نظریه حقوقی اسلام جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: محمدمهدی کریمی‌نیا

2. ویژگى‌هاى دفاع در انسان

انسان كامل‌ترین موجود زنده روى زمین است كه ما مى‌شناسیم و موجودى كامل‌تر از انسان شناخته نشده است. سیستم دفاعى انسان به دلیل بهره‌مندى وى از درك و كمال بیشتر، با سایر موجودات تفاوت‌هایى دارد. اولا، انسان تنها «دفاع شخصى» نمى‌كند، بلكه به صورت «دسته جمعى» نیز دفاع مى‌كند؛ چه این كه دشمنانى كه وجود انسان را تهدید مى‌كنند، تنها به صورت حمله به یك شخص اقدام نمى‌كنند، بلكه گاه به یك جمعیت یا یك جامعه حمله مى‌كنند. بنابراین لازم است در مقابل آنها دفاع دسته‌جمعى داشته باشند. ثانیا، دفاع انسان از نوع «دفاع غریزى» نیست، در حالى كه حیوانات به طور غریزى از خویش دفاع مى‌كنند حتى برخى حیوانات هنگام وجود دشمن، از نوع خطر و نیز دفاعى كه انجام مى‌دهند اطلاع درستى ندارند، بلكه به طور طبیعى براى ایشان حالتى پیش مى‌آید كه از دشمن مصون مى‌مانند. هوش و شعورى كه خدا به انسان داده بیش از همه حیوانات است. از این رو فعالیت دفاعى‌اش آگاهانه‌تر است. او باید دشمن را بشناسد و نوع خطر او را درك كند و متناسب با ابزار دشمن، ابزارى مناسب براى دفاع از خویش بسازد؛ آن هم نه از یك نوع دفاع مشخص و با یك ابزار از پیش تعیین شده، بلكه در هر زمان و متناسب با شرایط محیط، دفاع خاصى را سامان مى‌دهد. ثالثا، حركت دفاعى انسان در «فعالیت نظامى» خلاصه نمى‌شود، بلكه مسایل جنبى دیگرى نیز در میان است كه مى‌تواند در پیروزى و پیشرفت كار، حتى از فعالیت‌هاى نظامى مؤثرتر باشد. رابعا، «دفاع از ارزش‌ها» ویژه انسان است. همه حیوانات از جان خودشان دفاع مى‌كنند. حیواناتى كه پیشرفته‌تر باشند از بچه‌ها و جفت خویش نیز دفاع مى‌كنند. و چنانچه از پیشرفت بیشترى برخوردار باشند، مانند زنبور عسل، به صورت جمعى از جامعه خودشان دفاع مى‌كنند. هرگاه دشمن به لانه آنها حمله كند، آنها به صورت دسته جمعى به طرف او حمله
﴿ صفحه 267 ﴾
و او را دور مى‌كنند. به هر حال، دفاع حیوانات به «زندگى مادى» باز مى‌گردد، خواه دفاع از جان خودشان باشد یا دفاع از فرزندان، خانواده و یا افراد هم‌نوعشان. این نهایت دفاعى است كه در حیوانات وجود دارد. این نوع دفاع در واقع «دفاع حیوانى» است: دفاع از جان، دفاع از مال، دفاع از آب و خاك، وطن و سایر مسایل مادى. این گونه امور كم و بیش در حیوانات دیگر هم وجود دارد. اما دفاع در انسان به این موارد منحصر نیست. آنچه دفاع انسان را ممتاز مى‌سازد دفاع از انسانیت انسان و دفاع از ارزش‌ها است. این امر، ویژه انسان است. این مسأله دفاع انسان را از دفاعى كه در حیوانات وجود دارد مشخص و ممتاز مى‌سازد و از همه مسایل دیگر مهم‌تر است.

3. پرسش‌هایى درباره چگونگى دفاع انسانى

پرسش‌هاى متعددى در باره دفاع انسانى مطرح است؛ پرسش‌هایى نظیر این كه: انسان باید از چه امورى دفاع كند؟ آیا تنها باید از جان، فرزندان، فامیل، جامعه و ملت خویش دفاع كند، و كار به انسان‌هاى دیگر نداشته باشد، یا باید از همه انسان‌ها دفاع كند؟ آیا تنها باید در مقابل دشمنى كه منافع مادى انسان‌ها را به خطر انداخته است دفاع كرد؟ به عبارت دیگر، آیا دفاع مخصوص امور مادى است، یا امور دیگرى نیز در میان است كه دفاع از آنها ضرورت دارد؟ اگر دشمن به جان ما، فرزندان، خانه، آب و خاك ما ضررى نزند، ولى در صدد آسیب رساندن به انسانیت، ارزش‌ها و دین ما برآید، آیا ما هیچ وظیفه‌اى نداریم؟ پرسش دیگر آن كه، باید با چه ابزار و وسایلى دفاع كرد و حدّ و مقدار دفاع چه مقدار است؟ و در نهایت این كه، ابعاد دفاع كدام است؟ فرضاً اگر دشمن در صدد آسیب رساندن به جان ما است، آیا تنها دفاع فیزیكى، مانند فعالیت بدنى و استفاده از تكنولوژى كافى است، یا راه‌هاى دیگرى براى دفاع وجود دارد؟ اینها پرسش‌هایى است كه باید به عنوان مقدمه مباحث آینده بدان‌ها پاسخ داده شود، تا آن كه وظایف و چگونگى فعالیت دولت در دفاع از مردم روشن‌گردد.

4. دفاع شخصى و دفاع اجتماعى

گاهى دشمن انسان، یك دشمن فردى است؛ خواه مسلمان باشد یا غیرمسلمان، هموطن باشد یا غیر هموطن. اگر دشمن بخواهد خطرى را به جان یا مال انسان وارد سازد، باید در مقابلش
﴿ صفحه 268 ﴾
دفاع كند. این دفاع كه حق هر انسان است یك «حق فردى» است. هر كس حق دارد در مقابل خطرى كه جان او را تهدید مى‌كند، از خویش دفاع كند. دفاع به چه وسیله و تا كجا؟ با هر وسیله لازم و تا آن‌جا كه خطر از او رفع گردد.
آیا در چه شرایطى انسان مى‌تواند دشمنى را كه قصد جان او را كرده، از پاى درآورد؟ آیا تسلیم شدن در مقابل دشمن صحیح است؟ گاه شخص به طور قطع مى‌بیند كه دشمن در صدد حمله به او است، در عین حال از خود عكس العملى نشان نمى‌دهد؛ آیا از نظر اسلام چنین عملكردى صحیح است؟ اینها پرسش‌هایى است كه به دفاع شخصى مربوط مى‌شود و باید در محافل علمى و حقوقى مورد بحث و تحقیق قرار گیرد. اما در این‌جا موضوع سخن ما در باره «حقوق متقابل مردم و حكومت» و «دفاع حكومت از جامعه» است؛ از این رو به دفاع شخصى نمى‌پردازیم.
از نظر اسلام «دفاع اجتماعى» اهمیت خاصى دارد؛ اما نكته مهم این است كه دولت اسلامى نباید تنها از جان، مال، آب و خاك مردم دفاع كند. این دفاعى است كه در بین همه انسان‌ها و بلكه در میان حیوانات نیز وجود دارد. این نوع دفاع چیز چندان مهمى نیست. به عبارت دیگر، این عملكرد چیزى نیست كه اسلام بر آن تأكید داشته باشد؛ چرا كه به طور طبیعى و خود به خود انجام مى‌شود. هر گاه لانه و آشیانه حیوانات به خطر افتد، حیوانات نیز به طور غریزى از خویش دفاع مى‌كنند. اگر كسى متوجه قصد دشمن در تعرض به مال، جان، ناموس و آب و خاك خود گردد و در عین حال از خود هیچ عكس‌العملى نشان ندهد، از حیوان پست‌تر است. این نوع دفاع، امرى طبیعى بوده و انسان باید به صورت فردى یا جمعى از خویش دفاع كند. تفاوتى هم بین «فرد» و «جامعه» نیست. جامعه نیز هر گاه احساس خطر كرده و متوجه قصد دشمن در آسیب رساندن به جان، مال و آب و خاك خود گردد، باید از خویش دفاع كند؛ و گرنه از جامعه حیوانات نیز زبون‌تر و فرومایه‌تر خواهد بود. در لزوم دفاع از كیان جامعه شك و تردیدى وجود ندارد و همه دولت‌ها در همه جوامع این وظیفه را براى خودشان قایل هستند كه باید از جان، مال، ناموس و آب و خاك مردم خویش دفاع كنند.