امر به معروف و نهی از منکر

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

شیوه هاى آموزشى

كسى كه امر و نهى مى كند، اگر رمز و راز امر و نهى خود را بگوید، توفیق بیشترى خواهد داشت. البته، گاهى دلایل و اسرار اوامر و نواهى خداوند پیچیده است؛ گاهى امر و نهى به خاطر آزمایش است؛ گاهى فهم دلیل نیاز به گذشت زمان دارد؛ گاهى هم تسلیم فرمان بودن، خود یك دلیل است.(474)
اما بسیار از اوامر و نواهى بر اساس منطق و دلیلى است كه اگر ما آنها را براى مردم بیان كنیم، زودتر به نتیجه مى رسیم؛ لذا در آیات و روایات به بسیارى از دلائل اشاراتى شده است. از جمله:
دلیل فرمان نماز، یاد خدا بودن است. یاد او یگانه وسیله آرامش دلهاست.(475)
دلیل دیگر نماز، تشكر از خداوند است.(476)
دلیل سوم نماز آن است كه نماز شما را از فحشا و منكر باز مى دارد.(477)
اثر روزه گرفتن، پیدا شدن تقواست.(478)
از بركات جهاد، جلوگیرى از فساد در زمین است كه اگر گروهى با قیام خود جلو ستمگران را نگیرند، زمین به فساد كشیده مى شود.(479)
فلسفه خمس و زكات، محروم زدایى، حمایت از تبلیغات دینى، آزاد كردن اسرا، رسیدگى به ورشكستگان و مأموران زكات و در راه ماندگان، جذب دلهاى دیگران و امثال آن است.
دلیل حج، حضور در صحنه و برخوردارى از منافع زیادى است كه در قرآن به آن اشاره شده است.(480) آرى! آشنایى با رازها و رمزها بهترین وسیله انجام گرفتن آن كار است.

آگاهى دادن

بسیارند كسانى كه از آثار و خطرات خلاف خود آگاهى لازم را ندارند و همین كه مثلاً با خطرات سیگار آشنا شدند، آن را رها مى كنند. اگر مردم دلیل پیدایش بعضى امراض و یا ناهنجاریها و یا كودكان ناقص الخلقه را بدانند و از ابتدا مراقبتهاى لازم را داشته باشند، گرفتار آفات، حوادث و ناگواریها نمى شوند. براى مثال، اگر عروس و داماد در هنگام آمیزش جنسى یك سرى دستورات را مراعات ننمایند، ممكن است در فرزند آنها نقصى پیدا شود كه تا آخر عمر، فرزند و والدین را زجر دهد. جالب اینكه این دستورات در روایات اسلامى آمده است. اى كاش تمام عروسها و دامادها قبل از تشكیل زندكى در كلاسهایى، اطلاعات لازم را فرا مى گرفتند.
یك آشپز دانا از پوست پرتغال بهترین مربا مى سازد؛ ولى آشپز ناآگاه بهترین جنس را خراب مى كند.
یك راننده مكانیك با ماشین ساده اى سفرها مى كند؛ ولى راننده ناآشنا مدرنترین ماشینها را به درّه سقوط مى دهد.
امام رضا علیه السلام فرمود: مسأله مهم مردم، آگاهى است. اگر مردم زیبایى سخنان ما اهل بیت پیامبر را بدانند، به طور قطع طرفدارمان مى شوند.(481)
لذا در حدیث مى خوانیم: خداوند از علما تعهد گرفته است كه جاهلان را آموزش دهند.(482)
راستى، اگر آموزش شنا و رانندگى و حرفه و فن نبود، خطرها و اتلاف سرمایه ها و جانها از كجا سر در مى آورد؟
خاطره
پیامبر اكرم صلى الله علیه و اله با زنى گفتگو مى كرد. شخصى از كنار حضرت عبور كرد. حضرت فرمود: این همسر من است. بهتر آنكه من تو را آگاه كنم تا مبادا فكر دیگرى تو را به گناه وادارد.
این شیوه آگاه سازى پیامبر اكرم (ص) بهترین و ساده ترین راه براى جلوگیرى از سوءظن است.
خاطره
مهمانى به خانه امام باقر (ع) وارد شد و پیش خود فكر كرد: چرا اتاق امام این همه زیبا و مجلّل است؟
امام (ع) متوجه فكر او شد. هنگام خروج از منزل فرمود: فردا نیز نزد ما بیائید.
فرداى آن روز، امام (ع) مهمان را به اتاق ساده دیگرى برد و به او فرمود: اتاق دیروز من از سرمایه همسرم است. او مالك و آزاد است و دوست دارد كه اتاقش زیبا باشد؛ امّا اتاق من، همین است كه سادگى از همه جاى آن پیداست.
این حركت امام براى آگاه سازى افراد ناآگاه، یكى از راههاى جلوگیرى از منكراتى از قبیل سوءظن، تهمت، غیبت و تجمّل گرایى است.
آموزش را ساده ننگریم!
در بیمارستان سوانح، شخصى را دیدم كه تمام بدنش سوخته بود. دلیلش را پرسیدم.
گفتند: این خانم متوجه شد كه نفت چراغ رو به اتمام است. در حال روشنى به چراغ نفت ریخت. چراغ شعله ور شد و لباسهاى خانم كه از مواد نفتى بود، این حادثه را پیش آورد. در حالى كه اگر رادیو و تلویزیون به او آموزش داده بود كه در حال روشن بودن چراغ به آن نفت نریزید، چنین حوادثى رخ نمى داد.
راه دور نرویم. ما براى یك كیلو سبزى كه مصرف مى كنیم، چند بار پول حمل و نقل خاك و گل و آشغال مى دهیم؛ زیرا یك بار كامیون، سبزى را همراه با گِل به شهر و میدان تره بار مى آورد و پول مى گیرد. بار دیگر سبزى فروشها آن را از میدان به محله خود حمل مى كنند و پول مى دهند. بار سوم ما دو كیلو سبزى مى خریم و پس از پاك كردن، یك كیلو آشغال و خاك آن را در سطل زباله مى ریزیم. بار چهارم ماشین شهردارى با مخارج سنگینى همان گل و خاك را با آشغال سبزى به خارج از شهر حمل مى كند. توجه كنید كه در یك كیلو سبزى، ما چهار پول حمل و نقل آشغال و گل و خاك مى دهیم. ولى با یك آموزش، مى توان سبزى را در همان محل رویش و در روستا پاك كرد و در نایلون گذاشت و آنچه را كه مصرفى است به مراكز فروش حمل كرد. به این شكل، عده زیادى از افراد بى كار اطراف شهرها مشغول پاك كردن سبزى مى شوند و درآمدى به دست مى آورند. این خود خدمتى به هموطنان است. فكر مى كنم كه آب خوردن و راه رفتن و ناخن گرفتن و تمام مسائل ساده و جزئى نیز نیاز به آموزش دارد تا هم بودجه كمترى مصرف شود و هم منافع دیگرى داشته باشد.
امروز در دانشگاهها سمینارهاى بهره ورى و بهینه سازى تشكیل مى شود. هدف همه آنها این است كه به مردم آگاهى داده شود كه مى توان از امكانات كم، بهره هاى زیادى برد. در نهى از منكر، مهمترین گام، آگاه كردن مردم از خطرات مفاسد است.

آسان سازى

گاهى افراد گناهكار خیال مى كنند كه ترك گناه و یا انجام فلان معروف برایشان مشكل است. یكى از راههاى امر به معروف و نهى از منكر آن است كه ما كار را امكانپذیر و شدنى قلمداد كنیم و به مردم بگوئیم: انجام دادن معروف، كار آسانى است.
حتى مى توانیم نمونه هایى بیاوریم؛ براى مثال:
1 - مگر فلانى در بزرگسالى به سراغ آموزش نرفت؟ او الان مى تواند بخواند و بنویسد.
2 - مگر فلانى از تو ناتوانتر نبود؟ اما به حج رفت و برگشت.
3 - مگر فلان سیگارى یا تریاكى، بالاخره ترك اعتیاد نكرد.
4 - مگر فلانى كه دختر یا پسرش را زود به ازدواج درآورد، خیر ندید؟
5 - مگر فلانى كه هسمر خود را از فامیل گمنام برگزید، زندگى خوشى ندارد.
6 - مگر فلانى كه ازدواج آسان كرد، ضرر دید؟
به هر حال، افرادى گرفتار منكراتى هستند و خیال مى كنند كه نمى توانند از آن منكرات دست بكشند، مثلاً مى گویند: ما مدتهاست كه این گونه اصلاح صورت خود را انجام مى دهیم.
یا: یك عمر با فلانى رفیق بوده ایم.
یا: ما با فلان گناهكار شركت داریم؛ بیعت كرده ایم؛ هم قسم شده ایم.
یا: به همه گفته ام كه قصدم چنین و چنان است. حالا بر عكس بگویم كه این كار زشت است؟
در قرآن و روایات، نمونه هایى به چشم مى خورد كه انسان اگر اراده داشته باشد، همه چیز براى او آسان مى شود. همسر فرعون در كاخ طاغوت حامى موسى بود. ساحرانى كه براى مبارزه با موسى آمده بودند، یكباره از طرفداران موسى شدند. بیان الگوها و نمونه ها، آسان سازى ترك منكرات و انجام معروفها از طریق نقل تاریخ و فیلمهایى كه ساخته مى شود، یكى از شیوه هاست.