امر به معروف و نهی از منکر

نویسنده : حجه الاسلام محسن قرائتی

آنجا كه حكومت باید قیام كند

منكرات فردى را افراد نهى مى كنند و منكرات قبیله اى را قبیله ها؛ اما گاهى منكرات در سطح وسیعى مطرح است كه جز با حركت دولت، امكان نهى از آن نیست. براى مثال، حكومتى بر مردمى تجاوز مى كند. و شعله جنگ در میان حكومت و مردم بالا مى گیرد. در اینجا، اگر اصلاح و موعظه و نامه و تذكر كارساز شود، باید كشورهاى اسلامى به پا خیزند و دست به اصلاح بزنند. اگر متجاوز تن به اصلاح و معروف نداد، بر او بشورند و با قیام مسلحانه او را سركوب كنند. این سركوب باید بقدرى محكم و طولانى باشد كه متجاوز، به امر خدا برگردد و به حركتهاى دفعى و سطحى و ایذائى بسنده نكنند.(376)
وظیفه حكومت تنها در این موارد نیست؛ بلكه باید از آمرین به معروف و ناهیان از منكر كه طبق وظیفه فردى نیز تذكر مى دهند، حمایت كرد؛ زیرا اگر خلافكار بداند كه دولت حامى امر به معروف كنندگان است، زودتر و بهتر دست از خلاف بر مى دارد.
همكارى دولت و مردم همیشه كارساز بوده است و هیچ یك به تنهایى توفیق كامل را به دست نخواهند آورد. لذا براى اجراى احكام نورانى اسلام باید حكومت اسلامى در كار باشد؛ وگرنه بسیارى از احكام كه نیاز به قدرت دارد، به زمین خواهد ماند. آرى! ولایت فقیه یك ضرورت براى اجراى احكام الهى است.
سالم سازى محیط
از جمله مواردى كه در انجام معروف و رها كردن منكرات نقش مهمى دارد، وظیفه دولت، شهردارى، سازمانها و ارگانها در سالمسازى محیط است. محیط و جامعه در گرایشهاى فكرى و اخلاقى افراد اثر مى كند. نمونه هایى از قرآن را نقل كنیم :
1 . در تاریخ بنى اسرائیل مى خوانیم: «همین كه با معجزه موسى (ع) از رود نیل گذشتند، گروهى بت پرست را دیدند. فوراً تحت تأثیر قرار گرفتند و از موسى خواستند كه حضرت براى آنان بت قرار دهد تا آنها گِردَش عبادت كنند.»(377)
اگر در جامعه بت باشد، بت پرست هم پیدا مى شود؛ لذا باید جامعه را پاكسازى كرد.
2 . موسى به سامرى گفت: «به خدا سوگند كه گوساله طلایى تو را آتش مى زنم و خاكسترش را به دریا مى ریزیم.»(378)
3 . حضرت ابراهیم یك تنه تبرى به دست گرفت، وارد بتكده شد و همه بت ها را شكست. سپس تبر را به گردن بت بزرگ آویخت.(379)
4 . ماجراى مسجد ضرار ؛ منافقان در مدینه با وجود مسجد پیامبر اكرم (ص)، مسجد دیگرى ساختند تا در سایه نام مسجد، نیروهاى خود را تمركز دهند و با دشمنان خارجى ارتباط برقرار كنند. آنها براى به رسمیت شناخته شدن مسجدشان از پیامبر اكرم (ص) دعوت كردند به امامت خویش، نماز جماعتى در آنجا برگزار كند. حضرت كه در آستانه جنگ تبوك بودند، پاسخ مثبتى ندادند. پس از آنكه رفتند و برگشتند، مردم را براى خراب كردن مسجدى كه مركز تجمع منافقین بود، بسیج كردند. از این ماجرا در قرآن به اشاره ذكر شده است.
از چهار نمونه اى كه از قرآن نقل كردم، مى توان چنین نتیجه گرفت كه براى اجراى نهى از منكر باید ابتدا، مراكز و انسانهاى فتنه خیز را از جامعه حذف كرد؛ زیرا بدون محو كردن آنها، نهى از منكر، مبارزه با معلول و رها كردن علت هاست. نظام و حكومتى كه بنا دارد امر به معروف و نهى از منكر را احیا كند، باید براى سالمسازى محیط گامهایى بردارد؛ از جمله:
1 - تبلیغ در مورد ازدواج آسان و دادن وام ازدواج به جوانها.
2 - تفكیك مراكز دختر و پسر در همه مقاطع تحصیلى، پارك ها، مكانهاى عمومى، بیمارستانها و حتى مراكز خدماتى (تا آنجا كه امكان دارد)؛ تا زنان بتوانند با لباس ساده مشغول به كار شوند و مردان نیز مزاحمتى نداشته باشند.
3 - جلوگیرى از تولید فیلمها، نوارها، كتابهایى كه در آنها زمینه هاى انحراف و فساد و ابتذال زیاد است؛ بخصوص بستن بعضى از شركت ها، بوتیك ها و مؤسسات منحرف و یا جلوگیرى از ارائه لباسها و ...
4 - دقت در گزینش افراد تا مهره هاى وابسته و فتنه گر، میدانى براى رشد افكار خود نداشته باشند. بخشى از این اقدامات بحمدالله در سایه جمهورى اسلامى انجام شده و امید است كه كامل شود.
5 - از آنجا كه حیا مانع بسیارى از گناهان و نداشتن حیا زمینه ساز انواع منكرات است، مسؤولان نظام باید اصل حیا را در تار و پود جامعه مراعات كنند تا میدانى براى رشد خلافكاران پیدا نشود.
از جمله، دولت اجازه ساختن ساختمان هایى را كه ساكنان آن به طور طبیعى حیا را از دست مى دهند، به كسى ندهد. آرى! در ساختمان هایى كه فرد در درون خانه خود همه جاى خانه همسایه را مى بیند، حیایى نمى ماند.
6 - توجه به زمانبندى براى ورود و خروج دختران و پسران در بازدید از موزه ها، آزمایشگاهها، نمایشگاهها؛ یكى از اصول مدیریت كسانى است كه مى خواهند مدیریت آنان بر اساس تقوا باشد.
7 - برنامه ریزى براى پر كردن ایام فراغت جوانان، یكى دیگر از مسائلى است كه در سالمسازى محیط و ترك منكر نقش دارد.
8 - لباس شنا را مى توان طورى طراحى كرد كه ضمن سادگى و سبكى، كوتاه نباشد، در اینجا حدیثى را نقل مى كنم:
امام حسن و امام حسین (ع) كودكانى بودند كه با شلوار بلند وارد فرات شدند. شخصى به آن دو عزیز گفت: «لباس شما خراب شد.»
این دو عزیز در پاسخ او فرمودند: «خراب شدن شلوار بهتر از خراب شدن دین و حیا است.»(380)
9 - اسلام براى سالمسازى محیط، هنرهاى دستى، تربیت كودكان، و مدیریت داخلى را به زن سپرده است و تا حد امكان با سپردن كارهاى مفید در محل آرام خانه، زن را ازخارج شدن بدون دلیل و دور از چشم شوهر نهى فرموده است. البته، هر كجا كه نیاز باشد،به زن اجازه خروج داده است؛ از جمله رفتن به مكه بدون شوهر.
آنچه محیط را فاسد مى كند، رها شدن، ولگردى، بى هدفى است؛ وگرنه اسلام به زن اجازه راهپیمایى، شركت در انتخابات، داشتن استقلال اقتصادى و سیاسى، شركت در عالیترین كنگره هاى علمى، نوشتن انواع مقالات تخصصى و تربیتى و علمى را داده است. قرآن به آشنایى با تاریخ زنان نمونه همچون آشنایى با تاریخ مردان نمونه سفارش كرده است.(381)
قرآن همان طور كه از بعضى از مردان نام برده، ستایش كرده و آنان را الگوى دیگران قرار داده است، همسر فرعون را هم الگوى همه اهل ایمان در طول تاریخ قرار داده است. قرآن با الگو قرار دادن زن فرعون به دنیا ثابت كرد كه زن تحت تأثیر مرد نیست؛ بلكه مى تواند بر خلاف انحرافات شوهر، استقلال فكرى داشته باشد. زن با اینكه در خانه شوهر و سر سفره اوست، اما نیاز اقتصادى در شخصیت او اثر نمى گذارد. نان فرعون را مى خورد، ولى علیه او قیام مى كند. انسان مى تواند جبر محیط و اقتصاد و فشار سیاسى را از بین ببرد؛ حتى اگر در خانه فرعون باشد؛ ولى با همه این مطالب، هر چه اختلاط زن و مرد كمتر باشد، محیط به سلامت نزدیكتر و میدان براى رشد منكرات تنگتر است.
10 - دفع موانع ؛ متأسفانه براى انجام معروف ها آن قدر موانع سر راه است كه انجام معروف را براى عموم مردم مشكل و گاهى غیر ممكن مى كند. به چند مثال توجه فرمایید:
الف ) اگر در ایام امتحانات نسل نو، فیلمهاى پر جاذبه فكر آنان را به خود جلب كند، نتیجه اى جز شكست در امتحانات نخواهد داشت. در اینجا، فیلمها مانع از انجام معروف و تحصیل است كه دولت باید با برنامه ریزى زمانبندى صحیح، زمینه مناسب را فراهم كند.
ب ) اگر شروط ازدواج را بقدرى بالا ببریم كه جوانان نتوانند داماد شوند، این شرطها مانع معروف خواهد بود و این نیز از وظایف حكومت است.
ج ) اگر هنگام نماز اول وقت، اساتید برنامه درسى داشته باشند؛ سرویسهاى آشپزخانه غذا بدهند؛ تلویزیون فیلم نشان بدهد؛ مشترى به فروشنده مراجعه كند؛ به طور قطع همه این برنامه ها مى توانند براى بزرگترین معروف ها (نماز) مانعى باشند.
د ) اگر لباسهاى مبتذل فراوان و ارزان، ولى لباسهاى غیر مبتذل گران یا نایاب باشد، مانع معروف است.
ه ) بسیارى از قوانین دست و پاگیر، كاغذ بازى ادارات و ... از موانع هستند.
و ) اگر از ادامه تحصیل دخترى كه عروسى كرده است، در دبیرستان جلوگیرى كنیم، مانع معروف شده ایم.
ز ) اگر راننده اى كه افتاده اى را از خیابان به بیمارستان مى رساند، بازداشت كنیم، مانع معروف شده ایم.
ح ) اگر براى صدور كتاب هاى مفید به خارج از كشور كرایه سنگینى مقرر كنیم، مانع معروف شده ایم.
ط ) اگر بى دلیل به زیر دستان اخم كنیم، طورى كه از ما بترسند و به جاى حقیقت، دروغ بگویند، مانع معروف شده ایم.
ى ) اگر به خاطر طولانى شدن زمان نماز جماعت، عده اى به مسجد نیایند، مانع معروف شده ایم.
ك ) اگر با توقعات نابجا جلو ازدواج عروس و دامادى را بگیریم و یا آنها را به ریاكارى، وام گیرى، تأخیر در ازدواج واداریم - نظیر آنكه بگوییم: چون فلانى در فامیل از دنیا رفته است، مراسم عروسى باید تا فلان زمان به عقب افتد - همه مانع معروف هستند.

تدابیر عملى براى امر به معروف و نهى از منكر

زندگى ماشینى و برقى به بسیارى از كارها سرعت بخشیده است و انسانها معمولاً وقت زیادى دارند. براى ایام فراغت اگر تدابیر صحیحى اندیشیده نشود، زمینه خلافكارى زیادى پیش مى آید. به چند تدبیر خوب و سازنده توجه بفرمایید:
1 . ایجاد نمایشگاههاى علمى و هنرى و صنعتى و بازدیدهاى سازنده؛
2 . ایجاد مسابقات ورزشى و علمى؛
3 . ایجاد تنوع در آموزشهاى زبان، كامپیوتر، شنا، خوشنویسى، مقاله نویسى و ... ؛
4 . ایجاد كارگاههایى كه در آن بتوان از نیروهاى پاره وقت استفاده تولیدى كرد و سودى به افراد رساند؛
5 . تولید كتاب براى سنین مختلف سطوح متنوع و توسعه دادن كتابخانه ها؛
6 . رونق دادن به مساجد از جهت برگزارى برنامه هاى مفید، نماز به وقت تأمین نظافت و ... ؛
7 . پخش فیلمهاى مفید؛
8 . هنر آموزى و تبلیغ این شعار كه: «هر فرد یك هنر و یك شغل بازویى»؛
9 . توسعه دادن فرهنگ قصه؛
10 . تلخیص كتاب هاى مفصل و روان نویسى آنها، چاپ آنها در انواع قطعها وكاغذها با نرخهاى متفاوت؛
11 . آشنایى با مفاخر؛ بخصوص نسل هر منطقه با رجال همان منطقه؛
12 . شركت و تماشاى مانورهاى رزمى؛
13 . تبلیغ در مورد پیاده روى كه بهترین، عمومى ترین و ارزان ترین ورزش است و بدون وسیله براى هر كس و در هر جایى امكان دارد.
شما هم مى توانید نظریاتى اضافه كنید. براى تدابیر عملى، هر وزارتخانه اى مى تواند براى فرزندان كارمندان خود بودجه اى در نظر بگیرد و از امكانات وزارتخانه با توجه به مسائل شرعى و قانونى، به منظور پر كردن ایام فراغت فرزندان پرسنل خود برنامه ریزى كند.
وظایف حكومت در امر به معروف و نهى از منكر مخصوص به چند نمونه نیست. جكومت وظیفه دارد معروف هاى سیاسى اجتماعى را احیا و از منكرات اقتصادى اجتماعى جلوگیرى كند.
به نمونه هایى نیز توجه فرمایید :
- كنترل نرخها و جلوگیرى از هرج و مرج بازار؛
- جلوگیرى از واسطه هاى كاذب كه وسیله اى براى گران شدن جنس است؛
- نظارت بر قراردادها و جلوگیرى از سوء استفاده هایى كه در تنظیم اسناد قراردادها مى شود.
- دقت در توزیع عادلانه، حفظ بیت المال و شناسایى امین ترین افراد براى سپردن بیت المال به آنها.
- نظارت كامل بر پخت نان كه اگر نباشد، بخش مهمى از نانها هدر مى رود واسراف مى شود.
- استفاده بهینه از منابع طبیعى.
- ایجاد شغل مفید براى بیكاران و آموزش دادن كارگران ساده براى بهتر نتیجه گرفتن از منابع طبیعى و فنى؛ زیرا اشتغال، بزرگترین معروف و بیكارى زمینه انواع منكرات است.
- آماده كردن و در اختیار گذاشتن وسیله رفت و برگشت براى رفتن عموم مردم به مكانهایى كه رشد مردم در آنهاست.
- نامگذارى میادین و خیابانها به نام افرادى كه باید نامشان در تاریخ زنده بماند.
- جلوگیرى از گداهاى تن پرور.
- ایجاد محل مناسب براى اقامه نماز در تمام مراكز پر جمعیت.
- پخش صداى اذان از تمام مراكز دولتى.
- برگزارى جلسات پند و موعظه براى كارمندان، هشدار، و نظارت كامل بر حسن اجراى امور، توجه به حالات روحى، جلوگیرى از آمارهاى خلاف، رقابت هاى منفى و غرورهاى بى محتوا و یا باندبازیهاى مخرب.
- تحقیر و تضعیف افراد خلافكار و ترویج افكار و عادات سالم، بالا بردن سطح آگاهى عمومى از طرق مختلف.
- جهت الهى، معنوى و فرهنگى دادن به تمام تلاشها، طرحها و پروژه هاى عمرانى، درمانى و خدماتى و غافل نشدن از اصول و ارزشها.
- قطع كردن دست ظالمان و متجاوزان به آب و خاك و ناموس و مال مردم و برخورد شدید با آنها.
- قرار دادن عیون و بازرسین در تار و پود نظام، براى جلوگیرى از هر گونه توطئه سیاسى یا سوء قصد ها.
- شركت مسؤولان بلند مرتبه در صف اول جماعات، خود از وظایف مسؤولان حكومتى است كه خود وسیله احیاى معروف است.
- نصب تابلوهاى زیبا همراه با تذكرات كوتاه و مفید در جاى جاى كشور.
- تشویق افراد و عناصر برجسته و تنبیه افراد فاسد.
- سپردن پست هاى حساس به مؤمنان كاردان و عزل عناصر نااهل.
و صدها نمونه دیگر كه مى توان به عنوان وظایف دولت ذكر كرد.

گروه هاى ویژه

گرچه امر به معروف و نهى از منكر بر همه مردان و زنان مؤمن واجب است، ولى از گروه هایى، بیشتر خواسته شده است.
1 - انبیاء ؛
از جمله وظایف انبیا، امر به معروف و نهى از منكر است.(382)
قرآن اولین وظیفه انبیا را امر به معروف و نهى از منكر دانسته است؛ یَأْمُرهُم بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَر(383) بعد، مسائل دیگر را بیان كرده است؛ چون اولین معروف، یكتاپرستى و اولین منكر، طاغوت پرستى است؛ اَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الّطاغُوت.(384)
2 - ائمه معصومین ؛
امام حسین (ع) در برابر سخنان برادرش محمد حنفیه كه مى گفت به طرف عراق نروید! فرمود: مى خواهم امر به معروف و نهى از منكر كنم تا به روش جدم رسول خدا عمل كرده باشم.(385)
3 - علما و دانشمندان ؛
قرآن مى فرماید: چرا علما؛ مردم را از حرام خوارى و حرام گویى باز نمى دارند؟(386)
حضرت على علیه السلام فرمود: دلیل هلاكت اقوام، قبل این بود كه گروهى گناه مى كردند و علما ساكت بودند؛ و لم ینههم الربانیون و الاحبار.(387)
قرآن مى فرماید : چرا خردمندان و برجستگان جامعه، مردم را از فساد باز نمى دارند؟(388)
حضرت على علیه السلام در سخنرانى خود فرمود: خداوند از علما خواست كه در برابر پرخورى ظالم و گرسنگى مظلوم غیرت به خرج دهند.(389)
هرگاه بدعت (و منكرى) پیدا شد، بر دانشمندان واجب است كه علم خود را اظهار كنند، و گرنه لعنت خدا بر آنان باد.
امیر مؤمنان مى فرماید : خداوند، افراد سفیه را به خاطر گناه و افراد عاقل و دانا را به خاطر ترك نهى از منكر، از رحمت خود دور كند!(390)
4 - مسؤولان حكومتى ؛
قرآن مى فرماید : نشانه جكومت صالحان و كسانى كه قدرت و امكانات به آنان دادیم آن است كه در زمین ، اقامه نماز مى كنند، زكات مى پردازند و امر به معروف و نهى از منكر مى كنند.(391)
آرى! حكومت اسلامى باید از هر گونه حمایت از آمران به معروف دریغ نكند. باید بطور مستقیم و با در دست داشتن امكانات تبلیغاتى و فرهنگى و هنرى و اقتصادى و نظامى جلو منكرات را بگیرد و مراكز فحشا را ببندد؛ به حساب مفسدین برسد و مقررات گناه خیز را حذف كند.
5 - والدین ؛
قرآن مى فرماید : خود و اهل خود را از آتش دوزخى كه آتش گیران آن انسان و سنگ است، حفظ كنید!(392)
از امام علیه السلام سؤال شد : چگونه آنان را از آتش حفظ كنیم ؟
فرمود : آنان را امر به معروف و نهى از منكر كن!(393)
6 - بزرگان جامعه ؛
امام صادق علیه السلام در نامه اى به یاران خود نوشت : حتماً بزرگان و پیرمردان و قدرتمندان شما نسبت به جاهلان ریاست طلب از خود عطوفتى نشان دهند و دست كسانى را كه تجربه اى ندارند، بگیرند؛ و گرنه نفرین و لعنت به همه آنان خواهد رسید.(394)
امام صادق علیه السلام به یكى از یاران خود فرمود : به طور قطع، گناه نابخردان شما بر عهده علماى شماست. چرا وقتى یكى از شما كار خلافى مى كند كه به خاطر آن به ما آزار مى رسد و ما را در پیش مردم معیوب مى كند، به سراغش نمى روید و با نرمى او را مخاطب قرار نمى دهید و موعظه اش نمى كنید؟ و او همچنان به یاوه سرایى خود ادامه مى دهد و ما را در جامعه تحقیر مى كند و شما هم ساكت مى مانید.
یار امام گفت : «مردم حرف ما را نمى پذیرند و از ما پیروى نمى كنند.»
امام فرمود : «اگر شما گفتید و آنان گوش ندادند، وظیفه دیگرى دارید و آن این است كه با آنان قطع رابطه كنید و در مجالسشان شركت نكنید!»(395) پس، وظیفه اول علما، رفتن به سراغ سفها و موعظه است. اگر نپذیرفتند، متاركه است. گلایه امام در این بود كه چرا علما به مرحله اول وظیفه خود عمل نمى كنند؟
در حدیث مى خوانیم :
خداوند به جبرئیل وحى كرد : «فلان منطقه را به خاطر جنایاتى كه دارند، هلاك كن!»
جبرئیل از خداوند عفو یك زاهد را درخواست كرد؛ ولى خطاب رسید: «او را نیز هلاك كن!»
جبرئیل علت هلاك عابد را مى پرسد. خداوند فرمود : «من به او امكانات دادم و او را بر مردم قدرت دادم؛ ولى او در راه امر به معروف و نهى از منكر از امكانات و قدرت خود استفاده نكرد.(396)
گرچه امر به معروف و نهى از منكر وظیفه عمومى است، امّا گروه ویژه اى نیز لازم است تا با داشتن امكانات و قدرت به این وظیفه عمل، و از عموم مردم نیز حمایت كند.
در سوره آل عمران مى خوانیم : «وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ اُمَّةٌ یَدْعُون اِلىَ الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ»(397)؛ از شما مسلمانان، گروهى باید باشند كه به این وظیفه عمل كنند. درست مانند ماشینى كه خلاف مى رود، هم وظیفه همه ماشینهاست كه از طریق بوق و چراغ زدن به او بفهمانند كه خلاف مى روى و هم وظیفه پلیس است كه با هشدار و جریمه و قدرت راننده را تنبیه كند.
مراحل امر به معروف و نهى از منكر
امر به معروف و نهى از منكر چند مرحله دارد :
1 - مرحله قلبى كه هر مسلمانى از كار خلاف در دل خود متنفر باشد و كارهاى خوب را تشویق و حمایت كند. این حمایت قلبى در هر شرایطى لازم است.
2 - مرحله گفتارى كه وظیفه عموم مردم و در شرایط عادى است.
3 - مرحله برخورد انقلابى كه در آیه 41 سوره حج مى خوانیم :
«اَلَّذِینَ اِنْ مَكَّنّاهُمْ فِى اْلاَرْضِ اَقامُواالصَّلوةَ وَ اتَوا الزَّكوةَ وَ اَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوا عَنِ الْمُنْكَر»(398)
مؤمنان همین كه در زمین قدرت به دست گرفتند، نماز به پا مى دارند، زكات مى پردازند و امر به معروف و نهى از منكر مى كنند.
در این آیه، امر و نهى همراه با قدرت و امكانات است (مَكَّنّاهُمْ فِى اْلاَرْض).