نظریه حقوقی اسلام جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: محمدمهدی کریمی‌نیا

1. مرورى بر مباحث پیشین

موضوع سخن «حقوق از دیدگاه اسلام» بود. بخشى از آن تحت عنوان: «حقوق متقابل مردم و حكومت» مورد بحث قرار گرفت. هر گاه از «حقوق مردم» سخن مى‌گوییم، در واقع تكالیفى بر عهده حكومت و دولت اسلامى گذاشته مى‌شود. متصدى حكومت، این تكالیف را بر عهده داشته و نیازهاى جامعه را برطرف مى‌كند. یكى از نیازهاى اساسى جامعه، مسأله «دفاع» است كه به عنوان یكى از «حقوق مردم» براى دولت تكالیفى ایجاد مى‌كند. به این مناسبت در جلسه گذشته بحثى در باره اصل دفاع مطرح كردیم. «دفاع» یك اصل كلى در آفرینش و ناموس الهى مى‌باشد؛ چه این كه این عالَم، «عالَم تزاحم» است. موجودات گیتى از یكدیگر بهره و سود مى‌برند، در عین حال براى یكدیگر مزاحمت‌هایى را نیز ایجاد مى‌كنند. از این رو موجودات زنده براى حفظ حیات خویش نیازمند یك «سیستم دفاعى» هستند، تا بتوانند در مقابل موجودات دیگر كه در صدد ضرر زدن به آنها بر مى‌آیند از خود دفاع كنند. این سیستم دفاعى در شكل‌هاى ساده آن از موجودات گیاهى و نباتى شروع مى‌شود تا به اشكال پیچیده‌تر آن در انواع حیوانات، و در نهایت به انسان مى‌رسد. همه موجودات به نوعى از سیستم دفاعى بهره‌مند هستند. البته خداى متعال در هر كدام از انواع موجودات بر اساس شرایط و نیازهایى كه دارند، وسیله دفاعى خاصى را قرار داده است. در این میان، برخى حیوانات زندگى اجتماعى و پیشرفته داشته و دفاع آنان به صورت شخصى و فردى نیست، بلكه در مقابل دشمنان به طور دسته‌جمعى دفاع مى‌كنند حتى عده‌اى از حیوانات وحشى به صورت «گله» زندگى مى‌كنند و هنگام استراحت دایرهوار گرد هم مى‌خوابند و تعدادى از آنها كشیك مى‌دهند. آنها كه خوابیده‌اند نیز سرهایشان به طرف محیط دایره و دم‌هایشان به طرف مركز دایره است. این امر بدان منظور است تا آمادگى بیشترى براى دفاع داشته باشند. پرندگان براى
﴿ صفحه 266 ﴾
دفاع از خویش به منقار و چنگال مجهز هستند و حیوانات دیگر، هر یك به نوعى از خویش دفاع مى‌كنند. آنچه مهم است این است كه حیواناتى كه زندگى‌شان پیچیده‌تر بوده و از درك و هوش بیشترى برخوردار هستند، دفاع آنان با سایر حیوانات تفاوت دارد. دفاع آنان همیشه به یك صورت نیست، بلكه با استفاده از هوش خویش، در دفاعْ تنوع به وجود مى‌آورند. آنها در هر جا به شكل و شیوه خاصى به دفاع مى‌پردازند.

2. ویژگى‌هاى دفاع در انسان

انسان كامل‌ترین موجود زنده روى زمین است كه ما مى‌شناسیم و موجودى كامل‌تر از انسان شناخته نشده است. سیستم دفاعى انسان به دلیل بهره‌مندى وى از درك و كمال بیشتر، با سایر موجودات تفاوت‌هایى دارد. اولا، انسان تنها «دفاع شخصى» نمى‌كند، بلكه به صورت «دسته جمعى» نیز دفاع مى‌كند؛ چه این كه دشمنانى كه وجود انسان را تهدید مى‌كنند، تنها به صورت حمله به یك شخص اقدام نمى‌كنند، بلكه گاه به یك جمعیت یا یك جامعه حمله مى‌كنند. بنابراین لازم است در مقابل آنها دفاع دسته‌جمعى داشته باشند. ثانیا، دفاع انسان از نوع «دفاع غریزى» نیست، در حالى كه حیوانات به طور غریزى از خویش دفاع مى‌كنند حتى برخى حیوانات هنگام وجود دشمن، از نوع خطر و نیز دفاعى كه انجام مى‌دهند اطلاع درستى ندارند، بلكه به طور طبیعى براى ایشان حالتى پیش مى‌آید كه از دشمن مصون مى‌مانند. هوش و شعورى كه خدا به انسان داده بیش از همه حیوانات است. از این رو فعالیت دفاعى‌اش آگاهانه‌تر است. او باید دشمن را بشناسد و نوع خطر او را درك كند و متناسب با ابزار دشمن، ابزارى مناسب براى دفاع از خویش بسازد؛ آن هم نه از یك نوع دفاع مشخص و با یك ابزار از پیش تعیین شده، بلكه در هر زمان و متناسب با شرایط محیط، دفاع خاصى را سامان مى‌دهد. ثالثا، حركت دفاعى انسان در «فعالیت نظامى» خلاصه نمى‌شود، بلكه مسایل جنبى دیگرى نیز در میان است كه مى‌تواند در پیروزى و پیشرفت كار، حتى از فعالیت‌هاى نظامى مؤثرتر باشد. رابعا، «دفاع از ارزش‌ها» ویژه انسان است. همه حیوانات از جان خودشان دفاع مى‌كنند. حیواناتى كه پیشرفته‌تر باشند از بچه‌ها و جفت خویش نیز دفاع مى‌كنند. و چنانچه از پیشرفت بیشترى برخوردار باشند، مانند زنبور عسل، به صورت جمعى از جامعه خودشان دفاع مى‌كنند. هرگاه دشمن به لانه آنها حمله كند، آنها به صورت دسته جمعى به طرف او حمله
﴿ صفحه 267 ﴾
و او را دور مى‌كنند. به هر حال، دفاع حیوانات به «زندگى مادى» باز مى‌گردد، خواه دفاع از جان خودشان باشد یا دفاع از فرزندان، خانواده و یا افراد هم‌نوعشان. این نهایت دفاعى است كه در حیوانات وجود دارد. این نوع دفاع در واقع «دفاع حیوانى» است: دفاع از جان، دفاع از مال، دفاع از آب و خاك، وطن و سایر مسایل مادى. این گونه امور كم و بیش در حیوانات دیگر هم وجود دارد. اما دفاع در انسان به این موارد منحصر نیست. آنچه دفاع انسان را ممتاز مى‌سازد دفاع از انسانیت انسان و دفاع از ارزش‌ها است. این امر، ویژه انسان است. این مسأله دفاع انسان را از دفاعى كه در حیوانات وجود دارد مشخص و ممتاز مى‌سازد و از همه مسایل دیگر مهم‌تر است.

3. پرسش‌هایى درباره چگونگى دفاع انسانى

پرسش‌هاى متعددى در باره دفاع انسانى مطرح است؛ پرسش‌هایى نظیر این كه: انسان باید از چه امورى دفاع كند؟ آیا تنها باید از جان، فرزندان، فامیل، جامعه و ملت خویش دفاع كند، و كار به انسان‌هاى دیگر نداشته باشد، یا باید از همه انسان‌ها دفاع كند؟ آیا تنها باید در مقابل دشمنى كه منافع مادى انسان‌ها را به خطر انداخته است دفاع كرد؟ به عبارت دیگر، آیا دفاع مخصوص امور مادى است، یا امور دیگرى نیز در میان است كه دفاع از آنها ضرورت دارد؟ اگر دشمن به جان ما، فرزندان، خانه، آب و خاك ما ضررى نزند، ولى در صدد آسیب رساندن به انسانیت، ارزش‌ها و دین ما برآید، آیا ما هیچ وظیفه‌اى نداریم؟ پرسش دیگر آن كه، باید با چه ابزار و وسایلى دفاع كرد و حدّ و مقدار دفاع چه مقدار است؟ و در نهایت این كه، ابعاد دفاع كدام است؟ فرضاً اگر دشمن در صدد آسیب رساندن به جان ما است، آیا تنها دفاع فیزیكى، مانند فعالیت بدنى و استفاده از تكنولوژى كافى است، یا راه‌هاى دیگرى براى دفاع وجود دارد؟ اینها پرسش‌هایى است كه باید به عنوان مقدمه مباحث آینده بدان‌ها پاسخ داده شود، تا آن كه وظایف و چگونگى فعالیت دولت در دفاع از مردم روشن‌گردد.