امر به معروف و نهی از منکر

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

وعده و وعید

كى از راه هاى امر به معروف و نهى از منكر، بیان وعده هاى اولیاى خداست. از آنجا كه انسان براى انجام هر كار معروف و یا ترك هر كار منكرى نیاز به انگیزه دارد، این وعده ها مى تواند یكى از بهترین انگیزه ها باشد. انبیا به مردم مى گفتند: شما از راه انحراف خود دست بردارید و استغفار كنید! خداوند شما را بنحو خوبى كامیاب مى كند.(471)
امام كاظم علیه السلام مى فرمود: من بهشت و شفاعت را براى على بن یقطین ضمانت مى كنم.
رسول اكرم صلى الله علیه و اله به كسى كه به بهانه سر زدن به درختش مزاحم صاحب باغ و زن و بچه او مى شد، فرمود: اگر این یك درخت خود را به او بفروشى، من براى تو بهشت را ضمانت مى كنم. ولى او نپذیرفت.
امام صادق علیه السلام به كسى كه در دستگاه بنى امیه موقعیتى داشت و اموالى جمع كرده بود، فرمود: اگر توبه و استغفار كنى، من براى تو بهشت را ضمانت مى كنم.
وعیدها نیز در ترك منكر نقش مهمى دارند. قرآن مى فرماید: كسانى كه از طاغوتها پیروى مى كنند، هم در دنیا به قهر و لعنت خداوند گرفتار مى شوند و هم در آخرت.(472)
كوتاه سخن آنكه، انسان مشمول دعاى اولیاى خدا یا نفرین آن بزرگواران باشد، در حركاتش بسیار مؤثر است.
حضرت على علیه السلام در خطبه 24 نهج البلاغه مى فرماید: اگر شما در راه خدا باشید و به وظیفه الهى خود عمل كنید در دنیا هم به كامیابى نرسید، من در قیامت ضامن رستگارى شما هستم.(473)

شیوه هاى آموزشى

كسى كه امر و نهى مى كند، اگر رمز و راز امر و نهى خود را بگوید، توفیق بیشترى خواهد داشت. البته، گاهى دلایل و اسرار اوامر و نواهى خداوند پیچیده است؛ گاهى امر و نهى به خاطر آزمایش است؛ گاهى فهم دلیل نیاز به گذشت زمان دارد؛ گاهى هم تسلیم فرمان بودن، خود یك دلیل است.(474)
اما بسیار از اوامر و نواهى بر اساس منطق و دلیلى است كه اگر ما آنها را براى مردم بیان كنیم، زودتر به نتیجه مى رسیم؛ لذا در آیات و روایات به بسیارى از دلائل اشاراتى شده است. از جمله:
دلیل فرمان نماز، یاد خدا بودن است. یاد او یگانه وسیله آرامش دلهاست.(475)
دلیل دیگر نماز، تشكر از خداوند است.(476)
دلیل سوم نماز آن است كه نماز شما را از فحشا و منكر باز مى دارد.(477)
اثر روزه گرفتن، پیدا شدن تقواست.(478)
از بركات جهاد، جلوگیرى از فساد در زمین است كه اگر گروهى با قیام خود جلو ستمگران را نگیرند، زمین به فساد كشیده مى شود.(479)
فلسفه خمس و زكات، محروم زدایى، حمایت از تبلیغات دینى، آزاد كردن اسرا، رسیدگى به ورشكستگان و مأموران زكات و در راه ماندگان، جذب دلهاى دیگران و امثال آن است.
دلیل حج، حضور در صحنه و برخوردارى از منافع زیادى است كه در قرآن به آن اشاره شده است.(480) آرى! آشنایى با رازها و رمزها بهترین وسیله انجام گرفتن آن كار است.

آگاهى دادن

بسیارند كسانى كه از آثار و خطرات خلاف خود آگاهى لازم را ندارند و همین كه مثلاً با خطرات سیگار آشنا شدند، آن را رها مى كنند. اگر مردم دلیل پیدایش بعضى امراض و یا ناهنجاریها و یا كودكان ناقص الخلقه را بدانند و از ابتدا مراقبتهاى لازم را داشته باشند، گرفتار آفات، حوادث و ناگواریها نمى شوند. براى مثال، اگر عروس و داماد در هنگام آمیزش جنسى یك سرى دستورات را مراعات ننمایند، ممكن است در فرزند آنها نقصى پیدا شود كه تا آخر عمر، فرزند و والدین را زجر دهد. جالب اینكه این دستورات در روایات اسلامى آمده است. اى كاش تمام عروسها و دامادها قبل از تشكیل زندكى در كلاسهایى، اطلاعات لازم را فرا مى گرفتند.
یك آشپز دانا از پوست پرتغال بهترین مربا مى سازد؛ ولى آشپز ناآگاه بهترین جنس را خراب مى كند.
یك راننده مكانیك با ماشین ساده اى سفرها مى كند؛ ولى راننده ناآشنا مدرنترین ماشینها را به درّه سقوط مى دهد.
امام رضا علیه السلام فرمود: مسأله مهم مردم، آگاهى است. اگر مردم زیبایى سخنان ما اهل بیت پیامبر را بدانند، به طور قطع طرفدارمان مى شوند.(481)
لذا در حدیث مى خوانیم: خداوند از علما تعهد گرفته است كه جاهلان را آموزش دهند.(482)
راستى، اگر آموزش شنا و رانندگى و حرفه و فن نبود، خطرها و اتلاف سرمایه ها و جانها از كجا سر در مى آورد؟
خاطره
پیامبر اكرم صلى الله علیه و اله با زنى گفتگو مى كرد. شخصى از كنار حضرت عبور كرد. حضرت فرمود: این همسر من است. بهتر آنكه من تو را آگاه كنم تا مبادا فكر دیگرى تو را به گناه وادارد.
این شیوه آگاه سازى پیامبر اكرم (ص) بهترین و ساده ترین راه براى جلوگیرى از سوءظن است.
خاطره
مهمانى به خانه امام باقر (ع) وارد شد و پیش خود فكر كرد: چرا اتاق امام این همه زیبا و مجلّل است؟
امام (ع) متوجه فكر او شد. هنگام خروج از منزل فرمود: فردا نیز نزد ما بیائید.
فرداى آن روز، امام (ع) مهمان را به اتاق ساده دیگرى برد و به او فرمود: اتاق دیروز من از سرمایه همسرم است. او مالك و آزاد است و دوست دارد كه اتاقش زیبا باشد؛ امّا اتاق من، همین است كه سادگى از همه جاى آن پیداست.
این حركت امام براى آگاه سازى افراد ناآگاه، یكى از راههاى جلوگیرى از منكراتى از قبیل سوءظن، تهمت، غیبت و تجمّل گرایى است.
آموزش را ساده ننگریم!
در بیمارستان سوانح، شخصى را دیدم كه تمام بدنش سوخته بود. دلیلش را پرسیدم.
گفتند: این خانم متوجه شد كه نفت چراغ رو به اتمام است. در حال روشنى به چراغ نفت ریخت. چراغ شعله ور شد و لباسهاى خانم كه از مواد نفتى بود، این حادثه را پیش آورد. در حالى كه اگر رادیو و تلویزیون به او آموزش داده بود كه در حال روشن بودن چراغ به آن نفت نریزید، چنین حوادثى رخ نمى داد.
راه دور نرویم. ما براى یك كیلو سبزى كه مصرف مى كنیم، چند بار پول حمل و نقل خاك و گل و آشغال مى دهیم؛ زیرا یك بار كامیون، سبزى را همراه با گِل به شهر و میدان تره بار مى آورد و پول مى گیرد. بار دیگر سبزى فروشها آن را از میدان به محله خود حمل مى كنند و پول مى دهند. بار سوم ما دو كیلو سبزى مى خریم و پس از پاك كردن، یك كیلو آشغال و خاك آن را در سطل زباله مى ریزیم. بار چهارم ماشین شهردارى با مخارج سنگینى همان گل و خاك را با آشغال سبزى به خارج از شهر حمل مى كند. توجه كنید كه در یك كیلو سبزى، ما چهار پول حمل و نقل آشغال و گل و خاك مى دهیم. ولى با یك آموزش، مى توان سبزى را در همان محل رویش و در روستا پاك كرد و در نایلون گذاشت و آنچه را كه مصرفى است به مراكز فروش حمل كرد. به این شكل، عده زیادى از افراد بى كار اطراف شهرها مشغول پاك كردن سبزى مى شوند و درآمدى به دست مى آورند. این خود خدمتى به هموطنان است. فكر مى كنم كه آب خوردن و راه رفتن و ناخن گرفتن و تمام مسائل ساده و جزئى نیز نیاز به آموزش دارد تا هم بودجه كمترى مصرف شود و هم منافع دیگرى داشته باشد.
امروز در دانشگاهها سمینارهاى بهره ورى و بهینه سازى تشكیل مى شود. هدف همه آنها این است كه به مردم آگاهى داده شود كه مى توان از امكانات كم، بهره هاى زیادى برد. در نهى از منكر، مهمترین گام، آگاه كردن مردم از خطرات مفاسد است.