پند جاوید جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : نگارش: علی زینتی

ابعاد و مراتب وجودى انسان

اگر تعبیر ابعاد صحیح باشد، مى‌توان گفت: انسان داراى ابعاد وجودى مختلفى است. انسان بدن و روح دارد. روح هم داراى صفات ویژه و یا مراتب خاصّى است. یك سلسله مراتب طولى و یك مجموعه مراتب عرضى دارد. اگر دقت كنیم ما چیزهاى مختلفى را به انسان نسبت مى‌دهیم؛ مثلا «درك‌كردن» و «شناختن» و «دوست داشتن» و همین‌طور میل‌هاى مختلف و حالات متفاوت باطنى دیگر را به انسان نسبت مى‌دهیم.
در مجموع مى‌توان گفت آنچه را به انسان نسبت مى‌دهیم، در سه مقوله قابل تقسیم‌بندى است:
الف) امورى كه مربوط به بدن هستند، مانند آنچه به كمك عضلات و اعصاب و... در بدن انجام مى‌گیرد. البته آنها از این‌رو به روح نسبت داده مى‌شوند كه معمولا در مقوله تحریك روح یا عمل روح دسته‌بندى مى‌شوند. اگر بگوییم كه روح قوه عامله دارد، این عمل در همین امور بدنى ظاهر مى‌شود.
ب) امورى كه به «آگاهى»، «شناخت»، «دانستن» و «فهمیدن» مربوط مى‌شوند. شاید جامع‌ترین كلمه‌اى كه در این‌جا به كار مى‌رود، همان «علم» است؛ اعم از علم حضورى و شهود قلبى یا علوم حصولى با تمام اقسام آن. به هرحال این هم یك دسته از امورى است كه ما به روح خودمان نسبت مى‌دهیم.
ج) گروه دیگر، همان گرایش‌ها و میل‌ها و كشش‌ها مى‌باشند. در روانشناسى، این امور را به چند مقوله جداگانه همانند عواطف، احساسات، انفعالات؛ مثل «ترس»، «امید»، «محبّت»، «عشق»، «بغض»، «عداوت»، «شادى»، «حزن» و «اندوه» تقسیم مى‌كنند. این دسته، چیزهایى هستند كه عین علم نیستند، امّا بدون ادراك هم تحقق پیدا نمى‌كنند؛ مثلا انسان نمى‌تواند بترسد، ولى نداند كه مى‌ترسد و نفهمد كه ترسیده است. آدمى هرگاه بترسد، ترس او با علم و ادراك توأم است. درست است كه ترس، علم نیست، امّا بدون ادراك هم نیست. و یا محبّت اگرچه علم نیست، امّا بدون علم هم نیست؛ یعنى نمى‌شود كه انسان كسى را دوست بدارد، ولى نداند كه دوست مى‌دارد و یا نسبت به كسى دشمنى داشته باشد، ولى نداند كه با او دشمن است.
‌﴿ صفحه 55 ﴾
البتّه علم و آگاهى هم مراتبى دارد، ولى در تمام مراتب آن ـ اعم از ناآگاهانه، نیمه آگاهانه و آگاهانه ـ نوعى ادراك وجود دارد.
بنابراین در یك عبارت موجز مى‌توان گفت: امورى كه به روح نسبت داده مى‌شوند، عبارتند از: بینش، گرایش، كُنش یعنى كارهایى كه روح در بدن انجام مى‌دهد آنچه در دایره كُنش قرار مى‌گیرد، به قلب مربوط نیست و ارتباطى به آن ندارد. هیچ آیه و روایت و دلیلى نداریم كه بگوید، قلب انسان، بدن او را رشد مى‌دهد و یا قلب انسان، بدن را تغذیه مادّى مى‌كند. این افعالى كه در بدن انجام مى‌گیرد و به روح نسبت داده مى‌شود، هرگز به قلب منتسب نمى‌شوند. امّا دو مقوله دیگر، یعنى بینش و گرایش به قلب نسبت داده شده است. به عبارت دیگر از علم حضورى گرفته تا علوم و ادراكات دیگر و از احساسات و عواطف تا انفعالات، همه اینها به قلب نسبت داده شده است. البته در قرآن، هم لفظ «قلب» استعمال شده و هم لفظ «فؤاد» به كار رفته است كه مصداق «فؤاد» و «قلب» یكى است. اگر خداوند سبحان در قرآن مى‌فرماید: مَاكَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى(20)؛ دل آنچه را دید، درست دید، دروغ نبود و به راستى دید، منظور از این رؤیت، رؤیت قلبى است. این علم، یك علم شهودى و یك علم حضورى و باطنى است؛ یعنى دل، دیده است. پس دل، یك نوع علم و ادراك از قبیل علم حضورى و رؤیت دارد. یا در جایى دیگر حضرت(علیه السلام)مى‌فرمایند: لا تُدْرِكُهُ العُیُونُ بِمُشاهَدَةِ العِیانِ وَ لكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلوُبُ بِحَقایِقِ الاْیمان(21)؛ دل، خدا را مى‌بیند. این علم، علم حضورى است و یك نوع شهود است كه به قلب نسبت داده مى‌شود.
امّا انتساب عواطف و احساسات به قلب، امرى مسلّم و پذیرفته شده است و نسبت‌دادن این امور به قلب بسیار شایع است. در قرآن، موارد زیادى از این قبیل امور به قلب نسبت داده شده است. تقریباً مى‌توان گفت كه كلمه «دل» در فارسى كاملا معادل كلمه «قلب» و «فؤاد» در عربى است. ما در فارسى امور بسیارى از این نوع را به دل نسبت مى‌دهیم. مثلا مى‌گوییم: «دلم مى‌خواهد»، «دلم دوست مى‌دارد»، «دلم تنگ شده»، «دلم شاد است»، «دلم اندوهگین شده»، «دلم گرفته‌است» یا «دلم فلان چیز را دوست مى‌دارد و فلان چیز را دوست نمى‌دارد». در
‌﴿ صفحه 56 ﴾
عربى هم همین نسبت‌ها دقیقاً استعمال مى‌شود. پس مى‌توانیم بگوییم، كلمه «قلب» از دو حیثیتِ كاملا متفاوت برخوردار است: 1. حیثیت علم و ادراك 2. حیثیت میل و گرایش
همان‌گونه كه مقولاتى از قبیل آگاهى و دانستن و شناختن و مانند آن به دل نسبت داده مى‌شود، امورى از قبیل و كشش و میل و گرایش ـ اعم از گرایش مثبت مانند محبت و گرایش منفى مانند دشمنى ـ هم به دل نسبت داده مى‌شود.

قلب سلیم

با عنایت به مطالب فوق، مى‌توان گفت قلب موجودى است كه، دو حقیقت متفاوت را داراست. به لسانى دیگر قلب موجودى است كه هم كارهایى را انجام مى‌دهد و هم حالاتى در او پدید مى‌آید. در یك كلام گویا قلب براى تأثیر و تأثّر، هر دو ساخته شده است. مثل این‌كه، چشم براى این ساخته شده است كه ببیند و اگر نبیند معیوب و یا نابیناست. دل هم باید چیزهایى را ببیند و نیز چیزهایى را بشنود و نیز باید حالاتى را بپذیرد و امورى در آن پدیدار گردد؛ مثلا چیزهایى را باید دوست و چیزهایى را باید دشمن داشته باشد؛ یعنى قلب باید گرایش‌هایى داشته باشد، همانگونه كه باید بینشهایى داشته باشد. حال اگر دلى آنچه را كه مى‌بایست داشته باشد داشت، سالم است. و قرآن چنین دلى را قلب سلیم(22) مى‌نامد. امّا اگر از آنچه كه مى‌بایست داشته باشد، برخوردار نبود و نسبت به آنچه كه باید بداند، جاهل بود و یا در فهم آنچه را كه مى‌بایست بفهمد دچار اعوجاج و خطا شد و یا آنجایى كه باید آرامش پیدا كند، مضطرب گردید و آنجایى كه مى‌بایست بترسد، هیچ عكس‌العملى نشان نداد و در یك كلام آنچه از او متوقَّع بود، بروز ننمود، این دل، مریض است و قرآن در مورد چنین انسان‌هایى مى‌گوید: دل‌هاى آنها مریض است؛ فى قُلوُبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّهُ مَرَضا(23). پس به این اعتبارْ قلب و دل، همان روح انسان است و داراى ادراك‌ها و میل‌ها و گرایش‌هایى است. حال اگر این قلب، آن‌چنان كه بایسته است، باشد قلبى سالم و سلیم است و اگر آن‌چنان كه مى‌بایست، نباشد، آن قلب، قلبى مریض است.
‌﴿ صفحه 57 ﴾
حالات و صفاتى كه به دل نسبت داده مى‌شود، صفات و حالاتى دو سویه هستند، كه یك طرفش مطلوب و طرف دیگر آن نامطلوب است. مثلا وقتى دل سالم باشد، این حالت دل مطلوب است و باید این‌گونه باشد و در مقابل، دل مریض نامطلوب است و نباید دلى این‌گونه باشد. اگر گفته مى‌شود این دل زنده است؛ یعنى حیات دل از جمله حالات و اوصاف مطلوب دل است. وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغى لَهُ اِنْ هُوَ اِلاّ ذِكْرٌ وَ قُرْانٌ مُبینٌ * لِیُنْذِرَ مَنْ كانَ حَیَّاً و یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرین(24)... این كتاب آسمانى، تنها ذكر و قرآن مبین است تا افرادى را كه زنده‌اند، انذار كند و بر كافران، اتمام حجت شود... انذار قرآن و دعوت انبیا و تعلیمات آنها در دلى اثر مى‌كند كه زنده باشد. همان‌گونه كه خداوند مى‌فرماید: أِنَّكَ» لاتُسْمِعُ الْمَوْتى(25) نمى‌توانى به مُرده‌ها چیزى را بفهمانى. كسانى كه دلشان مرده است، چیزى را نمى‌توانند بفهمند و انذار قرآن و انبیاء در آنها تأثیر ندارد. این تعبیر با همان سلامت و مرض قلب مناسبت دارد. اگر قلب، سالم بود، حالتى مطلوب است؛ چرا كه عاقبت مرض به مرگ و نابودى منتهى مى‌شود. همانگونه كه اگر انسان مریض شد و معالجه ننماید باید به مرگ تن دهد، دل هم اگر مریض شودو معالجه نگردد و مرضش طولانى شود، خواهد مُرد.

احیا و اماته قلب

توقّع این است كه بگوییم دل را باید زنده نگهداشت و اگر دلى مُرد، این حالت بسیار بدى است. امّا در این وصیّت‌نامه و سفارش الهى مى‌بینیم كه هم دستور داده شده كه دل را زنده نگه‌دار، و هم توصیه و سفارش شده است كه دل را بمیران. این تعبیر خیلى عجیبى است كه مى‌فرمایند: فَأَحْىِ قَلْبَكَ بالْمَوْعِظَةِ، وَأَمِتْهُ بِالزُّهْد؛ با موعظه دل را زنده كن و با زهد دل را بمیران! مگر مُردن دل هم مطلوب است؟ باید گفت كه این مُردن، در مقابل آن حیاتى است كه مطلوب نیست. دل و قلب انسان سكّه‌اى دوروست كه براى حیات و زنده نگهداشتن یك رویه و میراندن رویه دیگر آن باید كوشید. گرایش‌ها و میل‌ها و شوق‌هایى كه به دل نسبت داده مى‌شود، مختلف هستند. یك سلسله میل‌هاى الهى، مانند میل به كمال و گرایش به كمال بى‌نهایت و رو به قرب خداآوردن، شوق‌هاى مطلوب هستند و باید زنده باشند و هرچه زنده‌تر،
‌﴿ صفحه 58 ﴾
فعّال‌تر و مفیدتر باشند، مطلوب‌تر است. ولى در برابر، دل انسان یك سلسله میل‌هایى هم به طرف حیوانیّت و پستى و به سمت پایین دارد كه این هم خود یك نوع میل و گرایش است. شهوات و سایر تمایلات شیطانى و حیوانى و تمام تمایلات و گرایش‌هاى نفس امّاره كه در انسان هست و به دل نسبت داده مى‌شود، از جمله اوصاف دل و گرایش‌هاى آن است كه چون نامطلوب هستند، باید كشته شوند. نباید اجازه داد این میل‌ها در انسان قوّت یابند و نفس امّاره بر انسان تسلّط پیدا كند؛ باید این میل‌ها را كُشت، والاّ نمى‌گذارند انسان ترقّى كند. البته كشتن این امیال به این معنا نیست كه به هیچ صورتى و در هیچ جا نباید اِعمال و به كار گرفته شوند. بلكه مقصود این است كه به‌كارگیرى آنها باید در جهت تكامل باشد و به عنوان وسیله‌اى براى كمال و تعالى و اطاعت خدا اعمال شوند، كه این خود جنبه دیگرى از تعالى و حالات مطلوب دل مى‌باشد. اگر انسان به امورى همانند شهوت خوردن و آشامیدن و شهوات حیوانى و زیاده خواهى‌ها و فزون طلبى‌هاى دنیوى حرص و طمع و آز و مانند اینها تمایل پیدا كند، گروهى دیگر از میل‌هاى نامطلوب بروز مى‌كنند كه وقتى شعله بكشند، حیات انسان را مى‌سوزانند و آخرت انسان را نابود مى‌كنند از این‌رو باید این میل‌ها را خاموش كرد و كُشت. پس اگر حضرت(علیه السلام) در این وصیّت مى‌فرمایند: «دل را بمیران»، مقصودشان آن دلى نیست كه حیاتش مطلوب است، بلكه این موت، موت شهوت و موت حیوانیّت انسان است. حیات و زنده‌بودن دو معنا دارد: از یك جنبه، حیات دل، مطلوب و از جنبه دیگر نامطلوب است. مفهومى كه ما از حیات در ذهن خود داریم، همان چیزى مى‌باشد كه منشأ حركت و فعالیّت است. لذا وقتى مى‌گوییم این حیوان حیات دارد و زنده است، منظور این است كه نَفَس مى‌كشد و جنب و جوش دارد. و وقتى كه از حركت بیفتد و نفس نكشد، مى‌گوییم مرده است. پس مقصود ما از حیات همان فعّال‌بودن است. ولى در این‌جا دلى را «زنده» مى‌گوییم كه در جهت خاصّى فعّال باشد. هر فعالیتى نشانه زنده بودن نیست، بلكه فعالیتى كه در جهتى خاص باشد، علامت زنده بودن است. از همین رو باید دید در كدام جهت فعّال است؟ آیا در آن جهتى كه مى‌بایست فعّال باشد، فعال است یا نه؟ رو به كمال دارد و توجهش به خداست و در آن جهت فعّالیّت مى‌كند یا خیر؟ دلى كه در راه خیر، فعّال است باید زنده نمود و همواره زنده نگهداشت و این فعالیّت را باید تعالى بخشید و عاملش را باید تقویت نمود. امّا جهت یك نوع از فعالیّت‌ها، شیطان و
‌﴿ صفحه 59 ﴾
تمایلات شعله كشیده از آتش شهوت است كه این نوع فعالیت‌ها را نباید زنده كرد، بلكه باید آن را كشت و خاموش نمود.
بنابراین حیات دل، یعنى حیات آن شأنى از دل كه مطلوب است؛ همان شأن الهى دل. در جایى دیگر هم كه مرگ دل، مطلوب است، مرگ شأن حیوانى و شیطانى دل، مطلوب مى‌باشد. در نتیجه از یك طرف، حیات دل، مطلوب است و از جانب دیگر، مرگ آن هم مطلوب است.