400 نکته از تفسیر نور

نویسنده : عباس بابائیان

معاد (نكات 94 تا 98)

94. مجرمان در قیامت(671)

مجرم در قیامت سه آرزو مى كند:
الف) با خاك یكسان شود. «لو تُسوّى بهم الارض»(672)
ب) از اعمالش دور شود. «امداً بعیداً»(673)
ج) با فدیه دادن رها شود. «یوم یودّ المجرم لو یفتدى...»
مجرم براى فدیه دادن و نجات یافتن، فرد یا گروهى را انتخاب نمى كند، بلكه مى گوید: همه را بگیرید و مرا آزاد كنید؛ فرزند، همسر، برادر، فامیل و همه مردم زمین. (كلمات با حرف واو عطف شده نه با حرف «اَوْ»)
در آن روز، عاطفه فرزندى، غیرت همسرى، محبّت برادرى و حمایت فامیلى و آشنایى مردمى همه فدا مى شود، ولى چه سود؟!
بر اساس آیات 12 تا 18 سوره معارج، عوامل دوزخى شدن چهار چیز است: فرد در ظاهر به حق پشت مى كند: «ادبر» در قلب تنفّر دارد و روى بر مى تابد: «تولّى » ثروت اندوزى مى كند: «جمع» و به دیگران نمى دهد. «فاوعى »

95. سیمایى از تخاصم مجرمان(674)

در قیامت، هركس دنبال شریك جرم مى گردد كه گناهش را به دوش او بیندازد:
بعضى گویند: جامعه ما را منحرف كرد. «لولا انتم لكنّا مؤمنین»(675)
بعضى گویند: دوست بد ما را منحرف كرد. «لقد اضلّنى عن الذكر»(676)
بعضى گویند: شریك، ما را منحرف كرد. «الاخلاّء یومئذ بعضهم لبعض عدوّ»(677)
بعضى گویند: بزرگان فاسد ما را منحرف كرده اند. «اطعنا سادتنا و كبرائنا فاضلّونا»(678)
بعضى گویند: شیطان ما را منحرف كرد. «فلا تلومونى و لوموا انفسكم»(679)
گروهى از شیعیان نزد اهل بیت علیهم السلام شكایت كردند كه گروهى ما را رافضى مى خوانند و از مشركان و كفّار بدتر مى دانند. امام علیه السلام سوگند یاد كردند كه شما مشمول شفاعت ما مى شوید و آنان در دوزخ سراغ شما را خواهند گرفت، سپس این آیه را تلاوت كردند: «و قالوا مالنا لا نرى رجالا كنّا نعدّهم من الاشرار».(680)

96. ناكامى مجرمان(681)

آنچه مجرمان در دنیا كسب كرده اند، در قیامت به كارشان نیاید:
1. هرگز اموالشان كارساز نیست. «لن تغنى اموالهم»(682)
2. هرگز نفرات و جمعشان كارساز نیست. «ما اغنى عنكم جمعكم»(683)
3. هرگز تدبیر و مكرشان كارساز نیست. «لا یغنى عنهم كیدهم»(684)

97. درخواست مجرمان در قیامت(685)

در قیامت، مجرمان از چهار گروه استمداد مى كنند:
الف) از رهبران خود. «فقال الضعفاء للذین استكبروا انّا كنّا لكم تبعاً فهل انتم مغنون عنّا من عذاب اللّه...»(686) آیا مى شود شما ما را نجات دهید، ولى پاسخ منفى مى شنوند.
ب) از مؤمنان، كه در آیه مورد بحث مى خوانیم.
ج) از فرشتگانِ مأمور دوزخ. «قال الّذین فى النار لخزنة جهنم ادعوا ربّكم یخفّف عنّا یوماً من العذاب»(687) از خدا بخواهید كه یك روز از عذاب ما كاسته شود، ولى باز پاسخ منفى است.
د) شیطان را ملامت مى كنند كه تو ما را گمراه كردى و گناه ما به دوش توست، شیطان مى گوید: «فلا تلومونى و لوموا انفسكم»(688) مرا سرزنش نكنید بلكه خود را سرزنش كنید.

98. نداها در قیامت(689)

در قیامت صداها و نداهایى وجود دارد كه قرآن به آن اشاره دارد:
1. نداى سلام به بهشتیان: «نادوا اصحاب الجنّة ان سلام علیكم»(690)
2. نداى بهشتیان به دوزخیان كه ما وعده هاى خدا را یافتیم شما چطور؟ «و نادى اصحاب الجنّة اصحاب النّار أن قد وجدنا ما وعدنا ربّنا»(691)
3. نداى دوزخیان براى دریافت آب. «نادى اصحاب النّار اصحاب الجنّة أن أفیضوا علینا من الماء»(692)
4. نداى خداوند به مشركان كه شركاى من كجا هستند. «ینادیهم فیقول این شركائى»(693)
5. نداى منافقان به مؤمنان كه ما در دنیا با هم بودیم، از ما دستگیرى كنید. «ینادونهم الم نكن

معاد (نكات 99 تا 103)

99. حساب در قیامت(694)

در قیامت حساب و حسابرسى انواعى دارد:
حسابرسى سریع است. «و هو أسرع الحاسبین»(695) از حضرت امیر پرسیدند: چگونه خداوند به حساب همه خلق مى رسد؟ فرمود: همان طور كه همه را رزق مى دهد.(696)
از تمام نعمت ها مى پرسند. «لتسئلنّ یومئذٍ عن النعیم»(697)
از همه مى پرسند حتّى از پیامبران. «فلنسئلنّ الّذین ارسل علیهم و لنسئلنّ المرسلین»(698)
حسابرسى بعضى آسان است. «حساباً یسیراً»(699)
حسابرسى بعضى سخت است. «یخافون سوء الحساب»(700)، «حساباً شدیداً»(701)
در حدیث مى خوانیم: نوع حساب، به میزان داده ها و الطاف الهى بستگى دارد: «انّما یداق اللّه العباد فى الحساب یوم القیامة على قدر ما اتاهم من العقول فى الدنیا»(702) همانا میزان دقّت در حسابرسى بندگان در روز قیامت به مقدار فهم و عقل آنان در دنیاست.
در روایت آمده است: كسانى كه در داد و ستد با مردم، سخت گیر و تنگ نظرند، حساب سخت و شدیدى دارند.(703)
در روایات مى خوانیم: اگر در دنیا خود را محاسبه كنید از خودتان حساب بكشید، خداوند در قیامت بر شما آسان مى گیرد.(704)
امام كاظم علیه السلام فرمود: از ما نیست كسى كه در دنیا از خودش غافل باشد و به حساب كار خود رسیدگى نكند.(705)

100. سیماى انسان ها در قیامت(706)

در قرآن سیماى انسان هاى گوناگون چنین بیان شده است:
رو سفیدان. «تبیضّ وجوه»(707)
رو سیاهان. «وجوههم مسودّة»(708)
شادان. «وجوه یومئذ ناضرة»(709)، «وجوه یومئذ ناعمة»(710)
گرفته و غمگین. «وجوه یومئذ باسرة»(711)
خندان. «وجوه یومئذ مسفرة ضاحكة مستبشرة»(712)
غبار گرفته و گرد زده. «وجوه یومئذ علیها غبرة»(713)
خوار و ذلیل. «وجوه یومئذٍ خاشعه»(714)

101. جلوه هایى از دادگاه قیامت(715)

دادگاه قیامت جلوه هاى گوناگونى دارد، از جمله:
1. همه در قیامت جمع مى شوند. «یجمعكم»
2. باطل گرایان در آن روز خسارت خود را مى بینند. «یخسر المبطلون»
3. هر امّتى به سوى كتابش خوانده مى شود. «كلّ امّة تدعى الى كتابها»
4. كتاب، گواه بر رفتار است. «هذا كتابنا ینطق علیكم بالحقّ»
5. مردم دو دسته شده، گروهى در رحمت و گروهى اهل دوزخند.
6. به دوزخیان دلایل كیفر تفهیم مى شود. «استكبرتم... اجترحوا السیئات»
7. كیفر متناسب با جرم است. «ننساكم كما نسیتم لقاء یومكم هذا»
8. عوارض و آثار سوء گناهان دامنگیر مى شود و راه خروج و عذرخواهى بسته است.

102. نامه اعمال انسان(716)

كلمه ى «طائر»، كنایه از عمل انسان است، زیرا اعمال انسان همچون پرنده پرواز دارد تا به صاحبش برسد و پرونده عمل هركس، از خیر و شرّ، به گردنش آویخته مى شود.
در قرآن بارها به مسأله نامه ى عمل اشاره شده و در آیات مختلف نكاتى مطرح گردیده است، از جمله:
1. نامه ى عمل براى همه است. «كلّ انسان اَلزمناه طائره...»
2. در آن نامه چیزى فروگذار نشده است. «لا یُغادر صغیرةً ولا كبیرة»(717)
3. مجرمان از آن مى ترسند. «فتَرَى المجرمین مشفقین ممّافیه»(718)
4. خود انسان با خواندن نامه ى عملش، حاكم و داور است. «اِقرَء كتابك كفى بنفسك الیوم علیك حسیباً»(719)
5. رستگاران، كتابشان به دست راست داده مى شود و دوزخیان به دست چپ. «اوتِىَ كتابه بیمینه... بشماله»(720)

103. انواع كتاب در قیامت(721)

آنچه از انسان سرمى زند، در پرونده عمل او ثبت مى شود و در قیامت به شكل كتابى در اختیار او قرار مى گیرد. این كتاب ها سه نوع است:
الف: كتاب شخصى. «اقرء كتابك»(722)
ب: كتاب امّت ها. «كلّ اُمّة تدعى الى كتابها»(723)
ج: كتاب جامع. «كلّ شى ء احصیناه فى امام مبین»، «فى لوح محفوظ»(724)
كلمه «امام»، هم به كتاب گفته شده، «و من قبله كتاب موسى اماما»(725) و هم به اشخاص، «انّى جاعلك للنّاس اماما»(726) در روایات، حضرت علىّ بن ابى طالب علیهما السلام به عنوان یكى از مصادیق «امام مبین» معرّفى شده كه همه ى علوم در نزد اوست.(727)
بیشتر مفسرین مراد از «امام مبین» را لوح محفوظ دانسته اند كه در قرآن به آن «اُمّ الكتاب»(728) گفته شده است و از آن جایى كه این كتاب حاوى تمام دانش ها است و همه چیز و همه كس تابع مقدّراتى است كه در آن نوشته شده، به آن «امام» گفته اند.(729)

معاد (نكات 104 تا 108)

104. پرسش و بازخواست در قیامت(730)

پرسش و بازخواست، مخصوص مردم نیست، بلكه پیامبران نیز مورد سؤال قرار مى گیرند. «یوم یجمع اللّه الرّسل فیقول ماذا اجبتم قالوا لا علم لنا انّك انت علاّم الغیوب»(731)
سؤال: در قیامت از چه مى پرسند؟
الف: از نعمت ها. «ثمّ لتسئلنّ یومئذ عن النّعیم»(732) در روایات متعدّدى، رهبرى و ولایت را نیز از مصادیق نعمت مورد سؤال در آیه برشمرده اند.(733)
ب: از قرآن و اهل بیت علیهم السلام. پیامبرصلى الله علیه وآله فرمود: از مردم سؤال مى شود كه با قرآن و اهل بیت من چگونه عمل كردید؟ «ثمّ اسألهم ما فعلتم بكتاب اللّه و باهل بیتى»(734)
ج: از رفتار و كردار. «لنسئلنّهم اجمعین . عمّا كانوا یعملون»(735)
د: از اعضا و جوارح. «اِنّ السّمع والبَصر والفؤاد كلّ اولئك كان عنه مسئولاً»(736)
ه : از پذیرش و عدم پذیرش رسولان. «یا معشر الجنّ والانس ألم یأتكم رسل منكم...»(737) چنانكه در جاى دیگر از رهبران دینى نیز در مورد برخورد مردم با آنان سؤال مى شود. «یوم یَجمع اللّه الرُّسل فیقول ماذا اُجِبتُم...»(738)
و: از عمر و جوانى كه چگونه سپرى شد.
ز: از كسب و درآمد. چنانكه در روایات مى خوانیم: در روز قیامت انسان از چهار چیز به خصوص سؤال و بازخواست مى شود: «شبابك فیما أبلیته و عمرك فیما أفنیتَه و مالك ممّا اكتسبته و فیما أنفقتَه»،(739) در مورد عمر و جوانى كه چگونه آن را گذراندى و درباره ى مال و دارایى كه چگونه به دست آوردى و در چه راهى مصرف كردى.
سؤال: این آیات بیان مى كند كه سؤال از همه كس حتمى است؛ امّا در بعضى آیات از جمله آیه 39 سوره ى الرّحمن آمده كه در آن روز، از هیچ انسان وجنّى نسبت به گناهانشان سؤال نمى شود، «فیؤمئذ لا یسئل عن ذنبه انس و لاجانّ» این آیات چگونه قابل جمع است؟
پاسخ: در قیامت، مواقف و ایستگاه ها متعدّد است و هر موقفى صحنه اى خاص دارد؛ در یك موقف، بر لب ها مهر مى خورد و قدرت حرف زدن ندارند. در موقفى دیگر، مهر برداشته مى شود و همه به ناله و استمداد و اقرار مى پردازند. در موقفى از همه مى پرسند، در موقفى نیز سكوت حاكم است و سؤالى نمى شود.
پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله فرمودند: «كُلّكم راع و كُلّكم مسئول عن رَعیّته فالامام یسأل عن النّاس و الرّجل یسأل عن أهله و المرأة تسأل عن بیت زوجها و العبد یسأل عن مال سیّده» همه ى شما مسئول زیردستان خود هستید و باید پاسخگو باشید؛ امام از مردمش، مرد از همسرش، زن از رفتار در خانه ى همسرش و بنده از مال ودارایى مولایش. همچنین فرمودند: خداوند از من نیز سؤال مى كند كه آیا ابلاغ رسالت كردم یا نه؟(740)

105. شهود و گواهان دادگاه قیامت(741)

دادگاه قیامت، گواهان بسیار دارد:
الف: خداوند، كه شاهد بر همه ى اعمال ماست. «انّ الله على كل شیىٍ شهید»(742)
ب: پیامبر اكرم صلى الله علیه وآله. «فكیف اذا جئنا من كل امّةٍ بشهید و جئنا بك على هولاء شهیداً»(743) چگونه است حال آنها در آن روز كه براى هر امّتى گواهى بیاوریم و تو را گواه بر آنها قرار دهیم.
ج: امامان معصوم علیهم السلام. «و كذلك جعلناكم امّةً وسطاً لتكونوا شهداء على الناس»(744) ما شما را امّت میانه قرار دادیم تا گواه بر مردم باشید. طبق روایات مراد از امّت، امامان معصومند، زیرا سایر افراد امّت، از علم و عصمت لازم براى گواهى در آن روز برخوردار نیستند.
د: فرشتگان. «و جاءت كل نفس معها سائقٌ و شهید»(745) در قیامت همراه هر انسانى دو فرشته مى آید، یكى او را سوق مى دهد و یكى شاهد بر اوست.
ه : زمین. «یومئذ تحدّث اخبارها»(746) در قیامت زمین اخبار خود را بازگو مى كند
و: وجدان. «اقرء كتابك كفى بنفسك الیوم علیك حسیباً»(747) نامه ى عملت را بخوان و خود قضاوت كن كه با تو چه برخورد شود.
ز: اعضاى بدن. «یوم تشهد علیهم السنتهم و ایدیهم و ارجلهم»(748) روز قیامت زبان و دست و پا به سخن آمده و علیه انسان گواهى مى دهند.
ح: زمان. امام سجّادعلیه السلام در دعاى ششم صحیفه مى فرماید: «هذا یومٌ حادثٌ جدید و هو علینا شاهدٌ عتید» امروز روز جدیدى است كه در قیامت گواه اعمالى است كه در آن انجام مى دهیم.
ط: عمل. «وجدوا ما عملوا حاضراً»(749) در قیامت اعمال انسان تجسّم یافته و در برابر او نمودار مى شوند.
سؤال: قرآن در مورد گناهان بسیارى كلمه ى «اَظلَم» را بكار برده است، در حالى كه بزرگ ترین ظلم ها باید یكى باشد، نه چند تا؟
پاسخ: گرچه این تعبیر در پانزده مورد بكار رفته است، امّا همه ى آنها مربوط به انحرافات فكرى اعم از شرك، افترا، كتمان حقّ و جلوگیرى از راه و یاد خداست. بنابراین بزرگ ترین ظلم ها، ظلم فكرى و فرهنگى و اعتقادى است.
قرآن در این آیه و چند آیه ى بعد، سیما و سرنوشتِ شخص افترازننده بر خداوند را چنین بیان مى كند: ظالم ترین افراد است، از الطاف الهى محروم است، به قیامت ایمان ندارد، حقائق را تحریف مى كند، راه خدا را مى بندد، نه در دنیا قدرت فرار از سلطه ى الهى را دارد و نه در قیامت یاورى، عذابش چند برابر، عمرش بر باد رفته، كوشش هایش تباه گشته و نفس و جان باخته است.

106. گواهان روز قیامت(750)

در قرآن بارها، سخن از گواهانِ قیامت مطرح شده است؛ پیامبران، فرشتگان، اولیاى خدا، زمین واعضاى بدن، از گواهان آن روز هستند. امام صادق علیه السلام فرمودند: براى هر امّت و زمانى، امامى هست كه مردم با او محشور مى شوند.(751) و امام باقر علیه السلام در ذیل آیه فرمودند: «نحن الشهود على هذه الامة» همانا ما شاهدان بر این امّت هستیم.
با آنكه خداوند همه جا حاضر وبه همه چیز آگاه است، ولى وجود گواهان متعدّد، عامل پیدایش تقوا وحیا براى مؤمنان و وسیله ى رسوایى بیشتر مجرمان است.
شرط شهادت و گواهى، علم و آگاهى همراه با عدالت است. بنابراین اولیاى خدا كه در قیامت شاهد بر ما هستند باید در دنیا، بر كار ما ناظر بوده و اعمال ما بر آنها عرضه شود و این همان عقیده ماست كه به گفته روایاتِ متعدّد وآیه ى مباركه «فسیرى اللَّه عملكم و رسوله و المؤمنون»(752) هر هفته، اعمال ما به امام زمان علیه السلام عرضه مى شود. و بدون این عقیده، آیاتِ «شهادت» و گواهى در قیامت، قابل توجیه نیست. چگونه كسى كه از اعمال ما خبر ندارد یا عدالت ندارد، در قیامت گواهى بدهد.
كلمه ى «استعتاب» از عتاب است، یعنى گنهكار از صاحبِ حق، طلب عتاب و سرزنش مى كند تا بدین وسیله قهرش فرو نشیند و رضایت دهد.
در دنیا هم مى توان توبه كرد، هم عذرخواهى و هم جبران نمود، امّا در قیامت نه جاى توجیه است، نه تعذیر، نه تدارك:
اما توجیه مردود است، چون وقتى كه بعضى از دوزخیان به گروه دیگرى مى گویند: «لولا انتم لكنّا مؤمنین»(753) اگر شما نبودید ما مؤمن بودیم، خطاب مى رسد: «بل لم تكونوا مؤمنین»(754) بلكه خود شما اهل ایمان آوردن نبودید.
اما تدارك گناه مردود است، چون وقتى از خداوند مى خواهند؛ «فارجعنا نعمل صالحاً»(755) ما را به دنیا بازگردان تا كار شایسته اى انجام دهیم، پاسخ مى شنوند: «كلا انها كلمة هو قائلها»(756)، «فذوقوا بما نسیتم»(757)
واما عذرخواهى مردود است، چرا كه قرآن مى فرماید: «ولایؤذن لهم فیعتذرون»(758) اجازه نمى یابند كه عذرخواهى كنند.

107. ویژگى هاى روز قیامت(759)

عظمت روز قیامت چنان است كه زندگانى پیش از آن بسیار كوتاه جلوه مى كند. این حقیقت در آیات دیگر هم مطرح شده است، از جمله:
* «لم یلبثوا الاّ عشیّةً أو ضُحاها»(760) گویا در دنیا یا برزخ شبى بیشتر نبودند.
* «و تظّنون ان لبثتم الاّ قلیلاً»(761) گمان مى كنید جز مدّت كمى قبل از قیامت نبوده اید.
* «ان لبثتم الاّ عشراً»(762) فكر مى كنید جز ده روزى ساكن نبوده اید.
* «لبثنا یوماً أو بعض یومٍ»(763) فكر مى كنید روز یا پاره اى از روز در دنیا یا برزخ بوده اید.
* «ما لبثوا غیرساعةً»(764) فكر مى كنید یك ساعتى بیشتر نبوده اید.
كوتاهى عمر دنیا، یا به جهت زودگذر بودن آن است، یا به خاطر بهره نگرفتن از زمان و فرصت، یا در مقایسه با عمرآخرت و یا بدان جهت كه انسان ها در برزخ گویا در خوابند و پس از بیدارى احساس مى كنند كه زمان اندك بوده است.
به هرحال هم متاع دنیا نسبت به آخرت قلیل است و هم زمانش، چنانكه گویا ساعتى بیش نبوده است.

108. عذاب كافران در قیامت(765)

«مُهطعین» از «اهطاع» به معناى كشیدن سر به طرف بالا از روى نگرانى یا خیره نگاه كردن و یا به سرعت دویدن است.
كافران با انواع سختى ها در قیامت مواجه اند از جمله:
سختى ناتوانى سختى طولانى بودن مدّت
سختى تشنگى و گرسنگى سختى هم جواران نا اهل
سختى رسوایى سختى حسرت ها
سختى حساب و كتاب سختى تحقیرها
سختى نداشتن شفیع سختى جدا شدن از خوبان
سختى نداشتن زاد و توشه سختى شكایات دیگران
در حالى كه بر اهل ایمان، در آن روز نه خوفى است و نه حزنى. «لا خوف علیهم ولا هم یحزنون»