امر به معروف و نهی از منکر

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

بیان ثواب و عقاب

یكى از راه هایى كه مى توان به وسیله آن انگیزه انجام معروفها و ترك منكرات را در مردم زیاد كرد، بیان پاداشهاى كارهاى معروف و كیفرهاى منكر است. در قرآن و روایات صدها جمله در این باره به چشم مى خورد. علماى ما كتابهایى به نام ثواب و عقاب نوشته اند.
آشنایى به كیفر گناهان، نحوه سقوط و هلاكت امتها، تاریخ عزت و ذلت اقوام و همچنین آشنایى با الطاف الهى نسبت به كسانى كه خود را از گناه دور مى دارند، بسیار سازنده است. حضرت یوسف رمز عزت خودش را به برادران در یك جمله بیان كرد: اِنَّهُ مَنْ یَّتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَاِنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ اَجْرَ الْمُحْسِنِین؛(485) اى برادران! بدانید كه هركس تقوا پیشه كند، خداوند پاداش او را ضایع نمى كند.
به هر حال، بیان ثواب معروفها و كیفر منكرات یكى از شیوه هاى انجام معروف و دورى از منكر است.

تدریج

همان گونه كه شیطان انسان را گام به گام به فساد مى كشاند،(486) راه اصلاح و امر به معروف نیز باید گام به گام باشد. در مورد تحریم شراب، این شیوه را مشاهده مى كنیم. شرابخوارى در چند مرحله منع شد:
مرحله اول - قرآن فرمود: از انگور، هم رزق نیكو ساخته مى شود و هم مایع مست كننده. و این مطلب اشاره به این است كه مایع مست كننده نیكو نیست.(487)
مرحله دوم - قرآن فرمود: گرچه در قمار و شراب منافعى به چشم مى خورد، ولى ضرر آنها بیشتر است. با این بیان، منكر بودن شراب را اعلام مى كند.(488)
مرحله سوم - قرآن فرمود: هنگام نماز، مست نباشید.(489)
مرحله چهارم - قرآن فرمود: شراب بكلّى حرام است؛ خواه مست بشوید یا نشوید؛ كم باشد یا زیاد؛ هنگام نماز باشد یا غیر نماز.(490)
این شیوه مرحله اى، داراى زمانبندى و با تاریخ معین نیست و در توسعه جغرافیایى نیز یك مسأله معقول است. همان گونه كه پیامبر اكرم (ص) ابتدا به خودسازى(491) فرا مى خواند، بعد به بستگان(492) هشدار مى دهد، سپس به اهل مكه و اطراف مكه(493) و در پایان، همه مردم كره زمین را مخاطب قرار مى دهد.(494)
در مورد ربا نیز این مراحل به چشم مى خورد. ربا در چند مرحله رد شد:
مرحله اول - قرآن مى فرماید: سودى كه به مال شما از طریق ربا اضافه مى شود، نزد خدا افزایش نیست.(495)
مرحله دوم - قرآن، رباخوارى را از عادات زشت یهودیان مى شمارد.(496)
مرحله سوم - قرآن، انسان را از رباى مضاعف و زیاد نهى مى كند.(497)
مرحله چهارم - قرآن، ربا گرفتن را به منزله اعلام جنگ با خدا مى داند.(498)
مسأله تدریج و حركت گام به گام، یكى از اصول تربیتى به شمار مى رود. یكى از اعتراضات كفّار این بود كه مى گفتند: چرا قرآن به یكباره بر رسول الله نازل نشد.
قرآن مى فرماید: نزول تدریجى براى آرامش روح مؤثر است.(499)

تكرار

میان تربیت و تعلیم تفاوتهاى فراوانى است. یكى از آنها این است كه در تربیت، تكرار یك اصل ضرورى است؛ ولى در تعلیم و آموزش همین كه شاگرد مسأله را فهمید، تكرار كردن لازم نیست.
چون برنامه اسلام تنها آموزشى نیست، بلكه تربیتى هم هست لذا باید تكرار شود، ما در هر شبانه روز چند بار نماز مى خوانیم. حساب ایمان به خدا از حساب یاد خدا جداست. قرآن نسبت به بعضى مى فرماید: او به خدا ایمان ندارد.(500)
ولى درباره بعضى دیگر مى فرماید: خدا را فراموش كرده اند.(501)
ما به خدا ایمان داریم، امّا او را فراموش مى كنیم. لذا باید با ذكر او ایمان خود را شكوفا كنیم. درباره معاد نیز این معنا هست؛ یعنى بعضى به قیامت ایمان ندارند؛(502) ولى بعضى دیگر ایمان دارند، اما او را فراموش مى كنند.(503)
به هر حال انسان بقدرى فراموشكار است كه تذكر گاه به گاه نیز براى او كافى نیست. لذا قرآن مى فرماید: خدا را زیاد یاد كنید!(504)
فراموشى انسان بقدرى است كه در اسلام سفارش شده است كه هر شبانه روز پنج مرتبه در بلندى قرار بگیرید و با رساترین و زیباترین صدا فریاد بزنید: حى على الصلوة؛ البته هر روز جملات مشابه این فریاد باید هفتاد بار در فضا تكرار شود.(505)
تكرار سوره حمد در هر نماز یك ضرورت است؛ تا آنجا كه اگر این سوره نباشد، نمازى نیست.(506) در خود سوره حمد، كلمات ایّاك، صراط، رحمن، رحیم تكرار شده است. به گفته بعضى، خود سوره حمد دوبار نازل شده است. در قرآن، داستان سجده فرشتگان بر آدم و تكبر ابلیس، داستان موسى و فرعون، داستان نوح و قوم لجوج او، و بسیارى از داستانهاى دیگر بارها تكرار شده است. فخر رازى براى آثار و فواید و اسرار تكرار در قرآن، در تفسیر خود ده نكته آورده است.
در سوره «الرحمن» یك آیه بیش از سى مرتبه تكرار شده است.
به هر حال، براى هر لحظه غفلت و فراموشى یك تذكر لازم است. شما در یك نماز ده ها بار جمله اللَّه اكبر را در لابه لاى ركوع و سجود و قیام تكرار مى كنید.
یاد خدا غذاى روح است كه باید همچون غذاى جسم تكرار شود. آیه شریفه بِسْمِ اللَّهِ اْلَّرحْمنِ الرَّحِیم، یكصدوچهارده بار در قرآن تكرار شده است. اسلام به ما سفارش كرده است كه اگر سر سفره چند نوع غذا بود، براى مصرف هر نوع، یك بار بِسمِ اللَّه بگویید. در مكتب تربیتى اسلام براى تمام ساعات روز دعاى مخصوصى وارد شده است كه اگر كسى در ساعت اول و دوم فرصت نكرد، براى ساعت سوم مى تواند دعاى خاصى بخواند؛ درست مثل فرودگاه هایى كه براى هر ساعت، یك پرواز دارند و هر مسافرى در هر ساعتى كه تصمیم بگیرد، مى تواند پرواز كند.
بسیارى از كسانى كه گرفتار گناه شده اند، با یك تذكر از كار خود دست بر نمى دارند؛ لذا باید به هر انسانى تذكر داد و حتى به بعضى چند بار تذكر داد. شما در مراجعه به پزشك وقتى كسالت دارید، آن قدر به پزشكها مراجعه مى كنید تا سالم مى شوید. هیچ مریضى نمى گوید: چون به یك پزشك مراجعه كردم و مفید نبود، دیگر به سراغ هیچ پزشكى نمى روم و دارویى نمى خورم.