امر به معروف و نهی از منکر

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

گروه هاى ویژه

گرچه امر به معروف و نهى از منكر بر همه مردان و زنان مؤمن واجب است، ولى از گروه هایى، بیشتر خواسته شده است.
1 - انبیاء ؛
از جمله وظایف انبیا، امر به معروف و نهى از منكر است.(382)
قرآن اولین وظیفه انبیا را امر به معروف و نهى از منكر دانسته است؛ یَأْمُرهُم بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَر(383) بعد، مسائل دیگر را بیان كرده است؛ چون اولین معروف، یكتاپرستى و اولین منكر، طاغوت پرستى است؛ اَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الّطاغُوت.(384)
2 - ائمه معصومین ؛
امام حسین (ع) در برابر سخنان برادرش محمد حنفیه كه مى گفت به طرف عراق نروید! فرمود: مى خواهم امر به معروف و نهى از منكر كنم تا به روش جدم رسول خدا عمل كرده باشم.(385)
3 - علما و دانشمندان ؛
قرآن مى فرماید: چرا علما؛ مردم را از حرام خوارى و حرام گویى باز نمى دارند؟(386)
حضرت على علیه السلام فرمود: دلیل هلاكت اقوام، قبل این بود كه گروهى گناه مى كردند و علما ساكت بودند؛ و لم ینههم الربانیون و الاحبار.(387)
قرآن مى فرماید : چرا خردمندان و برجستگان جامعه، مردم را از فساد باز نمى دارند؟(388)
حضرت على علیه السلام در سخنرانى خود فرمود: خداوند از علما خواست كه در برابر پرخورى ظالم و گرسنگى مظلوم غیرت به خرج دهند.(389)
هرگاه بدعت (و منكرى) پیدا شد، بر دانشمندان واجب است كه علم خود را اظهار كنند، و گرنه لعنت خدا بر آنان باد.
امیر مؤمنان مى فرماید : خداوند، افراد سفیه را به خاطر گناه و افراد عاقل و دانا را به خاطر ترك نهى از منكر، از رحمت خود دور كند!(390)
4 - مسؤولان حكومتى ؛
قرآن مى فرماید : نشانه جكومت صالحان و كسانى كه قدرت و امكانات به آنان دادیم آن است كه در زمین ، اقامه نماز مى كنند، زكات مى پردازند و امر به معروف و نهى از منكر مى كنند.(391)
آرى! حكومت اسلامى باید از هر گونه حمایت از آمران به معروف دریغ نكند. باید بطور مستقیم و با در دست داشتن امكانات تبلیغاتى و فرهنگى و هنرى و اقتصادى و نظامى جلو منكرات را بگیرد و مراكز فحشا را ببندد؛ به حساب مفسدین برسد و مقررات گناه خیز را حذف كند.
5 - والدین ؛
قرآن مى فرماید : خود و اهل خود را از آتش دوزخى كه آتش گیران آن انسان و سنگ است، حفظ كنید!(392)
از امام علیه السلام سؤال شد : چگونه آنان را از آتش حفظ كنیم ؟
فرمود : آنان را امر به معروف و نهى از منكر كن!(393)
6 - بزرگان جامعه ؛
امام صادق علیه السلام در نامه اى به یاران خود نوشت : حتماً بزرگان و پیرمردان و قدرتمندان شما نسبت به جاهلان ریاست طلب از خود عطوفتى نشان دهند و دست كسانى را كه تجربه اى ندارند، بگیرند؛ و گرنه نفرین و لعنت به همه آنان خواهد رسید.(394)
امام صادق علیه السلام به یكى از یاران خود فرمود : به طور قطع، گناه نابخردان شما بر عهده علماى شماست. چرا وقتى یكى از شما كار خلافى مى كند كه به خاطر آن به ما آزار مى رسد و ما را در پیش مردم معیوب مى كند، به سراغش نمى روید و با نرمى او را مخاطب قرار نمى دهید و موعظه اش نمى كنید؟ و او همچنان به یاوه سرایى خود ادامه مى دهد و ما را در جامعه تحقیر مى كند و شما هم ساكت مى مانید.
یار امام گفت : «مردم حرف ما را نمى پذیرند و از ما پیروى نمى كنند.»
امام فرمود : «اگر شما گفتید و آنان گوش ندادند، وظیفه دیگرى دارید و آن این است كه با آنان قطع رابطه كنید و در مجالسشان شركت نكنید!»(395) پس، وظیفه اول علما، رفتن به سراغ سفها و موعظه است. اگر نپذیرفتند، متاركه است. گلایه امام در این بود كه چرا علما به مرحله اول وظیفه خود عمل نمى كنند؟
در حدیث مى خوانیم :
خداوند به جبرئیل وحى كرد : «فلان منطقه را به خاطر جنایاتى كه دارند، هلاك كن!»
جبرئیل از خداوند عفو یك زاهد را درخواست كرد؛ ولى خطاب رسید: «او را نیز هلاك كن!»
جبرئیل علت هلاك عابد را مى پرسد. خداوند فرمود : «من به او امكانات دادم و او را بر مردم قدرت دادم؛ ولى او در راه امر به معروف و نهى از منكر از امكانات و قدرت خود استفاده نكرد.(396)
گرچه امر به معروف و نهى از منكر وظیفه عمومى است، امّا گروه ویژه اى نیز لازم است تا با داشتن امكانات و قدرت به این وظیفه عمل، و از عموم مردم نیز حمایت كند.
در سوره آل عمران مى خوانیم : «وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ اُمَّةٌ یَدْعُون اِلىَ الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ»(397)؛ از شما مسلمانان، گروهى باید باشند كه به این وظیفه عمل كنند. درست مانند ماشینى كه خلاف مى رود، هم وظیفه همه ماشینهاست كه از طریق بوق و چراغ زدن به او بفهمانند كه خلاف مى روى و هم وظیفه پلیس است كه با هشدار و جریمه و قدرت راننده را تنبیه كند.
مراحل امر به معروف و نهى از منكر
امر به معروف و نهى از منكر چند مرحله دارد :
1 - مرحله قلبى كه هر مسلمانى از كار خلاف در دل خود متنفر باشد و كارهاى خوب را تشویق و حمایت كند. این حمایت قلبى در هر شرایطى لازم است.
2 - مرحله گفتارى كه وظیفه عموم مردم و در شرایط عادى است.
3 - مرحله برخورد انقلابى كه در آیه 41 سوره حج مى خوانیم :
«اَلَّذِینَ اِنْ مَكَّنّاهُمْ فِى اْلاَرْضِ اَقامُواالصَّلوةَ وَ اتَوا الزَّكوةَ وَ اَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوا عَنِ الْمُنْكَر»(398)
مؤمنان همین كه در زمین قدرت به دست گرفتند، نماز به پا مى دارند، زكات مى پردازند و امر به معروف و نهى از منكر مى كنند.
در این آیه، امر و نهى همراه با قدرت و امكانات است (مَكَّنّاهُمْ فِى اْلاَرْض).

اهمیت شیوه ها

پیامبر اكرم صلى الله علیه و اله فرمود: «هر كسى امر بمعروف مى كند، باید شیوه اش نیز معروف باشد».(399)
هر گناهى كه از فردى سر مى زند، ممكن است به دلیلى باشد. همان گونه كه یك دردسر ممكن است از چند ریشه سرچشمه بگیرد؛ براى مثال، خانمى بدحجاب است. امكان دارد كه این عمل او دلایلى داشته باشد؛ از جمله :
1 - مسأله حجاب را نمى داند و فكر مى كند كه عیبى ندارد.
2 - فلسفه حجاب و آثار شوم بى بندوبارى را نمى داند.
3 - كمبودى دارد كه مى خواهد خود را مطرح كند.
4 - طبق هوى و هوس و میل عمل مى كند.
5 - مى خواهد از سایر بدحجابها عقب نماند.
6 - مادر و خواهر و دوستانش بدحجابند.
7 - مى خواهد با نظامى كه طرفدار حجاب است، مخالفت كند.
8 - تبلیغات سوء در او اثر گذاشته است.
9 - فكر مى كند بى حجابى، رمز ترقى و روشنفكرى است.
10 - مى خواهد با دیگران فرقى داشته باشد.
11 - فكر مى كند كه بدحجابى گناه ساده اى است و لطمه اى به كسى نمى زند. كسانى كه مى خواهند منكر بدحجابى را نهى كنند، باید همه این ریشه ها را بررسى كنند و براى هر یك نسخه خاصى بنویسند.
در اینجا، معلوم مى شود كه نهى از منكر علاوه بر وظیفه عمومى، یك كار تخصصى است و نیاز به كارشناسى علمى، روانى، اجتماعى، تبلیغى و هنرى دارد. آمرین به معروف و ناهیان از منكر باید از دانشمندان، متفكران، مصلحان و دلسوزان جامعه باشند. اگر مشاهده مى كنیم كه گاهى نهى از منكرها بى اثر است، گناه را تنها به گردن خلافكار نیندازیم؛ زیرا گاهى شیوه هاى واحد براى دردهاى متنوع، مثل نسخه واحد براى مرضهاى گوناگون است و شفابخش نخواهد بود.
بد نیست درباره تنوع در برخورد نیز حدیث جالبى نقل كنم:
قرآن در سوره بقره، آیه 189 مى فرماید: نیكى در این نیست كه از بى راهه به خانه ها وارد شوید. نیكى در تقوى و در این است كه از در خانه ها و راه آن وارد شوید.
این آیه ضمن اینكه این عقیده خرافى را كه: در حال احرام در سفر حج از پشت خانه ها وارد مى شوند را رد مى كند، نیز مى گوید كه هركارى راهى دارد؛ زمانى دارد؛ مكانى دارد؛ رهبرى دارد؛ شیوه اى دارد و در انجام كارها باید شرایط را در نظر گرفت. اكنون برویم به سراغ روایات جالب:
1 - امام باقر علیه السلام در ذیل این آیه مى فرماید: خانه ها را از راهش وارد شوید؛ یعنى هر كارى را از راهش انجام دهید! (براى هر دردى، نسخه اى خاص لازم است. براى هر منكرى، شیوه اى مخصوص و برخورد ویژه اى لازم است).
2 - امام رضا علیه السلام فرمود: هر كسى كارى را از شیوه خودش وارد شود، لغزشى پیدا نخواهد كرد و اگر لغزشى رخ دهد، حیله ها و شیطنت ها او را خوار نخواهد كرد.(400)
3 - امام جواد علیه السلام فرمود: كسى كه راه كار را نداند، ریشه هاى ناشناخته كار او را در انجام فلج خواهد كرد.(401)

شیوه ها

نتیجه این روایات در بحث ما آن است كه براى هر معروف و منكرى، از هر شخصى در هر مكانى و هر زمانى، شیوه اى خاص لازم است كه اگر مراعات نشود، امكان دارد اثر منفى دهد.
همان گونه كه براى هر كارى شیوه اى است، امكان دارد براى یك كار شیوه هاى زیادى باشد. براى مثال، یكى از معروفهایى كه در قرآن و روایات روى آن تأكید فراوانى شده، كمك به مردم و انفاق است. قرآن براى اینكه این معروف را در مردم احیا كند، شیوه هاى متعددى به كاربرده است؛ از جمله:
1 - دنیا كم است(402) و تو انسان و جانشین خدایى.(403) حیف است كه تو اسیر دنیا شوى.(404) در این شیوه، قرآن با معرفى جایگاه انسان كه خلیفه خداست و جایگاه دنیا كه متاع قلیل است، انسان را آماده انفاق مى كنند.
2 - اگر مالى را در راه خدا بدهى، سایر اموال تو بیمه خواهد شد. بنابراین، ضرر نمى كنى.(405)
3 - اگر به فقرا كمك نكنى، اموال تو نابود خواهد شد؛ زیرا آه فقرا یا یورش محرومان مالكیت تو را متزلزل خواهد كرد.(406)
4 - اگر چیزى را در راه خدا بدهى، خداوند جاى آن را پر خواهد كرد. این وعده در قرآن آمده است.(407)
5 - كسانى كه كمك نكردند، در آب و خاك غرق شدند. نگاهى به تاریخ فرعون و قارون آن را ثابت مى كند.(408)
6 - افرادى براحتى در راه خدا ایثار كردند.(409) تو چرا عقب ماندى. انسان در كمالات باید در حال مسابقه و رقابت باشند.
7 - مثال مالى كه انفاق مى شود، مثال دانه اى است كه در زمین كاشته مى شود و از آن هفت خوشه بیرون آید كه در هر خوشه، صد دانه است.(410)
8 - اموالى كه در دنیا گنج مى شوند و به فقرا كمك نمى شوند، در قیامت داغ مى كنند. و بر پیشانى و پهلوى سرمایه داران مى گذارند و به آنان خطاب مى شود: این همان چیزى است كه در دنیا اندوخته بودید.(411)
تمام تعبیرات فوق كه برخاسته از آیات قرآنى است، شیوه به تمكین درآوردن مردم براى انفاق به فقراست.