نظریه حقوقی اسلام جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: محمدمهدی کریمی‌نیا

5. محدوده و مصادیق «دفاع»

بار دیگر به جوانان عزیز سفارش مى‌كنم كتاب‌هاى استاد شهید مطهرى مخصوصاً كتاب‌هاى: «نهضت‌هاى اسلامى در صد ساله اخیر»، «قیام و انقلاب حضرت مهدى(علیه السلام)» و «جهاد» را حتماً مطالعه كنند. مرحوم مطهرى تأكید مى‌فرمایند كه دفاع تنها آن نیست كه ما منتظر حمله دشمن به سرزمین خویش باشیم و آن گاه از خود دفاع كرده، حمله آنان را پاسخ دهیم. البته یكى از مصادیق دفاع آن است كه ما همیشه آمادگى لازم را داشته باشیم تا چنانچه دشمن با شیوه‌ها و تاكتیك‌هاى مختلف به مرزهاى جغرافیایى ما حمله كرد، قدرت مقابله به مثل داشته باشیم و برترى خویش را بر دشمن متجاوز اثبات كنیم؛ اما مصداق دیگر دفاع، هنگامى است كه دشمن در سرزمین خویش مؤمنان و اهل حق را مورد آزار و شكنجه قرار داده است. در این حالت بر ما واجب است از آنان نیز دفاع كنیم. دفاع تنها محدود به كسانى كه در یك محدوده جغرافیایى خاص زندگى مى‌كنند، نیست.
مرحوم استاد مطهرى درباره توسعه مفهوم دفاع نكته‌هاى بسیار جالبى را بیان كرده‌اند. ساده‌ترین شكل دفاع آن است كه در مقابل كسى كه دست به شمشیر و اسلحه برده، بایستیم و به دفع تجاوز و دفاع، اعم از دفاع شخصى یا دفاع اجتماعى بپردازیم. استاد مطهرى در بیان
﴿ صفحه 305 ﴾
این مطلب تلاش بسیارى داشتند كه، دفاع تنها در مورد «حفظ جان» نیست، بلكه شامل دفاع از «اموال مسلمین» نیز مى‌شود. برخى دشمنان به منابع مسلمین و معادن زیرزمینى آنان چشم طمع دوخته‌اند تا آنها را به تاراج ببرند. اینان نیز متجاوز بوده و ایستادگى و دفاع در مقابل آنان و حراست از اموال مسلمین نیز یكى از مصادیق جهاد واجب است. تنها «جهاد ابتدایى» است كه اكثر فقها آن را مشروط به اذن امام(علیه السلام) مى‌دانند، ولى آنچه مربوط به «دفاع» است نه مشروط به اذن امام(علیه السلام) است و نه مختص به مردان مى‌باشد. مرد و زن در امر دفاع، مساوى هستند. بنابراین زنان نیز باید در مقام دفاع از حقوق مسلمانان و انسان‌هاى مظلوم به پا خیزند و اگر نیروى مردها براى دفاع كافى نیست زنان نیز باید سلاح به دست‌گیرند.

6. اهمیت دفاع از ارزش‌هاى اسلامى، از دیدگاه شهید مطهرى

از دیدگاه استاد شهید مطهرى، دفاع از «ارزش‌هاى اسلامى» جایگاهى ویژه دارد. به اعتقاد آن بزرگوار، دفاع تنها شامل دفاع از جان و مال نیست، بلكه شامل نوامیس و مقدسات یك كشور نیز مى‌شود. دفاع از مقدسات، حتى از دفاع و حراست از جان و مال نیز واجب‌تر است؛ چه این كه در مواردى لازم است انسان جان خویش را به خطر اندازد تا مقدساتش محفوظ بماند. آن گاه شهید مطهرى عبارت صریحى در این باره از بزرگان نقل مى‌كند. به اعتقاد برخى بزرگان هر گاه كسى مال انسان را مورد تعرض قرار دهد، انسان مى‌تواند دفاع كند و هر گاه احتمال پیروزى و غلبه در میان باشد، در این حالت، احتمال وجوب چنین دفاعى نیز هست. در روایات اسلامى آمده، چنانچه كسى در راه دفاع از مال خویش كشته شود حكم شهید را دارد: مَنْ قُتِلَ دُونَ مَظْلَمَتِهِ فَهُوَ شَهید(211)= هر گاه به ظلم و ستم از كسى چیزى گرفته شود و او در مبارزه با ظالم كشته شود، شهید است.
همان طور كه گذشت، دفاع از مال تا جایى است كه احتمال پیروزى در میان باشد، اما چنانچه به غلبه و پیروزى اطمینان نداشته باشد و بداند كه اگر بخواهد به دفاع از مال خویش بپردازد كشته مى‌شود، در این حالت نباید دفاع كند؛ چه این كه اهمیت جان بیش از مال بوده و باید مال را فداى جان سازد. اما اگر پاى ناموس و مقدسات در میان باشد، باید جان را فدا كند. مؤمن نباید اجازه تجاوز به ناموس، دین و مقدساتش را بدهد.
﴿ صفحه 306 ﴾

7. دفاع از حقوق انسانیت

یكى از ابتكارات مرحوم شهید مطهرى، طرح بحث «دفاع از حقوق انسانیت» است. این مسأله نیز از فروعات جهاد و دفاع بوده و معمولا در كتاب‌هاى فقهى به این صورت مطرح نشده است. ما نه تنها موظف به دفاع از حقوق مسلمانان كشور خویش هستیم، بلكه باید از مسلمانان دیگر كشورها نیز حمایت كنیم. آنان نیز مسلمان، پیرو حقیقت و خداپرست هستند و اهانت و تجاوز به آنان به منزله تجاوز به ما است. آن‌گاه مرحوم آیت‌الله مطهرى عبارتى از كتاب «مسالك الافهام» نقل مى‌كند. این كتاب كه نوشته شهید ثانى است، شرح كتاب «شرایع الاسلام» نوشته مرحوم محقق حِلّى مى‌باشد. شهید ثانى مى‌فرماید: و لا یختص بمن قصدوه مِن المسلمین بل یجب على مَن عَلِمَ بالحال النهوضُ اذا لم یعلم قدرة المقصودین على المقاومة(212)= دفاع و دفع تجاوز تنها مخصوص كسانى كه مورد حمله دشمن قرار گرفته‌اند، نیست، بلكه بر مسلمانان دیگر كه از وضعیتِ آنان اطلاع پیدا كرده‌اند نیز واجب است كه قیام كنند؛ البته این حكم در زمانى است كه شخص نمى‌داند افرادى كه مورد حمله قرار گرفته‌اند قدرت مقاومت دارند یا نه.
اگر ما مسلمانان كه در كشور ایران زندگى مى‌كنیم، شنیدیم كه عده‌اى از كفار و دشمنان در منطقه‌اى دیگر از كره زمین به مسلمانان حملهور شده‌اند، بر ما واجب است كه از آن مسلمانان دفاع كنیم. البته چنانچه خود آنان قدرت مقاومت و دفع تجاوز را دارند، دفاع و قیام به دفع تجاوز، بر مسلمانان دیگر واجب نیست؛ اما اگر ندانیم كه آیا آنان مى‌توانند از خود دفاع كنند یا نه، یا بدانیم كه آنان قدرت دفاع ندارند، در این حالت بر همه مسلمانان واجب است به كمك آنان شتافته، هجوم دشمنان اسلام را دفع نمایند.
حدود سى سال پیش مرحوم مطهرى فریاد مى‌زد كه بر همگان دفاع از حقوق فلسطینى‌ها واجب است؛ چرا كه این مظلومان و ستم كشیدگان از قدرت دفاعى برخوردار نیستند. البته مقاومت جوانان و نوجوانان فلسطین اعجاب تاریخ را برانگیخت. آنان با همتى مردانه و با تمام توان خویش و با سنگ، به جنگ تانك‌ها و سلاح‌هاى پیشرفته مى‌روند. این سخن افسانه نیست. فیلم‌هاى متعددى از این وقایع در تلویزیون به نمایش گذاشته شده است. آنان با دست خالى و مشتى سنگ اسراییلى‌ها را وادار به فرار مى‌كنند. آنان با همه وجود از هستى، دین و شرف خویش دفاع مى‌كنند، ولى به هر حال، توانایى مبارزه با شیطان بزرگ و سایر شیاطین را
﴿ صفحه 307 ﴾
ندارند. در این وضعیت كه مظلومان فلسطین قدرت دفاع از خویش را ندارند، بر همه مسلمانان واجب است به كمك آنان شتافته، آنان را در دفاع از سرزمین و حیثیت خویش یارى رسانند.
در این حال، عده‌اى نادان و مغرض این سخن عوام‌فریب را در روزنامه‌ها و مجامع عمومى مطرح مى‌سازند كه: ما دچار مشكلات داخلى هستیم و حمله اسراییل به فلسطینى‌ها به ما مربوط نیست و چرا براى آنان پول بفرستیم؟! درباره اینان باید گفت، این عده، از تعالیم اسلام آگاهى ندارند و نمى‌دانند كه حمایت از مسلمانان مظلوم در هر نقطه از دنیا یك واجب تخلف‌ناپذیر است. این امر نه تنها بر مردان واجب است بلكه زنان نیز داراى وظیفه هستند. مرحوم مطهرى هم در آن زمان با چنین افرادى مواجه بود و سرانجام نیز به دست همین نااهلان به شهادت رسید. او در طرح مباحث خویش كمتر عبارت فقها و علما را نقل مى‌كرد، ولى در این‌جا، عبارتى عربى را به عنوان مصداق و شاهد بیان مى‌كند، و این امر نشان‌دهنده مظلومیت و غربت آن بزرگوار است. به عبارت دیگر، او در موقعیتى بود كه لازم مى‌دانست براى تأیید سخن خود از سخنان علماى دیگر شاهد بیاورد. از این رو عبارتى را از مسالك الافهام بیان مى‌كند.
به نظر بنده شهید مطهرى با طرح بحث «دفاع از حقوق انسانیت» نوآورى خاصى را در باب جهاد و دفاع مطرح ساخت. تأكید مى‌كنم كه نوآورى به معناى بدعت‌گذارى نیست، بلكه به معناى كشف حقایقى از دین است كه قبلا مورد توجه قرار نگرفته است. شهید مطهرى مى‌گوید، جنگ‌هاى اسلامى به انگیزه دفاع است، ولى دفاع داراى مفهومى وسیع و پردامنه است و یكى از مصادیق آن دفاع از حقوق انسانیت است.
ممكن است عده‌اى تصور كنند كه منظور از «حقوق انسانیت» همان «حقوق بشر» است كه در «اعلامیه جهانى حقوق بشر» آمده است؛ اعلامیه‌اى كه برخى مواد آن با اسلام سازگار نیست. باید تأكید كنیم كه چنین تصورى نادرست است و منظور شهید مطهرى از «حقوق انسانیت»، خداپرستى و توحید است. یكى از بزرگ‌ترین حقوق انسان‌ها یگانه‌پرستى است. آنان در هر گوشه‌اى از این دنیا كه باشند حق دارند خدا را شناخته و او را پرستش كنند. اگر كسى مانع این كار شود، به حقوق بشریت تجاوز كرده و «صدّ عن سبیل الله»(213) نموده و مانع
﴿ صفحه 308 ﴾
شناخت حقیقت شده است. او مانع گرایش مردم به دین اسلام شده و آنان را از رسیدن به یكى از مهم‌ترین حقوق اجتماعى‌شان محروم ساخته است. كسانى كه با راه‌هاى مرموز حقیقت را بر مردم مشتبه ساخته، آنان را به انحراف مى‌كشانند، «صدّ عن سبیل الله» كرده و بزرگ‌ترین خیانت را به بشریت روا مى‌دارند. همان‌گونه كه قرآن مى‌فرماید، این گونه خیانت‌ها از آدم‌كشى بدتر است؛ چه این كه آدم‌كشى باعث محروم ساختن فردى از زندگى چند روزه دنیا است، ولى آنان كه مردم را از پیروى دین حق باز مى‌دارند باعث ابتلاى انسان‌ها به عذاب ابدى مى‌شوند. آیا ابتلا به عذاب ابدى و محروم ساختن از نعمت‌هاى ابدى بهشت بدتر است یا محروم كردن فردى از زندگى چند روزه در این دنیا و ناكامى از خوردن چند كیلو نان و برنج؟!
از این رو یكى از بزرگ‌ترین حقوقى كه باید از آن دفاع كرد «حقوق انسانیت» و تلاش براى شناساندن راه حق است. به فرمایش شهید مطهرى، یكى از حقوق بشریت، حق توحید است. این سخن ایشان، در كتب فقهى ما بدین صورت مطرح نشده است. البته روح این مطلب در كلام فقها یافت مى‌شود، اما طرح این بحث همراه با بیان منطقى، قوى و شیوا از ابتكارات استاد شهید مطهرى(رحمه الله) است.