400 نکته از تفسیر نور

نویسنده : عباس بابائیان

معاد (نكات 84 تا 88)

84. سیماى مرگ در قرآن و روایات(597)

1. آمادگى براى مرگ، نشانه ى اولیاى خداست. «اِن زَعمتم انّكم اولیاء للّه من دون الناس فتمنّوا الموت»(598)
2. جایگاه مرگ در زندگى انسان ها همچون گردنبند بر روى سینه ى دختران است. «خطّ الموت على وُلد آدم مَخطّ القلاده على جید الفتاة»(599)
3. مرگ، پایان راه نیست، بلكه به منزله ى تغییر در حیات و شیوه ى زندگى است، مانند لباسى كه تعویض مى شود.(600)
4. هركس از انسان ها به نحوى از این جهان رخت برمى بندند، بعضى با سخت ترین حالات و عدّه اى مثل بو كردن گل.(601)
5. ترس انسان از مرگ مانند ترس راننده اى است كه یا سوخت ندارد «آهٍ من قلّة الزّاد و طول الطریق»،(602) یا بار قاچاق و كالاى ممنوعه حمل مى كند (گناهكار است) و یا آماده ى رانندگى نیست، وگرنه ترس چرا؟

85. قیامت روز تنهایى(603)

خداوند، حكیم است و خداىِ حكیم، ساخته ى خود را نابود نمى كند. دنیا، خانه اى است كه مهندسش آن را خراب مى كند تا، بناى بهترى بسازد. بنا بر روایات؛ مرگ، تغییر لباس، تغییر منزل و مقدّمه اى براى تكامل و زندگى ابدى است.
به علاوه عدالتِ خداوند، وجود قیامت را براى انسان ضرورى مى كند، زیرا ما خوبان و بدانى را مى بینیم كه در دنیا به پاداش و كیفر نمى رسند، بنابراین خداوند عادل باید سراى دیگرى را براى آن پاداش و كیفر آنها قرار دهد.
گرچه گاه و بیگاه كیفر و پاداشهایى در دنیا مشاهده مى شود، ولى جایگاه بسیارى از اعمال تنها قیامت است، زیرا در بعضى موارد امكان آن در دنیا وجود ندارد. مثلاً كسى كه در راه خدا شهید شده، در دنیا حضور ندارد تا پاداش بگیرد و یا كسى كه افراد زیادى را كشته، در دنیا امكان تحمّل بیش از یك كیفر را ندارد.
علاوه بر آنكه رنج و كیفر خلافكار در دنیا به تمام بستگان بى تقصیرش نیز سرایت مى كند، پس باید پاداش و كیفر در جایى باشد كه به دیگران سرایت نكند.
جمع شدن ذرّات پخش شده ى مردگان نیز كار محالى نیست. همان گونه كه ذرّات چربىِ پخش شده در مَشكِ دوغ، در اثر تكانِ مَشك، یكجا جمع مى شود، خداوند نیز با تكان شدید زمین، اجزاى همه ى مردگان را یكجا جمع مى كند. «اذا زلزلت الارض زلزالها و اخرجت الارض اثقالها»(604) بگذریم كه خود ما نیز از یك تك سلول آفریده شده ایم كه این سلول نیز از ذرّات خاكى است كه تبدیل به گندم، برنج، سبزى و... شده و به صورت غذاى والدین و سپس نطفه و سرانجام به شكل انسانى كامل در آمده است.
آنچه در این آیه مورد توجّه قرار گرفته، صحنه ى دلخراشى است كه پدر نمى تواند كارى براى فرزند خود انجام دهد. در موارد دیگر قرآن، صحنه هایى مطرح شده كه اگر آن آیات را یكجا بنگریم غربت، ذلّت و وحشت انسان را درك خواهیم كرد:
در آن روز، نه مال به فریاد انسان مى رسد و نه فرزند. «یوم لاینفع مال و لابنون»(605)
در آن روز، دوستان گرم و صمیمى از حال یكدیگر نمى پرسند. «و لایسئل حمیم حمیاً»(606)
در آن روز، پشیمانى و عذرخواهى سودى ندارد. «و لایؤذن لهم فیعتذرون»(607)
در آن روز، نسبت ها و آشنایى ها سودى ندارند. «فلاانساب بینهم یومئذ»(608)
در آن روز، وسیله ها و سبب ها از كار مى افتد. «تَقطّعت بهم الاسباب»(609)
به هر حال، آن روز، روز غربت و تنهایى انسان است.

86. چرا از مرگ مى ترسیم؟(610)

اگر سفر به سوى آخرت را به سفرهاى دنیوى تشبیه كنیم، مى بینیم كه نگرانى هاى یك راننده در مسافرت، مى تواند دلایل مختلفى داشته باشد:
الف) گاهى نگرانى به خاطر كمبود بنزین است؛ امّا كسى كه براى آخرت خود توشه برداشته است، نگران نیست. «تزوّدوا فانّ خیر الزّاد التقوى »(611)
ب) گاهى نگرانى به خاطر وسیله نقیله مى باشد كه سرقتى است؛ امّا كسى كه درآمدش حلال است، نگران نیست.
ج) گاهى نگرانى براى جنس قاچاقى است كه به همراه دارد؛ اما كسى كه بار گناه به دوش ندارد، نگران نیست.
د) گاهى نگرانى براى سرعت غیر مجاز است؛ امّا كسى كه اهل افراط و تفریط نیست، «كان امره فرطا»(612) و زندگى اش بر اساس اعتدال و میانه روى بوده است، «لم یسرفوا و لم تقتروا و كان بین ذلك قواماً»(613)، ترسى ندارد.
ه) گاهى نگرانى به خاطر همسفران ناشناس و نادرست است، ولى كسى كه در دنیا همراه و همنشین ابرار بوده است، نگران نیست.
و) گاهى از تنها بودن در جاده مى ترسد، ولى كسى كه در كاروان ابرار قرار دارد و ارتباط او با مؤمنان است تنها نیست.
ز) گاهى از نرسیدن به مقصد ترس و دغدغه دارد، ولى كسى كه معتقد است ذرّه اى از عمل او هدر نمى رود، نگران نیست. «فمن یعمل مثقال ذرّة...»(614)
از ابوذر پرسیدند: چرا از مرگ مى ترسیم؟ فرمود: «انّكم عمّرتم الدنیا و خرّبتم الاخرة فتكرهون ان تنتقلوا من عمران الى خراب»(615) شما دنیا را آباد و آخرت را خراب كرده اید، پس كراهت دارید كه از آبادى به سوى خرابى بروید.
حضرت على علیه السلام مى فرمود: «واللّه ابن ابیطالب آنس بالموت من الطفل بثدى امّه»(616) به خدا سوگند اُنس من به مرگ از اُنس طفل به سینه مادرش بیشتر است. و هنگام ضربت خوردن در محراب مسجد كوفه فرمود: «فزت و ربّ الكعبة» به پروردگار كعبه سوگند كه رستگار شدم.
امام حسین علیه السلام ضمن خطبه مفصّلى مى فرمایند: «خُطّ الموت على ولد آدم مخطّ القلادة على جید الفتاة»(617) مرگ براى فرزندان آدم، مثل گردنبند بر گردن عروسان، زیباست.
گرچه خطاب این آیه به یهودیان است، ولى آمادگى براى مرگ، وسیله اى براى سنجش همه مدّعیان ایمان و ولایت الهى است. «فتمنّوا الموت»

87. اندازه عمر انسان در دنیا(618)

عظمت قیامت به قدرى است كه انسان ها پس از حضور در آن عمر خود را در دنیا، نیم روز یا یك روز و یا حدّاكثر ده روز مى شمرند كه قرآن از زبان افراد و گروه هاى مختلف، آن را چنین بیان مى دارد:
الف) ده روز. «ان لبثتم الاّ عشرا»
ب) یك روز. «ان لبثتم الاّ یوما»
ج) بخشى از یك روز. «لم یلبثوا الاّ عشیّة او ضحیها»(619)، «لبثت یوماً او بعض یوم»(620)
د) لحظاتى كوتاه. «ما لبثوا غیر ساعة»(621)
ه) زمانى اندك. «ان لبثتم الاّ قلیلا»(622)
به نظر مى رسد این تفاوت نظر در مقدار عمر دنیا، بستگى به مقدار بصیرت و درك افراد دارد. چنانكه در این آیه كسانى كه قرآن از آنها به «امثلهم طریقة» تعبیر كرده است، عمر دنیا را یك روز مى شمرند و در آیه ى قبل، گنهكاران مدّت آن را ده روز.

88. ریشه هاى حوادث تلخ و شیرین(623)

ریشه ى حوادث تلخ و شیرین را در عملكرد خود جستجو كنید. «مَن عمل صالحا فلنفسه و من اساء فعلیها» وبه دیگران نسبت ندهید:
به خدا نسبت ندهید. چنانكه قرآن مى فرماید: همین كه انسان را پروردگارش آزمایش و اكرام نماید، گوید: پروردگارم مرا گرامى داشته و در شرایط دیگر گوید: پروردگارم مرا خوار كرد. «ربّ اكرمن... ربّ اهانن»؛ امّا قرآن پاسخ مى دهد: چنین نیست بلكه خوارى شما به خاطر آن است كه به یتیم و مسكین رسیدگى نكردید. «كلا بل لا تكرمون الیتیم»(624)
به مردم نسبت ندهید. چنانكه در قیامت مستضعفان به مستكبران مى گویند: «لولا انتم لكنا مؤمنین»(625) شما مقصّرید، اگر شما نبودید، ما ایمان مى آوردیم.
به نیاكان منسوب نسازید. هنگامى كه به منحرفان گفته مى شود از آنچه خداوند نازل كرده پیروى كنید گویند: «نتّبع ما وجدنا علیه اباءنا»(626) ما از آنچه پدرانمان را بر آن یافته ایم پیروى مى كنیم.
به انبیا نسبت ندهید. چنانكه كفّار انبیا را مقصّر مى دانستند و به آنان مى گفتند: «انّا تطیّرنا بكم»(627) ما وجود شما را شوم مى دانیم و تمام بدبختى هاى ما از سوى شماست.
به والدین منسوب ندانید. همان گونه كه قرآن انسان را داراى اختیار دانسته و حدودى را براى اطاعت از والدین مقرّر كرده و مى فرماید: «وان جاهداك لتشرك بى ما لیس لك به علم فلاتطعهما»(628) اگر پدر و مادرت تلاش كردند كه بدون علم به سراغ غیر خدا روى، هرگز از آنان اطاعت مكن.
به معبودها نسبت ندهید. چنانكه قرآن مى فرماید: «لا ینفعكم شیئاً و لا یضرّكم»(629) این بت ها هیچ سود و زیانى به شما نمى رسانند.
به جنسیّت و مرد و زن بودن نسبت ندهید. زیرا قرآن مى فرماید: «مَن عمل صالحاً»(630) یعنى اصل عمل است، از هركس كه صورت پذیرد.
به شیطان نسبت ندهید. چنانكه شیطان مى گوید: مرا مقصّر ندانید و ملامت نكنید، بلكه خودتان را سرزنش كنید، «دعوتكم فاستجبتم»(631) این شما هستید كه دعوت مرا با آزادى و آگاهى پذیرفتید.
به رفیق نسبت ندهید. چنانكه در قیامت منحرفان رو به یكدیگر كرده و مى گویند: شما بودید كه با سوگند و قدرت (به عنوان خیر و صلاح) به سراغ ما مى آمدید، ولى آنان پاسخ مى دهند: «بل لم تكونوا مؤمنین»(632) بلكه خود شما اهل ایمان نبودید.
به محیط نسبت ندهید. همان گونه كه زن فرعون در محیط طاغوت و ترس و ثروت بود؛ امّا جذب هیچ یك نشد. «امرئة فرعون»(633)، فرشتگان نیز به هنگام قبض روح بعضى كه محیط را مقصّر مى دانند مى گویند: «ألم تك ارض اللّه واسعة»(634) آیا زمین خداوند بزرگ نبود، چرا هجرت نكردید و در استضعاف باقى ماندید؟
گاهى به بى توجّهى و كم فكرى خود. «لو كنّا نسمع او نعقل» اگر به نداى انبیا گوش مى دادیم یا تعقل مى كردیم بدبخت نمى شدیم!

معاد (نكات 89 تا 93)

89. بروز و ظهور مردم در قیامت(635)

بروز و ظهور مردم در قیامت و حضور آنان در پیشگاه الهى به صورتى كه هیچ نقطه ى ابهامى براى قضاوت عادلانه باقى نگذارد، به خاطر امورى است:
الف) هموار شدن زمین و حذف كوه ها. «قاعاً صَفصفا»(636)
ب) خروج همه از قبرها. «و اذ القبور بعثرت»(637)، «و أخرجت الارض اثقالها»(638)
ج) گشوده شدن نامه ى اعمال. «و اذا الصّحف نُشرت»(639)
د) تجسم اعمال. «ینظر المرء ما قَدّمت یداه»(640)
ه) كشف مسایل مخفى. «بدالهم ما كانوا یخفون من قبل»(641)
و) گواهى اعضاى بدن. «تشهد أرجلهم»(642)

90. آرزوهاى دوزخیان(643)

در قیامت، دوزخیان آرزوهاى متعددى دارند، از جمله:
«هل الى مردّ من سبیل»(644) آیا راهى براى بازگشت هست؟
«لو انّ لى كرّةً فاكون من المحسنین»(645) اى كاش عمرى دیگر بود تا از نیكوكاران مى شدم.
«ربّنا اخرجنا منها فان عدنا فانا ظالمون»(646) پروردگارا! ما را از اینجا خارج كن، اگر دوباره بازگشتیم ستمكاریم.
«ربّ ارجعون لعلّى اعمل صالحاً»(647) پروردگارا! مرا بازگردان تا عمل نیك انجام دهم.
«فارجعنا نعمل صالحا»(648) ما را بازگردان تا كار نیك انجام دهیم.

91. عذاب اقوام گذشته(649)

در این چند آیه به سرنوشت شوم امّت هاى شش نفر از انبیاى قبل از اسلام اشاره شده است تا هم كفّار زمان پیامبر اسلام عبرت بگیرند و هم پیامبر و مؤمنان بدانند كه تكذیب انبیا سابقه دیرینه دارد و چیز جدیدى نیست.
قوم نوح در آب غرق شدند، «فاخذهم الطوفان»(650) خداوند آنان را با طوفانى موج ساز در دریا گرفتار كرد.
قوم عاد كه حضرت هود را تكذیب كردند به وسیله ى تند بادى سخت از پاى درآمدند، «فاهلكوا بریح صَرصر عاتیه»(651) با بادى پر صدا، سرد و طغیانگر هلاك شدند.
قوم فرعون در امواج نیل هلاك شدند، «اغرقنا آل فرعون»(652) ما آل فرعون را غرق كردیم.
قوم ثمود كه حضرت صالح را تكذیب كردند با صیحه اى آسمانى نابود شدند، «انا ارسلنا علیهم صیحة واحدة فكانوا كهشیم المحتظر»(653) با صیحه اى آنگونه نابودشان كردیم كه به صورتى كه مانند خار و خاشاك خرد شده در آغل چارپایان است در آمدند.
قوم لوط با زلزله و سنگ هاى آسمانى، «انا ارسلنا علیهم حاصبا»(654) ما با فرستادن سنگ هلاكشان كردیم.
اصحاب ایكه كه حضرت شعیب را تكذیب كردند با صاعقه به هلاكت رسیدند. «فانتقمنا منهم»(655) ما از آنان انتقام گرفتیم.

92. خداوند از چه كسانى رضایت دارد؟(656)

قرآن در چند مورد عبارت «رضى اللّه عنهم و رضوا عنه» را به كار برده است:
در مورد راستگویان راست كردار: «یوم ینفع الصادقین صدقهم... رضى اللّه...»(657)
در مورد پیشگامان و پیشتازان: «والسابقون الاولون... رضى اللّه...»(658)
در مورد مؤمنین واقعى: «كتب فى قلوبهم الایمان... رضى اللّه...»
كسانى كه با پیامبر بیعت نمودند: «لقد رضى الله عن المؤمنین اذ یبایعونك تحت الشجرة...»(659)
كسانى كه ایمان آورده و عمل صالح انجام مى دهند: «الذین آمنوا و عملوا الصالحات اولئك هم خیر البیریّة... رضى الله عنهم و رضوا عنه»(660)

93. سیماى نیكوكاران و مجرمان در قرآن(661)

قرآن كریم در آیات متعدّدى به توصیف سیماى نیكوكاران و مجرمان در قیامت پرداخته است. درباره نیكوكاران مى فرماید:
نیكوكاران:
1. «وجوهٌ یومئذٍ مسفرّة ضاحكةٌ مستبشرة»(662) در آن روز صورت هایى درخشان و خندان و شادمانند.
2. «وجوهٌ یومئذٍ ناعمة»(663) صورت هایى در آن روز، شاداب و باطراوتند.
3. «تعرف فى وجوههم نضرة النعیم»(664) در چهره هاى آنان خرّمى و طراوت را درك مى كنى.
اما در باره منحرفان و مجرمان مى فرماید:
1. «و وجوهٌ یومئذٍ علیها غبرة ترهقها قترة»(665) بر صورت هایى در آن روز غبار و كدورت است، و سیاهى و تاریكى آن را فرا گرفته است.
2. «وجوهٌ یومئذٍ خاشعة»(666) چهره هایى در آن روز ذلیل و فرو افتاده اند.
3. «تلفح وجوههم النار و هم فیها كالحون»(667) شعله هاى آتش سخت به صورتهایشان مى وزد و چهره آنان عبوس و شكسته و دندانهایشان به واسطه سوختن لب ها نمایان است.
4. «و نحشرهم یوم القیامة على وجوههم عمیاً و بكماً و صمّاً»(668) آنان را در قیامت كور و كر و لال و بر صورتهایشان محشور مى كنیم.
5. «وجوهٌ یومئذٍ باسرة»(669) صورتهایى در آن روز به شدت عبوس و درهم كشیده اند.
6. «یوم یسحبون فى النار على وجوههم»(670) روزى كه در میان آتش به رو كشیده شوند.

معاد (نكات 94 تا 98)

94. مجرمان در قیامت(671)

مجرم در قیامت سه آرزو مى كند:
الف) با خاك یكسان شود. «لو تُسوّى بهم الارض»(672)
ب) از اعمالش دور شود. «امداً بعیداً»(673)
ج) با فدیه دادن رها شود. «یوم یودّ المجرم لو یفتدى...»
مجرم براى فدیه دادن و نجات یافتن، فرد یا گروهى را انتخاب نمى كند، بلكه مى گوید: همه را بگیرید و مرا آزاد كنید؛ فرزند، همسر، برادر، فامیل و همه مردم زمین. (كلمات با حرف واو عطف شده نه با حرف «اَوْ»)
در آن روز، عاطفه فرزندى، غیرت همسرى، محبّت برادرى و حمایت فامیلى و آشنایى مردمى همه فدا مى شود، ولى چه سود؟!
بر اساس آیات 12 تا 18 سوره معارج، عوامل دوزخى شدن چهار چیز است: فرد در ظاهر به حق پشت مى كند: «ادبر» در قلب تنفّر دارد و روى بر مى تابد: «تولّى » ثروت اندوزى مى كند: «جمع» و به دیگران نمى دهد. «فاوعى »

95. سیمایى از تخاصم مجرمان(674)

در قیامت، هركس دنبال شریك جرم مى گردد كه گناهش را به دوش او بیندازد:
بعضى گویند: جامعه ما را منحرف كرد. «لولا انتم لكنّا مؤمنین»(675)
بعضى گویند: دوست بد ما را منحرف كرد. «لقد اضلّنى عن الذكر»(676)
بعضى گویند: شریك، ما را منحرف كرد. «الاخلاّء یومئذ بعضهم لبعض عدوّ»(677)
بعضى گویند: بزرگان فاسد ما را منحرف كرده اند. «اطعنا سادتنا و كبرائنا فاضلّونا»(678)
بعضى گویند: شیطان ما را منحرف كرد. «فلا تلومونى و لوموا انفسكم»(679)
گروهى از شیعیان نزد اهل بیت علیهم السلام شكایت كردند كه گروهى ما را رافضى مى خوانند و از مشركان و كفّار بدتر مى دانند. امام علیه السلام سوگند یاد كردند كه شما مشمول شفاعت ما مى شوید و آنان در دوزخ سراغ شما را خواهند گرفت، سپس این آیه را تلاوت كردند: «و قالوا مالنا لا نرى رجالا كنّا نعدّهم من الاشرار».(680)

96. ناكامى مجرمان(681)

آنچه مجرمان در دنیا كسب كرده اند، در قیامت به كارشان نیاید:
1. هرگز اموالشان كارساز نیست. «لن تغنى اموالهم»(682)
2. هرگز نفرات و جمعشان كارساز نیست. «ما اغنى عنكم جمعكم»(683)
3. هرگز تدبیر و مكرشان كارساز نیست. «لا یغنى عنهم كیدهم»(684)

97. درخواست مجرمان در قیامت(685)

در قیامت، مجرمان از چهار گروه استمداد مى كنند:
الف) از رهبران خود. «فقال الضعفاء للذین استكبروا انّا كنّا لكم تبعاً فهل انتم مغنون عنّا من عذاب اللّه...»(686) آیا مى شود شما ما را نجات دهید، ولى پاسخ منفى مى شنوند.
ب) از مؤمنان، كه در آیه مورد بحث مى خوانیم.
ج) از فرشتگانِ مأمور دوزخ. «قال الّذین فى النار لخزنة جهنم ادعوا ربّكم یخفّف عنّا یوماً من العذاب»(687) از خدا بخواهید كه یك روز از عذاب ما كاسته شود، ولى باز پاسخ منفى است.
د) شیطان را ملامت مى كنند كه تو ما را گمراه كردى و گناه ما به دوش توست، شیطان مى گوید: «فلا تلومونى و لوموا انفسكم»(688) مرا سرزنش نكنید بلكه خود را سرزنش كنید.

98. نداها در قیامت(689)

در قیامت صداها و نداهایى وجود دارد كه قرآن به آن اشاره دارد:
1. نداى سلام به بهشتیان: «نادوا اصحاب الجنّة ان سلام علیكم»(690)
2. نداى بهشتیان به دوزخیان كه ما وعده هاى خدا را یافتیم شما چطور؟ «و نادى اصحاب الجنّة اصحاب النّار أن قد وجدنا ما وعدنا ربّنا»(691)
3. نداى دوزخیان براى دریافت آب. «نادى اصحاب النّار اصحاب الجنّة أن أفیضوا علینا من الماء»(692)
4. نداى خداوند به مشركان كه شركاى من كجا هستند. «ینادیهم فیقول این شركائى»(693)
5. نداى منافقان به مؤمنان كه ما در دنیا با هم بودیم، از ما دستگیرى كنید. «ینادونهم الم نكن