وسلم) عرض كرد كه این شخص با این دلاورى كه انجام مى‌دهد چه مقامى دارد؟ حضرت نگاهى كرده، فرمودند: هیچ. شخص سؤال كننده گمان مى‌كند كه حضرت رسول(صلى الله علیه وآله وسلم) متوجه نشدند كه چه كسى را مى‌گوید، لذا به حضرت عرضه مى‌دارد: آن شخص را مى‌گویم كه این‌گونه مردانگى از خود نشان داده و شجاعت به خرج مى‌دهد. حضرت مى‌فرمایند: بله، همین فرد را مى‌گویم؛ این جنگاورى براى او هیچ فایده‌اى ندارد. عرض كرد: چرا؟ حضرت فرمودند: وى به انگیزه فرار از بدگویى مردم به جبهه آمده است. چون این شخص در كوچه‌هاى مدینه كه راه مى‌رفت، زنها به او گفتند: عجب شخص بى‌درد و بى‌احساسى است! پیرمردها به میدان جهاد رفته و از شهادت استقبال مى‌كنند، ولى این جوان گویا از غیرت و مردانگى بویى نبرده است كه جبهه را رها كرده و در خانه مانده است! همین سخنان باعث شد كه او هم تصمیم بگیرد و به جنگ بیاید، لذا با خود گفت: من هم به میدان جنگ مى‌روم و یك جنگ نمایانى مى‌كنم كه همه بگویند عجب جنگ نمایانى كرد.!! چون در واقع این فرد براى كسب نام و شهرت به میدان جنگ آمده است، ثوابى ندارد. و یا در روایت دیگرى، در مورد شخصى كه به میدان جنگ آمده بود مى‌فرمایند: این فرد كشته راه الاغ شد! چون نیّت او به دست آوردن الاغ بوده است و لذا ثوابى نمى‌برد.
‌﴿ صفحه 114 ﴾
در جهاد سیاسى و اقتصادى و فرهنگى نیز همین شرایط لازم است. آن كسى كه موعظه مى‌كند، آن وقتى این موعظه براى او كارآمد خواهد بود و ثواب خواهد داشت كه قصدى خالص داشته باشد. امّا اگر مقصودش این باشد كه به او بگویند: «بارك‌الله! أحسنت! عجب وعظ خوبى!» این شخص هم مثل همان «شهید الحمار» است و كار فرهنگى او هیچ فایده‌اى ندارد. اگر چه ممكن است افراد زیادى از وعظ و درس او استفاده كنند و به مقامات عالى علمى برسند، امّا براى خودش هیچ فایده‌اى نخواهد داشت.
3. هماهنگى فعالیت‌هاى فرهنگى با نیازها
افزون بر آنچه گذشت، در جهاد علمى و فرهنگى لازم است بدانیم وظیفه ما چیست و همان را دنبال كنیم و دنبال هوس و تمایل خود نرویم. وقتى اصل دین در خطر است، در پى نقش دیوار نباشیم. در حالى كه ستون‌هاى دین فرو مى‌ریزد، نباید فكر و اندیشه خود را متوجه زینت و نقش ظاهر آن نماییم. اگر واقعاً مى‌خواهیم براى خدا درس بخوانیم، باید ببینیم جامعه به چه درسى احتیاج دارد كه اگر آن را نخوانیم و یاد نگیریم دین مردم به خطر مى‌افتد؟ آیا درس‌ها و كارها و امورى كه صدها متولّى دارد و ما هم مجدداً همان كار را و یا كارى نظیر آن را انجام مى‌دهیم، یك كار خدایى و خدمت به اسلام است؟ در حالى‌كه مى‌بینیم در بخش دیگر، كارها و علوم و مسائلى وجود دارند كه به اندازه كافى كار نشده و وظیفه بر زمین مانده است، انجام كارهاى تكرارى چه ضرورت و چه دلیل شرعى دارد؟! پس در كارهاى فرهنگى و علمى و درس خواندن نیز باید اولویّت‌ها را در نظر گرفت و بعد از تشخیص وظیفه اقدام نمود. یعنى كار و درسى را انتخاب كرد كه مورد حاجت است و در پرتو آن خدمتى بهتر و لازم‌تر انجام مى‌پذیرد.

آفات جهاد فرهنگى

1. انحراف ذهنى (انگیزه‌هاى باطل و غیر الهى)
یكى از بزرگ‌ترین آفات و خطرهاى فعالیت‌هاى علمى و فرهنگى این است كه انسان بعد از تشخیص وظیفه و تحصیل مقدمات آن و آماده شدن براى انجام آن وظیفه، تحت تأثیر كلام دیگران قرار گیرد و در میدان عمل سُست و در مقام نیّت و انگیزه دچار انحراف شود. به عنوان
‌﴿ صفحه 115 ﴾
مثال اگر انسان لحظه‌اى درنگ كرده، اهداف خود را بررسى كند كه چه انگیزه‌اى موجب انتخاب فلان شغل و یا برگزیدن رشته تحصیلى خاص شده و یا چه چیز موجب شده است كه فلان درس را انتخاب كند، به نتایج عجیبى مى‌رسد و چه بسا آن نتایج برایش بسیار ناخوشایند باشد و حتى نخواهد این انگیزه‌ها را وارسى كند تا در عمق نهان‌خانه دل دست كم مطلب براى خودش روشن شود، و فقط مى‌گوید ان‌شاءالله درست است و خدا قبول مى‌كند، در حالى كه اگر یك بازنگرى دقیق نسبت به اهداف و انگیزه‌ها صورت بگیرد روشن خواهد شد كه چه اهداف بى‌ارزشى را دنبال مى‌كند و چسان فرسنگ‌ها از حقیقت عقب مانده و فكر و دل خود را به سراب مشغول كرده است.
2. انحراف عملى (تأثیر سخن منفى دیگران)
بى‌تردید از عوامل مؤثر در رفتار همه انسان‌ها افكار مردم است. آراى مردم و سخن دیگران در رفتار آدمى سخت تأثیر دارد. به عنوان مثال برخى كارها را وقتى انسان انجام مى‌دهد، همه به او احسنت و آفرین مى‌گویند و او نیز با دریافت این تشویق‌ها و تمجیدها، انگیزه‌اش براى آن كار قوى‌تر مى‌شود. در مقابل گاهى انسان با شناختى دقیق و تلاشى تام و تصحیح تشخیص مى‌دهد كه مثلا فلان كار خوب است و باید انجام بگیرد، امّا به دلیل این‌كه مردم آن را نمى‌پسندند و یا به هر دلیل دیگرى، هرگز آن را تعقیب نمى‌كند و رغبتى به انجام آن نشان نمى‌دهد. در این‌گونه موارد وظیفه چیست؟ و چقدر انسان مى‌تواند در مقابل آرا و افكار عمومى مقاومت كند؟ آیا آن‌چه را كه وظیفه خود تشخیص داده است انجام مى‌دهد و یا آن‌چه مردم مى‌پسندند؟ به عنوان نمونه، گاه انسان كارى را برحسب آگاهى دقیق، براى خود وظیفه تشخیص داده و آن را بر خود واجب مى‌داند كه باید انجام بدهد، اما اگر این كار را انجام دهد، همسر و پدر و مادر و برادر و خواهر و... او را ملامت مى‌كنند. در چنین شرایطى چقدر مى‌تواند مقاومت كند و در مقابل افكار دیگران به وظیفه خود پایبند باشد؟ با عنایت به همین وضعیت است كه قرآن مى‌فرماید:
یا اَیُّها الَّذینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِى اللّهُ بِقَوْم یُحِبُّهُمْ و یُحِبُّونَهُ أَذِلَّة عَلَى الْمُؤْمِنیِنَ أعِزَّة عَلَى الْكافِرینَ، یُجاهِدوُنَ فِى سَبیلِ‌اللّهِ وَلایَخافُونَ لَوْمَةَ لائِم؛ اى اهل ایمان هر كسى از آیین خود بازگردد [به خدا زیانى نخواهد رسید] خداوند
‌﴿ صفحه 116 ﴾
گروهى را خواهد آورد كه آنها را دوست دارد و آنها هم خداوند را دوست دارند و در برابر مؤمنان فروتن و در برابر كفّار، سرافراز هستند. آنها در راه خدا جهاد مى‌كنند و از سرزنش سرزنش‌كنندگان هراسى ندارند.(51)
همین تعبیر در این وصیّت امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است كه مى‌فرماید: جاهِدْ فِى اللّهِ حَقَّ جِهادِهِ، وَ لا تَأْخُذْكَ فِى اللّهِ لَوْمَةُ لائِم؛ در راه خدا آن‌طور كه شایسته است جهاد كن و سرزنش هیچ سرزنش كننده‌اى تو را از راه خدا باز ندارد.
در راه خدا حق جهاد را به جا آورید و آنچه را وظیفه است به طور كامل انجام دهید و هرگز از مال و جان و آبرو و عزت خود در راه انجام وظیفه دریغ نكنید و هر چه وظیفه خود تشخیص دادید، امتثال كنید. این مهم، آن‌گاه تحقق خواهد یافت كه شخص تحت تأثیر كلام ملامت‌كنندگان واقع نشده، نكوهش دیگران، او را از انجام وظیفه در راه خدا منصرف نكند؛ لا تَأْخُذْكَ فِى اللّهِ لَوْمَةٌ لائِم.
این آفت بزرگ، دامن‌گیر فرد و جامعه هر دو مى‌شود و اثر سوء آن، فرد و جامعه هر دو را به انحراف مى‌كشاند. گاهى آدمى بعد از تأمل و فكر فراوان تصمیم مى‌گیرد و راهى را انتخاب مى‌كند و با اقامه دلایل متقن و محكم، كارى را واجب و مطلوب خدا تشخیص مى‌دهد، امّا وقتى كه به میدان عمل پا مى‌گذارد، با مشاهده عكس‌العمل دیگران و گفته‌هاى مردم كه مى‌گویند: این‌كار را نكن و مبادا آن را انجام دهى، در تیررس ملامت دیگران قرار مى‌گیرد و در انجام آن وظیفه یقینى و خطیر سست شده، از انجام آن صرف‌نظر مى‌كند و وظیفه‌اى را كه واجب تشخیص داده بود ترك مى‌نماید. این‌جاست كه امیرالمؤمنین(علیه السلام) به امام حسن(علیه السلام) این آفت را تذكّر داده، مى‌فرمایند: باید جهاد كنى، مبادا افكار دیگران تو را تحت فشار قرار دهد و مانع از انجام وظیفه الهى شود و مبادا تحت تأثیر سخن دیگران كارى را كه وظیفه خود تشخیص داده‌اى، ترك كنى.