امر به معروف و نهی از منکر

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

تدابیر عملى براى امر به معروف و نهى از منكر

زندگى ماشینى و برقى به بسیارى از كارها سرعت بخشیده است و انسانها معمولاً وقت زیادى دارند. براى ایام فراغت اگر تدابیر صحیحى اندیشیده نشود، زمینه خلافكارى زیادى پیش مى آید. به چند تدبیر خوب و سازنده توجه بفرمایید:
1 . ایجاد نمایشگاههاى علمى و هنرى و صنعتى و بازدیدهاى سازنده؛
2 . ایجاد مسابقات ورزشى و علمى؛
3 . ایجاد تنوع در آموزشهاى زبان، كامپیوتر، شنا، خوشنویسى، مقاله نویسى و ... ؛
4 . ایجاد كارگاههایى كه در آن بتوان از نیروهاى پاره وقت استفاده تولیدى كرد و سودى به افراد رساند؛
5 . تولید كتاب براى سنین مختلف سطوح متنوع و توسعه دادن كتابخانه ها؛
6 . رونق دادن به مساجد از جهت برگزارى برنامه هاى مفید، نماز به وقت تأمین نظافت و ... ؛
7 . پخش فیلمهاى مفید؛
8 . هنر آموزى و تبلیغ این شعار كه: «هر فرد یك هنر و یك شغل بازویى»؛
9 . توسعه دادن فرهنگ قصه؛
10 . تلخیص كتاب هاى مفصل و روان نویسى آنها، چاپ آنها در انواع قطعها وكاغذها با نرخهاى متفاوت؛
11 . آشنایى با مفاخر؛ بخصوص نسل هر منطقه با رجال همان منطقه؛
12 . شركت و تماشاى مانورهاى رزمى؛
13 . تبلیغ در مورد پیاده روى كه بهترین، عمومى ترین و ارزان ترین ورزش است و بدون وسیله براى هر كس و در هر جایى امكان دارد.
شما هم مى توانید نظریاتى اضافه كنید. براى تدابیر عملى، هر وزارتخانه اى مى تواند براى فرزندان كارمندان خود بودجه اى در نظر بگیرد و از امكانات وزارتخانه با توجه به مسائل شرعى و قانونى، به منظور پر كردن ایام فراغت فرزندان پرسنل خود برنامه ریزى كند.
وظایف حكومت در امر به معروف و نهى از منكر مخصوص به چند نمونه نیست. جكومت وظیفه دارد معروف هاى سیاسى اجتماعى را احیا و از منكرات اقتصادى اجتماعى جلوگیرى كند.
به نمونه هایى نیز توجه فرمایید :
- كنترل نرخها و جلوگیرى از هرج و مرج بازار؛
- جلوگیرى از واسطه هاى كاذب كه وسیله اى براى گران شدن جنس است؛
- نظارت بر قراردادها و جلوگیرى از سوء استفاده هایى كه در تنظیم اسناد قراردادها مى شود.
- دقت در توزیع عادلانه، حفظ بیت المال و شناسایى امین ترین افراد براى سپردن بیت المال به آنها.
- نظارت كامل بر پخت نان كه اگر نباشد، بخش مهمى از نانها هدر مى رود واسراف مى شود.
- استفاده بهینه از منابع طبیعى.
- ایجاد شغل مفید براى بیكاران و آموزش دادن كارگران ساده براى بهتر نتیجه گرفتن از منابع طبیعى و فنى؛ زیرا اشتغال، بزرگترین معروف و بیكارى زمینه انواع منكرات است.
- آماده كردن و در اختیار گذاشتن وسیله رفت و برگشت براى رفتن عموم مردم به مكانهایى كه رشد مردم در آنهاست.
- نامگذارى میادین و خیابانها به نام افرادى كه باید نامشان در تاریخ زنده بماند.
- جلوگیرى از گداهاى تن پرور.
- ایجاد محل مناسب براى اقامه نماز در تمام مراكز پر جمعیت.
- پخش صداى اذان از تمام مراكز دولتى.
- برگزارى جلسات پند و موعظه براى كارمندان، هشدار، و نظارت كامل بر حسن اجراى امور، توجه به حالات روحى، جلوگیرى از آمارهاى خلاف، رقابت هاى منفى و غرورهاى بى محتوا و یا باندبازیهاى مخرب.
- تحقیر و تضعیف افراد خلافكار و ترویج افكار و عادات سالم، بالا بردن سطح آگاهى عمومى از طرق مختلف.
- جهت الهى، معنوى و فرهنگى دادن به تمام تلاشها، طرحها و پروژه هاى عمرانى، درمانى و خدماتى و غافل نشدن از اصول و ارزشها.
- قطع كردن دست ظالمان و متجاوزان به آب و خاك و ناموس و مال مردم و برخورد شدید با آنها.
- قرار دادن عیون و بازرسین در تار و پود نظام، براى جلوگیرى از هر گونه توطئه سیاسى یا سوء قصد ها.
- شركت مسؤولان بلند مرتبه در صف اول جماعات، خود از وظایف مسؤولان حكومتى است كه خود وسیله احیاى معروف است.
- نصب تابلوهاى زیبا همراه با تذكرات كوتاه و مفید در جاى جاى كشور.
- تشویق افراد و عناصر برجسته و تنبیه افراد فاسد.
- سپردن پست هاى حساس به مؤمنان كاردان و عزل عناصر نااهل.
و صدها نمونه دیگر كه مى توان به عنوان وظایف دولت ذكر كرد.

گروه هاى ویژه

گرچه امر به معروف و نهى از منكر بر همه مردان و زنان مؤمن واجب است، ولى از گروه هایى، بیشتر خواسته شده است.
1 - انبیاء ؛
از جمله وظایف انبیا، امر به معروف و نهى از منكر است.(382)
قرآن اولین وظیفه انبیا را امر به معروف و نهى از منكر دانسته است؛ یَأْمُرهُم بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَر(383) بعد، مسائل دیگر را بیان كرده است؛ چون اولین معروف، یكتاپرستى و اولین منكر، طاغوت پرستى است؛ اَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الّطاغُوت.(384)
2 - ائمه معصومین ؛
امام حسین (ع) در برابر سخنان برادرش محمد حنفیه كه مى گفت به طرف عراق نروید! فرمود: مى خواهم امر به معروف و نهى از منكر كنم تا به روش جدم رسول خدا عمل كرده باشم.(385)
3 - علما و دانشمندان ؛
قرآن مى فرماید: چرا علما؛ مردم را از حرام خوارى و حرام گویى باز نمى دارند؟(386)
حضرت على علیه السلام فرمود: دلیل هلاكت اقوام، قبل این بود كه گروهى گناه مى كردند و علما ساكت بودند؛ و لم ینههم الربانیون و الاحبار.(387)
قرآن مى فرماید : چرا خردمندان و برجستگان جامعه، مردم را از فساد باز نمى دارند؟(388)
حضرت على علیه السلام در سخنرانى خود فرمود: خداوند از علما خواست كه در برابر پرخورى ظالم و گرسنگى مظلوم غیرت به خرج دهند.(389)
هرگاه بدعت (و منكرى) پیدا شد، بر دانشمندان واجب است كه علم خود را اظهار كنند، و گرنه لعنت خدا بر آنان باد.
امیر مؤمنان مى فرماید : خداوند، افراد سفیه را به خاطر گناه و افراد عاقل و دانا را به خاطر ترك نهى از منكر، از رحمت خود دور كند!(390)
4 - مسؤولان حكومتى ؛
قرآن مى فرماید : نشانه جكومت صالحان و كسانى كه قدرت و امكانات به آنان دادیم آن است كه در زمین ، اقامه نماز مى كنند، زكات مى پردازند و امر به معروف و نهى از منكر مى كنند.(391)
آرى! حكومت اسلامى باید از هر گونه حمایت از آمران به معروف دریغ نكند. باید بطور مستقیم و با در دست داشتن امكانات تبلیغاتى و فرهنگى و هنرى و اقتصادى و نظامى جلو منكرات را بگیرد و مراكز فحشا را ببندد؛ به حساب مفسدین برسد و مقررات گناه خیز را حذف كند.
5 - والدین ؛
قرآن مى فرماید : خود و اهل خود را از آتش دوزخى كه آتش گیران آن انسان و سنگ است، حفظ كنید!(392)
از امام علیه السلام سؤال شد : چگونه آنان را از آتش حفظ كنیم ؟
فرمود : آنان را امر به معروف و نهى از منكر كن!(393)
6 - بزرگان جامعه ؛
امام صادق علیه السلام در نامه اى به یاران خود نوشت : حتماً بزرگان و پیرمردان و قدرتمندان شما نسبت به جاهلان ریاست طلب از خود عطوفتى نشان دهند و دست كسانى را كه تجربه اى ندارند، بگیرند؛ و گرنه نفرین و لعنت به همه آنان خواهد رسید.(394)
امام صادق علیه السلام به یكى از یاران خود فرمود : به طور قطع، گناه نابخردان شما بر عهده علماى شماست. چرا وقتى یكى از شما كار خلافى مى كند كه به خاطر آن به ما آزار مى رسد و ما را در پیش مردم معیوب مى كند، به سراغش نمى روید و با نرمى او را مخاطب قرار نمى دهید و موعظه اش نمى كنید؟ و او همچنان به یاوه سرایى خود ادامه مى دهد و ما را در جامعه تحقیر مى كند و شما هم ساكت مى مانید.
یار امام گفت : «مردم حرف ما را نمى پذیرند و از ما پیروى نمى كنند.»
امام فرمود : «اگر شما گفتید و آنان گوش ندادند، وظیفه دیگرى دارید و آن این است كه با آنان قطع رابطه كنید و در مجالسشان شركت نكنید!»(395) پس، وظیفه اول علما، رفتن به سراغ سفها و موعظه است. اگر نپذیرفتند، متاركه است. گلایه امام در این بود كه چرا علما به مرحله اول وظیفه خود عمل نمى كنند؟
در حدیث مى خوانیم :
خداوند به جبرئیل وحى كرد : «فلان منطقه را به خاطر جنایاتى كه دارند، هلاك كن!»
جبرئیل از خداوند عفو یك زاهد را درخواست كرد؛ ولى خطاب رسید: «او را نیز هلاك كن!»
جبرئیل علت هلاك عابد را مى پرسد. خداوند فرمود : «من به او امكانات دادم و او را بر مردم قدرت دادم؛ ولى او در راه امر به معروف و نهى از منكر از امكانات و قدرت خود استفاده نكرد.(396)
گرچه امر به معروف و نهى از منكر وظیفه عمومى است، امّا گروه ویژه اى نیز لازم است تا با داشتن امكانات و قدرت به این وظیفه عمل، و از عموم مردم نیز حمایت كند.
در سوره آل عمران مى خوانیم : «وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ اُمَّةٌ یَدْعُون اِلىَ الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ»(397)؛ از شما مسلمانان، گروهى باید باشند كه به این وظیفه عمل كنند. درست مانند ماشینى كه خلاف مى رود، هم وظیفه همه ماشینهاست كه از طریق بوق و چراغ زدن به او بفهمانند كه خلاف مى روى و هم وظیفه پلیس است كه با هشدار و جریمه و قدرت راننده را تنبیه كند.
مراحل امر به معروف و نهى از منكر
امر به معروف و نهى از منكر چند مرحله دارد :
1 - مرحله قلبى كه هر مسلمانى از كار خلاف در دل خود متنفر باشد و كارهاى خوب را تشویق و حمایت كند. این حمایت قلبى در هر شرایطى لازم است.
2 - مرحله گفتارى كه وظیفه عموم مردم و در شرایط عادى است.
3 - مرحله برخورد انقلابى كه در آیه 41 سوره حج مى خوانیم :
«اَلَّذِینَ اِنْ مَكَّنّاهُمْ فِى اْلاَرْضِ اَقامُواالصَّلوةَ وَ اتَوا الزَّكوةَ وَ اَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوا عَنِ الْمُنْكَر»(398)
مؤمنان همین كه در زمین قدرت به دست گرفتند، نماز به پا مى دارند، زكات مى پردازند و امر به معروف و نهى از منكر مى كنند.
در این آیه، امر و نهى همراه با قدرت و امكانات است (مَكَّنّاهُمْ فِى اْلاَرْض).

اهمیت شیوه ها

پیامبر اكرم صلى الله علیه و اله فرمود: «هر كسى امر بمعروف مى كند، باید شیوه اش نیز معروف باشد».(399)
هر گناهى كه از فردى سر مى زند، ممكن است به دلیلى باشد. همان گونه كه یك دردسر ممكن است از چند ریشه سرچشمه بگیرد؛ براى مثال، خانمى بدحجاب است. امكان دارد كه این عمل او دلایلى داشته باشد؛ از جمله :
1 - مسأله حجاب را نمى داند و فكر مى كند كه عیبى ندارد.
2 - فلسفه حجاب و آثار شوم بى بندوبارى را نمى داند.
3 - كمبودى دارد كه مى خواهد خود را مطرح كند.
4 - طبق هوى و هوس و میل عمل مى كند.
5 - مى خواهد از سایر بدحجابها عقب نماند.
6 - مادر و خواهر و دوستانش بدحجابند.
7 - مى خواهد با نظامى كه طرفدار حجاب است، مخالفت كند.
8 - تبلیغات سوء در او اثر گذاشته است.
9 - فكر مى كند بى حجابى، رمز ترقى و روشنفكرى است.
10 - مى خواهد با دیگران فرقى داشته باشد.
11 - فكر مى كند كه بدحجابى گناه ساده اى است و لطمه اى به كسى نمى زند. كسانى كه مى خواهند منكر بدحجابى را نهى كنند، باید همه این ریشه ها را بررسى كنند و براى هر یك نسخه خاصى بنویسند.
در اینجا، معلوم مى شود كه نهى از منكر علاوه بر وظیفه عمومى، یك كار تخصصى است و نیاز به كارشناسى علمى، روانى، اجتماعى، تبلیغى و هنرى دارد. آمرین به معروف و ناهیان از منكر باید از دانشمندان، متفكران، مصلحان و دلسوزان جامعه باشند. اگر مشاهده مى كنیم كه گاهى نهى از منكرها بى اثر است، گناه را تنها به گردن خلافكار نیندازیم؛ زیرا گاهى شیوه هاى واحد براى دردهاى متنوع، مثل نسخه واحد براى مرضهاى گوناگون است و شفابخش نخواهد بود.
بد نیست درباره تنوع در برخورد نیز حدیث جالبى نقل كنم:
قرآن در سوره بقره، آیه 189 مى فرماید: نیكى در این نیست كه از بى راهه به خانه ها وارد شوید. نیكى در تقوى و در این است كه از در خانه ها و راه آن وارد شوید.
این آیه ضمن اینكه این عقیده خرافى را كه: در حال احرام در سفر حج از پشت خانه ها وارد مى شوند را رد مى كند، نیز مى گوید كه هركارى راهى دارد؛ زمانى دارد؛ مكانى دارد؛ رهبرى دارد؛ شیوه اى دارد و در انجام كارها باید شرایط را در نظر گرفت. اكنون برویم به سراغ روایات جالب:
1 - امام باقر علیه السلام در ذیل این آیه مى فرماید: خانه ها را از راهش وارد شوید؛ یعنى هر كارى را از راهش انجام دهید! (براى هر دردى، نسخه اى خاص لازم است. براى هر منكرى، شیوه اى مخصوص و برخورد ویژه اى لازم است).
2 - امام رضا علیه السلام فرمود: هر كسى كارى را از شیوه خودش وارد شود، لغزشى پیدا نخواهد كرد و اگر لغزشى رخ دهد، حیله ها و شیطنت ها او را خوار نخواهد كرد.(400)
3 - امام جواد علیه السلام فرمود: كسى كه راه كار را نداند، ریشه هاى ناشناخته كار او را در انجام فلج خواهد كرد.(401)