نظریه حقوقی اسلام جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: محمدمهدی کریمی‌نیا

4. صلح و آشتى آرى، ذلت‌پذیرى هرگز

از دیگر مطالبى كه مرحوم شهید مطهرى در كتاب‌هاى خویش بر آن تأكید دارند این است كه در اسلام، صلح و آشتى به عنوان یك آرمان مقدس و انسانى مطرح است. آیات متعددى از قرآن كریم بر این امر دلالت دارد:
ـ وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیم(206)= و اگر به صلح گراییدند، تو نیز بدان گراى و بر خدا توكل نما كه او شنواى دانا است.
ـ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْكُم(207)= پس میان برادرانتان را سازش دهید.
یكى از آرمان‌هاى اصیل اسلامى، اصل اصلاح، آشتى و صلح است.(208) با این وجود مرحوم
﴿ صفحه 303 ﴾
شهید مطهرى تأكید مى‌كند كه، مبادا این آموزه اسلامى دست‌آوردى براى شیاطین شود و صلح و آشتى را با ذلت‌پذیرى مساوى بدانند. بدیهى است بین صلح‌طلبى و ذلت‌پذیرى تفاوت اساسى وجود دارد. امسال (سال 1381 شمسى) سال عزت و افتخار حسینى نام گرفته است. حضرت سیدالشهدا(علیه السلام) با شعار «هیهات منّا الذّلّة» ذلت‌پذیرى را رد كرد. از میان ویژگى‌هاى گوناگون حضرت سیدالشهدا(علیه السلام) واژه «عزت و افتخار» انتخاب شد. دلیل این انتخاب آن است كه حضرت سیدالشهدا(علیه السلام) با شعار «هیهات منّا الذّلّة» به همه عالم اعلام كرد كه اسلام با ذلت‌پذیرى سازگار نیست. مؤمن باید سربلند باشد و با افتخار زیست كند:وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِین(1)= و اگر مؤمنید، سستى مكنید و غمگین مشوید كه شما برترید.
1. آل عمران (3)، 139؛ هم‌چنین ر.ك: محمد (47)، 35.
﴿ صفحه 304 ﴾
شما برترین‌ها هستید. خداى متعال اجازه نداده كه غیرمؤمن بر مؤمن تسلط پیدا كند:وَ لَنْ یَجْعَلَ اللّهُ لِلْكافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلا(209)= و خداوند هرگز بر زیان مؤمنان، براى كافران راه تسلطى قرار نداده است.
هم‌چنان كه پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) فرموده است، اسلام برترى مى‌جوید و هیچ آیینى نباید بر پیروان اسلام برترى داشته باشد: اَلاِْسْلامُ یَعْلُوا وَ لا یُعلى [عَلَیه].(210)
بنابراین یكى از اهداف مقدس حضرت سیدالشهدا(علیه السلام) كه همان هدف والاى اسلام است، وجود عزت و افتخار و برترى براى اهل حق و حقیقت، یعنى مسلمانان واقعى، مى‌باشد. البته هر كس به اندازه‌اى كه از حق شناخت داشته باشد، از عزت، افتخار و برترى برخوردار است، ولى برترى مطلق از آنِ پیروان حق مطلق است.

5. محدوده و مصادیق «دفاع»

بار دیگر به جوانان عزیز سفارش مى‌كنم كتاب‌هاى استاد شهید مطهرى مخصوصاً كتاب‌هاى: «نهضت‌هاى اسلامى در صد ساله اخیر»، «قیام و انقلاب حضرت مهدى(علیه السلام)» و «جهاد» را حتماً مطالعه كنند. مرحوم مطهرى تأكید مى‌فرمایند كه دفاع تنها آن نیست كه ما منتظر حمله دشمن به سرزمین خویش باشیم و آن گاه از خود دفاع كرده، حمله آنان را پاسخ دهیم. البته یكى از مصادیق دفاع آن است كه ما همیشه آمادگى لازم را داشته باشیم تا چنانچه دشمن با شیوه‌ها و تاكتیك‌هاى مختلف به مرزهاى جغرافیایى ما حمله كرد، قدرت مقابله به مثل داشته باشیم و برترى خویش را بر دشمن متجاوز اثبات كنیم؛ اما مصداق دیگر دفاع، هنگامى است كه دشمن در سرزمین خویش مؤمنان و اهل حق را مورد آزار و شكنجه قرار داده است. در این حالت بر ما واجب است از آنان نیز دفاع كنیم. دفاع تنها محدود به كسانى كه در یك محدوده جغرافیایى خاص زندگى مى‌كنند، نیست.
مرحوم استاد مطهرى درباره توسعه مفهوم دفاع نكته‌هاى بسیار جالبى را بیان كرده‌اند. ساده‌ترین شكل دفاع آن است كه در مقابل كسى كه دست به شمشیر و اسلحه برده، بایستیم و به دفع تجاوز و دفاع، اعم از دفاع شخصى یا دفاع اجتماعى بپردازیم. استاد مطهرى در بیان
﴿ صفحه 305 ﴾
این مطلب تلاش بسیارى داشتند كه، دفاع تنها در مورد «حفظ جان» نیست، بلكه شامل دفاع از «اموال مسلمین» نیز مى‌شود. برخى دشمنان به منابع مسلمین و معادن زیرزمینى آنان چشم طمع دوخته‌اند تا آنها را به تاراج ببرند. اینان نیز متجاوز بوده و ایستادگى و دفاع در مقابل آنان و حراست از اموال مسلمین نیز یكى از مصادیق جهاد واجب است. تنها «جهاد ابتدایى» است كه اكثر فقها آن را مشروط به اذن امام(علیه السلام) مى‌دانند، ولى آنچه مربوط به «دفاع» است نه مشروط به اذن امام(علیه السلام) است و نه مختص به مردان مى‌باشد. مرد و زن در امر دفاع، مساوى هستند. بنابراین زنان نیز باید در مقام دفاع از حقوق مسلمانان و انسان‌هاى مظلوم به پا خیزند و اگر نیروى مردها براى دفاع كافى نیست زنان نیز باید سلاح به دست‌گیرند.

6. اهمیت دفاع از ارزش‌هاى اسلامى، از دیدگاه شهید مطهرى

از دیدگاه استاد شهید مطهرى، دفاع از «ارزش‌هاى اسلامى» جایگاهى ویژه دارد. به اعتقاد آن بزرگوار، دفاع تنها شامل دفاع از جان و مال نیست، بلكه شامل نوامیس و مقدسات یك كشور نیز مى‌شود. دفاع از مقدسات، حتى از دفاع و حراست از جان و مال نیز واجب‌تر است؛ چه این كه در مواردى لازم است انسان جان خویش را به خطر اندازد تا مقدساتش محفوظ بماند. آن گاه شهید مطهرى عبارت صریحى در این باره از بزرگان نقل مى‌كند. به اعتقاد برخى بزرگان هر گاه كسى مال انسان را مورد تعرض قرار دهد، انسان مى‌تواند دفاع كند و هر گاه احتمال پیروزى و غلبه در میان باشد، در این حالت، احتمال وجوب چنین دفاعى نیز هست. در روایات اسلامى آمده، چنانچه كسى در راه دفاع از مال خویش كشته شود حكم شهید را دارد: مَنْ قُتِلَ دُونَ مَظْلَمَتِهِ فَهُوَ شَهید(211)= هر گاه به ظلم و ستم از كسى چیزى گرفته شود و او در مبارزه با ظالم كشته شود، شهید است.
همان طور كه گذشت، دفاع از مال تا جایى است كه احتمال پیروزى در میان باشد، اما چنانچه به غلبه و پیروزى اطمینان نداشته باشد و بداند كه اگر بخواهد به دفاع از مال خویش بپردازد كشته مى‌شود، در این حالت نباید دفاع كند؛ چه این كه اهمیت جان بیش از مال بوده و باید مال را فداى جان سازد. اما اگر پاى ناموس و مقدسات در میان باشد، باید جان را فدا كند. مؤمن نباید اجازه تجاوز به ناموس، دین و مقدساتش را بدهد.
﴿ صفحه 306 ﴾