امر به معروف و نهی از منکر

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

سنت شكنى

گاهى منكراتى در میان مردم به صورت یك جریان و عادت و رسوم در مى آید كه شكستن آن سنتها كار هر كس نیست. ولى به هر حال، افرادى با صلابت و با توكل به خداوند باید با سعه صدر وارد میدان شوند و آن عادات را دگرگون كنند و طلسم را بشكنند.
به یك نمونه توجه فرمایید:
اسلام مى گوید: «پدر نمى تواند با همسر فرزندش ازدواج كند؛ ولى عقیده جاهلیت این بود كه با همسر فرزند خوانده نیز نباید ازدواج كرد.»
قرآن به پیامبر اكرم مى فرماید: «با همسر طلاق داده شده زید كه فرزند خوانده توست، ازدواج كن تا سنت جاهلى شكسته و راه براى دیگران باز شود.»(520)
البته، این نوع حركت كار هر كسى نیست. كسانى باید دست به این كار بزنند كه به جاى سنت شكنى، خودشكنى نكنند؛ زیرا گاهى موج مخالفت چنان شروع مى شود كه مقاومت انسان سبب مى شود به سایر اهداف بلند خود نیز نرسد. در مورد این مسأله نیز نمونه اى نقل مى كنیم:
در زمان خلفا، نمازهاى مستحبى را با جماعت مى خواندند. همین كه حضرت على (ع) حكومت را به دست گرفت، دستور داد كه تنها نمازهاى واجب را به جماعت بخوانید. ناگهان چنان موج مخالفت شروع شد كه حضرت فرمودند: «هر كارى مى خواهید، انجام دهید.»
چون مقاومت امام درباره نماز مستحبى و آن همه مخالفت، همه استعدادهاى مردم و اهداف بلند امام را تحت تأثیر قرار مى داد، لذا امام آنان را به حال خود رها كرد.

احترام به ارزشهاى دیگران

یكى از راه هاى جذب، احترام به اصول و ارزشهاى دیگران است. اگر نقاط مثبت فرد یا گروهى را پذیرفتیم و ستایش و احترام كردیم و سپس از نكته منفى او نهى و انتقاد كردیم، موفق خواهیم بود.
همین كه مسلمانان صدر اسلام به خاطر فشار كفار مكه به حبشه هجرت كردند، كفار هیأتى را همراه با هدایا براى پادشاه حبشه فرستادند تا مسلمانان را از كشور اخراج كند. نجاشى، پادشاه حبشه گفت: «من باید خودم حرفهاى مسلمانان كفار را بشنوم.»
پس، از سخنگوى مسلمانان، جعفر طیار پرسید: «حرف شما چیست؟»
ایشان اهداف اسلام را مطرح كرد. كفار براى تحریك شاه كه مسیحى بود، گفتند: «مسلمانان به حضرت عیسى بى توجهى مى كنند.»
جعفر سوره مریم را كه در آن سیماى زیباى حضرت عیسى آمده بود، تلاوت كرد. نجاشى مسیحى كه دید اسلام به مقدسات آنان این همه احترام گذاشته است، اشك شوق در چشمش حلقه زد و مسلمانان را در پناه خود حفظ كرد. كفار هم مأیوسانه به مكه بازگشتند. حسن سلیقه و بلاغت و روان شناسى تبلیغاتى جعفرطیار سبب پیدایش مكتب اسلام در حبشه شد. در سفارشهاى اسلامى آمده است: «بزرگان هر قوم را احترام كنید!»(521)
قرآن كریم تورات و انجیل و انبیاى گذشته را احترام كامل مى گذارد و مراكز عبادت سایر ادیان را محترم مى شمارد؛ حتى براى حفظ آن، دفاع را لازم دانسته است.(522)

با انجام معروف زمینه را بر منكر تنگ كنیم

بدون مقدمه، چند نمونه ذكر مى كنیم:
1 - گروهى فاسد براى انجام خلاف به سراغ مهمانان زیبا روى حضرت لوط آمدند، لوط (ع) به آنها گفت: «من حاضرم دخترانم را به عقد شما در آورم تا شما از فكر منكرى كه نسبت به مهمانان من دارید، بیرون آیید.»(523) ولى آن خلافكاران همچنان نسبت به انجام گناه خود اصرار داشتند.
در این ماجرا، حضرت لوط از طریق ارائه معروف جلو منكر را مى گیرد؛ یعنى با ارائه طرح ازدواج دخترانش به جنگ با لواط مى رود.
2 - همین كه خداوند مى خواهد حضرت آدم را از خوردن غذایى منع كند، ابتدا اجازه بهره بردارى از غذاهاى دیگر را به او مى دهد و مى فرماید: «از هر رقم غذا در بهشت استفاده كن؛ ولى دنبال این نوع غذا نرو!»(524)
آرى! راه معروف را باز كنید تا زمینه اى براى منكر پیدا نشود.
3 - حضرت على (ع) فرمود: «اگر خلیفه دوم ازدواج موقت را حرام نمى كرد، هیچ كس جز افراد شقى مرتكب زنا نمى شد.»(525)
4 - خداوند، مردم را از آمیزش جنسى با همسران خود در روز ماه رمضان منع مى كند؛ ولى در عوض، جواز این آمیزش را در شب این ماه (قبل از آنكه روز فرا رسد) صادر مى كند. یعنى اول انسان را از طریق حلال تأمین مى كند و بعد، از آمیزش در روز خاص نهى مى كند.(526)
شاید به همین دلیل است كه همواره كلمه امر به معروف قبل از نهى از منكر به كار مى رود؛ یعنى چنان جامعه را با معروف پر كنید كه راهى براى منكر نباشد.
در اسلام سفارش شده است كه والدین خود را به كودكى بزنند تا فرزندشان احساس كند كه همبازى دارد و این غریزه در او تأمین شود.(527)
اگر ازدواج را در جامعه آسان كنیم، نصف گناهان كم مى شود. امام صادق (ع) فرمود: «كسى كه ازدواج كند، نصف دین خود را حفظ كرده است.»(528)
قرآن مى فرماید: «راه جلوگیرى از فحشا و منكر، انجام معروفى همچون نماز است».(529)
اگر مساجد ما جامعیت لازم را داشتند، از رونق مراكز فساد كاسته مى شد.
اگر والدین به مقدار لازم به فرزندان خود محبت مى كردند، فرزندان آنان دچار دوستان نااهل نمى شدند.
اگر اغنیا حق محرومان را ادا مى كردند، حركتى علیه آنها صورت نمى گرفت.(530)
تفریح و ورزش از معروف هایى است كه جلو بسیارى از مفاسد، امراض، عقده ها و منكرات را مى گیرد.
زهد و عدالت مسؤولان مملكتى از معروف هایى است كه مى تواند جلو بزرگترین منكرات را كه بدبینى به حكومت اسلامى است، بگیرد.
كوتاه سخن آنكه بهترین راه مبارزه با منكر، پر كردن ایام فراغت، تأمین نیازهاى طبیعى و بازگذاشتن راههاى حلال است.
خداوند همان طور كه دوست دارد از محرمات پرهیز شود، دوست دارد كه از حلالها استفاده شود.
در قرآن، از كسانى كه حلالها را بر خود حرام كرده اند، انتقادات شدیدى شده است.(531)
در سوره تحریم، خداوند به پیامبرش مى فرماید: «چرا به خاطر رضایت بعضى از همسران، حلالهاى خدا را بر خود حرام كرده اى.»(532)
تهیه فیلمهاى مفید، سرودهاى زیبا، كتابهاى پرجاذبه، دید و بازدیدهاى سالم، سرگرمى با طبیعت، ایجاد اشتغال، و پر كردن ایام فراغت با كارهاى علمى، هنرى، فنى و دستى زمینه را براى انجام منكر تنگ مى كند.